કી ટેકવેઝ

પરિચય

ભારત ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, વિન્ડ ટર્બાઇન, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, એરોસ્પેસ અને સંરક્ષણ માટે જરૂરી ઉચ્ચ-પ્રદર્શન ચુંબક - રેર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ (REPMs) માટે સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ સ્થાપિત કરીને મહત્વપૂર્ણ સામગ્રીમાં આત્મનિર્ભરતા તરફ નિર્ણાયક પગલાં લઈ રહ્યું છે. આ ધ્યેયને ટેકો આપવા માટે, સરકારે નવેમ્બર 2025માં ₹7,280 કરોડની યોજનાને મંજૂરી આપી હતી જેમાં 6,000 MTPAની સંકલિત REPM ઉત્પાદન ક્ષમતા વિકસાવવામાં આવશે, જે રેર-અર્થ ઓક્સાઇડથી ફિનિશ્ડ મેગ્નેટ સુધીની સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલાને આવરી લેશે.

આના પૂરક તરીકે, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં ખાણકામ, પ્રક્રિયા, સંશોધન અને ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઓડિશા, કેરળ, આંધ્રપ્રદેશ અને તમિલનાડુમાં સમર્પિત રેર અર્થ કોરિડોર બનાવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ પહેલ આત્મનિર્ભર ભારત, નેટ ઝીરો 2070 અને વિકસિત ભારત @2047ની રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત છે, જ્યારે ભારતને વૈશ્વિક અદ્યતન-મટિરિયલ્સ મૂલ્ય શૃંખલામાં મુખ્ય ખેલાડી તરીકે સ્થાન આપે છે.

ભારતમાં રેર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ અને સંસાધન સંભાવના

રેર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ (REPMs)એ સૌથી મજબૂત પ્રકારના કાયમી ચુંબકોમાંના એક છે, જે તેમની ઉચ્ચ ચુંબકીય શક્તિ અને સ્થિરતા માટે જાણીતા છે. તેમનું કોમ્પેક્ટ કદ અને શક્તિશાળી પ્રદર્શન તેમને ઇલેક્ટ્રિક વાહન મોટર્સ, વિન્ડ ટર્બાઇન જનરેટર, ગ્રાહક અને ઔદ્યોગિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, એરોસ્પેસ સિસ્ટમ્સ, સંરક્ષણ સાધનો અને ચોકસાઇ સેન્સર્સ જેવા અદ્યતન એન્જિનિયરિંગ એપ્લિકેશનો માટે અનિવાર્ય બનાવે છે.

જેમ જેમ ભારત સ્વચ્છ ઊર્જા, અદ્યતન ગતિશીલતા અને વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં તેના ઉત્પાદન પદચિહ્નનો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે, તેમ તેમ REPMsનો વિશ્વસનીય સ્થાનિક પુરવઠો મહત્વપૂર્ણ છે. આ માત્ર આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડે છે પરંતુ અદ્યતન સામગ્રી માટે વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલામાં ભારતની સ્પર્ધાત્મકતાને પણ મજબૂત બનાવે છે.

• ભારતનો સંસાધન આધાર

ભારત પાસે રેર-અર્થ ખનિજોનો મોટો ભંડાર છે, જે REPM ઉત્પાદન જેવા ડાઉનસ્ટ્રીમ ઉદ્યોગો માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે.

• મોનાઝાઇટ અનામત: ભારતમાં 13.15 મિલિયન ટન મોનાઝાઇટ છે, જેમાં અંદાજિત 7.23 મિલિયન ટન રેર-અર્થ ઓક્સાઇડ (REO) છે.
• ભૌગોલિક વિતરણ: આ ભંડારો ઓડિશા, કેરળ, આંધ્રપ્રદેશ, તમિલનાડુ, પશ્ચિમ બંગાળ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને ઝારખંડમાં મુખ્યત્વે દરિયાકાંઠાના દરિયા કિનારાની રેતી, ભૂપ્રદેશ/લાલ રેતી અને આંતરિક કાંપવાળી જમીનમાં જોવા મળે છે.
• વધારાના સંસાધનો: ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં, સખત ખડકોવાળા વિસ્તારોમાં 1.29 મિલિયન ટન ઇન-સીટુ REO સંસાધનો ઓળખવામાં આવ્યા છે.
• સંશોધન પ્રયાસો: ભારતીય ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ (GSI) એ 34 સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સમાં 482.6 મિલિયન ટન દુર્લભ-પૃથ્વી અને સંસાધનોની ઓળખ કરીને ભંડારોનો વધુ વિસ્તાર કર્યો છે.

