వన్యప్రాణుల సంరక్షణ, రక్షణ, నిర్వహణకు వన్యప్రాణుల (సంరక్షణ) చట్టం 1972 వీలు కల్పిస్తుంది. ఈ చట్టం వన్యజీవుల వేటను నియంత్రిస్తుంది. అలాగే అభయారణ్యాలు,  జాతీయ ఉద్యానవనాలు, సంరక్షణ రిజర్వులు, కమ్యూనిటీ రిజర్వులు ప్రకటించడానికి విధానాలను నిర్దేశిస్తుంది. ఈ చట్టంలోని నిబంధనలను ఉల్లంఘించిన వారికి జరిమానాలు, శిక్షలను కూడా విధిస్తుంది.

వన్యప్రాణుల సంరక్షణ, రక్షణ, వాటి ఆవాసాల మెరుగుదలే లక్ష్యంగా.. కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకాలైన ‘‘డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ వైల్డ్‌లైఫ్ హ్యాబిటాట్స్’’ (వన్యప్రాణుల నివాసాల అభివృద్ధి),  ‘ప్రాజెక్ట్ టైగర్ అండ్ ఎలిఫెంట్’ కింద రాష్ట్రాలకు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ఆర్థిక సహాయం అందిస్తుంది.

ఈ ప్రాంతానికి చెందని మొక్క జాతుల తొలగింపు, నీటి గుంతల ఏర్పాటు, గడ్డి భూముల నిర్వహణ, అగ్నిమాపక మార్గాల నిర్వహణ, మట్టి, తేమ సంరక్షణ పనులు, వేటగాళ్ల నిరోధక శిబిరాల ఏర్పాటు, నిర్వహణ, గస్తీ బృందాలు, ఆధునిక వైర్‌లెస్ కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థలు, వన్యప్రాణుల పశువైద్య సంరక్షణకు ఈ పథకాలు మద్దతిస్తాయి. జంతువుల పర్యవేక్షణకు, అక్రమ చొరబాట్లను గుర్తించడం కోసం కెమెరా ట్రాప్‌లు, డ్రోన్లు, ఈ-సర్వైలెన్స్ వంటి సాంకేతిక పరిజ్ఞాన వినియోగాన్ని కూడా ప్రోత్సహిస్తాయి. మానవ వన్యప్రాణుల సంఘర్షణను నిర్వహించడానికి క్షేత్ర స్థాయిలో త్వరిత ప్రతిచర్య బృందాలకు సమాచారాన్ని అందించడంలో ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థల ఏర్పాటుకు, స్థానిక ప్రజలను భాగస్వామ్యం చేస్తూ నిర్వహించే పర్యావరణ-అభివృద్ధి కార్యకలాపాలకు సహకరిస్తాయి.

పులి, ఏనుగు, డాల్ఫిన్ వంటి కీలక జాతుల సంరక్షణను ప్రాజెక్ట్ టైగర్, ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్, ప్రాజెక్ట్ లయన్, ప్రాజెక్ట్ స్నో లెపార్డ్ (మంచు చిరుత), ప్రాజెక్ట్ డాల్ఫిన్ వంటి వాటిని ప్రత్యేక కార్యాచరణ పద్ధతిలో అమలు చేస్తున్నారు. ‘అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్న జాతులు, వాటి ఆవాసాల సంరక్షణ కోసం పునరుద్ధరణ కార్యక్రమం’ కింద గుర్తించిన 24 రకాల అంతరించిపోతున్న జాతులపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించి, వాటి సంరక్షణ కోసం రాష్ట్రాలు,  కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు సహాయం అందిస్తుంది.

వన్యప్రాణుల సంఖ్య అంచనాను ఆయా రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఎప్పటికప్పుడు నిర్వహిస్తుంటాయి. గుర్తించిన కీలక జాతుల సంఖ్య అంచనా జాతీయ స్థాయిలో జరుగుతుంది. దేశంలో తొలిసారిగా నిర్వహించిన శాస్త్రీయ అంచనా ప్రకారం.. మంచు చిరుతల సంఖ్య 718 గా, నది డాల్ఫిన్ల సంఖ్య 6,327 గా నమోదైంది. 2022 అఖిల భారత పులుల అంచనా ప్రకారం.. దేశంలో పులుల సంఖ్య 3,682 (పరిధి 3167-3925) కు పెరిగింది. 2018లో ఈ సంఖ్య 2,967 (పరిధి 2603-3346) గా ఉండేది. ‘దేశంలో చిరుతపులుల స్థితి - 2022’ నివేదిక ప్రకారం.. దేశంలో చిరుతల సంఖ్య 13,874 (పరిధి 12,616– 15,132) గా భావిస్తున్నారు. 2018 నివేదికలో ఇది 12,852 (12,172-13,535) గా ఉంది.

వన్యప్రాణులను రక్షించడానికి, వృద్ధికి, అభివృద్ధికి తోడ్పడేలా దేశంలో రక్షిత ప్రాంతాల వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. ఈ రక్షిత ప్రాంతాల సంఖ్య 2020లో 981 ఉండగా, 2025 నాటికి 1134కు పెరిగింది. అదేవిధంగా ఇదే కాల వ్యవధిలో పులుల సంరక్షణ కేంద్రాల సంఖ్య 50 నుంచి 58కి, ఏనుగుల సంరక్షణ కేంద్రాల సంఖ్య 30 నుంచి 33కి పెరిగాయి. పర్యావరణ అనుసంధానతను కొనసాగించడానికి 32 పులుల కారిడార్లను, 150 ఏనుగుల కారిడార్లను గుర్తించారు. జాతీయ పార్కులు, అభయారణ్యాలు, పులులు, ఏనుగుల సంరక్షణ కేంద్రాల నిర్వహణ ఎంత సమర్థవంతంగా జరుగుతుందో అంచనా వేసేందుకు  'మేనేజ్‌మెంట్ ఎఫెక్టివ్‌నెస్ ఎవాల్యుయేషన్' (నిర్వహణ ప్రభావశీల మూల్యాంకనం-ఎంఈఈ) ప్రక్రియను కూడా చేపట్టారు.

ఈ సమాచారాన్ని కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల శాఖ సహాయ మంత్రి శ్రీ కీర్తి వర్ధన్ సింగ్ నేడు రాజ్యసభలో అడిగిన ఒక ప్రశ్నకు లిఖితపూర్వక సమాధానంగా అందించారు.

***