એકંદરે, આ ભંડારો એક સંકલિત REPM ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમની સ્થાપનાને ટેકો આપવા માટે ભારતના મજબૂત કાચા માલના આધારનું પ્રદર્શન કરે છે.

આ ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને રોકાણની જરૂર છે - જોકે ભારત પાસે મજબૂત દુર્લભ-પૃથ્વી સંસાધન આધાર છે, કાયમી ચુંબકનું સ્થાનિક ઉત્પાદન હજુ પણ વિકાસના તબક્કામાં છે, જેમાં મોટાભાગની માંગ (મૂલ્ય દ્વારા આશરે 60-80% અને જથ્થા દ્વારા 85-90%) 2022-25ની વચ્ચે મુખ્યત્વે ચીનથી આયાત દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવી છે. ઇલેક્ટ્રિક ગતિશીલતા, નવીનીકરણીય ઉર્જા, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સંરક્ષણ એપ્લિકેશનોમાં ઝડપી વૃદ્ધિને કારણે 2030 સુધીમાં દુર્લભ પૃથ્વી કાયમી ચુંબકનો વપરાશ બમણો થવાની ધારણા છે. તેથી, ભારત માટે સ્થાનિક ક્ષમતાનો વિસ્તાર કરવો અને આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા અને લાંબા ગાળાની સ્વ-નિર્ભરતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ ક્ષેત્રમાં રોકાણ કરવું જરૂરી છે.

બજેટમાં રેર અર્થ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને કોરિડોર પર ભાર

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 તાજેતરમાં મંજૂર થયેલ રેર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ (REPM) ઉત્પાદન યોજનાને નવી કોરિડોર-આધારિત પહેલ સાથે પૂરક બનાવીને મહત્વપૂર્ણ સામગ્રીમાં ભારતની આત્મનિર્ભરતા બનાવવા પર ભાર મૂકે છે. એકસાથે, આ પગલાં સ્થાનિક ક્ષમતાને મજબૂત કરવા, આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવા અને અદ્યતન સામગ્રીમાં ભારતને વૈશ્વિક નેતા તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે એક વ્યાપક માળખું બનાવે છે.

• REPM ઉત્પાદન યોજના

આવશ્યક સામગ્રીમાં ભારતની આત્મનિર્ભરતાને મજબૂત બનાવવા માટે, સરકારે 26 નવેમ્બર, 2025ના રોજ રેર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ (REPMs) માટે એક મુખ્ય યોજનાને મંજૂરી આપી. આ પહેલ સંપૂર્ણ સંકલિત સ્થાનિક ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે નાણાકીય સહાય અને પ્રોત્સાહનો પૂરા પાડે છે.

• નાણાકીય ખર્ચ: ₹7,280 કરોડ
• ક્ષમતા સર્જન: વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મક બિડિંગ દ્વારા પાંચ લાભાર્થીઓમાં વહેંચવામાં આવનાર 6,000 MTPA સિન્ટર્ડ REPMsની સંકલિત ઉત્પાદન ક્ષમતા.
• પ્રોત્સાહનો: 5 વર્ષમાં વેચાણ-સંકળાયેલ પ્રોત્સાહનોના સ્વરૂપમાં ₹6,450 કરોડ.
• મૂડી સબસિડી: અદ્યતન સુવિધાઓને ટેકો આપવા માટે ₹750 કરોડ.
• સમયમર્યાદા: સેટઅપ માટે 2 વર્ષ, ત્યારબાદ પાંચ વર્ષમાં ઉત્પાદન-સંકળાયેલ પ્રોત્સાહનોનું વિતરણ.
• ઉદ્દેશ્ય: ઇલેક્ટ્રિક ગતિશીલતા, નવીનીકરણીય ઊર્જા, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, એરોસ્પેસ અને સંરક્ષણ જેવા ક્ષેત્રો માટે પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરીને, રેર અર્થ ઓક્સાઇડથી ફિનિશ્ડ ચુંબક સુધી એક એન્ડ-ટુ-એન્ડ ઇકોસિસ્ટમ સ્થાપિત કરવી.

• કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27: રેર અર્થ કોરિડોર

REPM યોજનાને પૂર્ણ કરવા માટે, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં ઓડિશા, કેરળ, આંધ્રપ્રદેશ અને તમિલનાડુમાં સમર્પિત રેર અર્થ કોરિડોરની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ કોરિડોર ખાણકામ, પ્રક્રિયા, સંશોધન અને ઉત્પાદન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે, જે આ રાજ્યોના ખનિજ-સમૃદ્ધ આધારનો લાભ લેશે. આ પહેલ મજબૂત સ્થાનિક અર્થતંત્રોનું નિર્માણ કરશે, સંશોધન અને વિકાસ ક્ષમતામાં વધારો કરશે અને ભારતને વૈશ્વિક અદ્યતન-મટીરીયલ મૂલ્ય શૃંખલામાં વધુ એકીકૃત કરશે તેવી અપેક્ષા છે.

આ કોરિડોર ઓડિશા અને કેરળમાં IREL (ઇન્ડિયા) લિમિટેડની હાલની હાજરીને સીધી રીતે પૂરક બનાવે છે.

IREL (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ, જે અગાઉ ઇન્ડિયન રેર અર્થ્સ લિમિટેડ તરીકે ઓળખાતું હતું, 1963થી અણુ ઊર્જા વિભાગ હેઠળ કાર્યરત છે. દર વર્ષે 1 મિલિયન ટનની પ્રક્રિયા ક્ષમતા સાથે, તે ઇલ્મેનાઇટ, રુટાઇલ, ઝિર્કોન, સિલિમાનાઇટ અને ગાર્નેટ જેવા વ્યૂહાત્મક ખનિજોનું ઉત્પાદન કરે છે. મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે, IREL ઓડિશામાં એક રેર અર્થ નિષ્કર્ષણ પ્લાન્ટ અને કેરળના અલુવામાં એક રેર અર્થ રિફાઇનિંગ યુનિટ ચલાવે છે, જે બંને કોરિડોર પહેલ સાથે જોડાયેલા છે. નવા કોરિડોર સાથે IRELની સ્થાપિત સુવિધાઓને એકીકૃત કરીને, સરકારનો હેતુ સ્થાનિક દુર્લભ પૃથ્વી ક્ષમતાને વિસ્તૃત કરવાનો, અદ્યતન ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને ભારતના આત્મનિર્ભરતા અને સ્વચ્છ ઊર્જા તરફના સંક્રમણને વેગ આપવાનો છે.

રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યો સાથે સુસંગત દુર્લભ પૃથ્વી વિકાસ

ભારતના તાજેતરના નીતિગત પગલાં દર્શાવે છે કે કેવી રીતે દુર્લભ પૃથ્વી વિકાસ વ્યાપક રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત થઈ રહ્યો છે. ધ્યાન ફક્ત ઔદ્યોગિક વિકાસ પર જ નહીં, પરંતુ સ્વચ્છ ઊર્જા, સંરક્ષણ અને વ્યૂહાત્મક સંસાધન સુરક્ષા પર પણ છે.

• આત્મનિર્ભરતા (આત્મનિર્ભર ભારત): આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને, જ્યાં 2022-25 વચ્ચે 60-80% મૂલ્ય અને 85-90% કાયમી ચુંબક ચીનથી આવ્યા હતા, ભારત તેની સ્થાનિક ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવા અને મહત્વપૂર્ણ પુરવઠા શૃંખલાઓને સુરક્ષિત કરવાનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે.
• સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણ: ઇલેક્ટ્રિક વાહન મોટર્સ અને વિન્ડ ટર્બાઇન જનરેટર માટે રેર અર્થ મેગ્નેટ આવશ્યક છે, જે બંને ભારતના નવીનીકરણીય ઉર્જા વિસ્તરણ અને તેના નેટ ઝીરો 2070 વિઝન માટે કેન્દ્રિય છે. કેન્દ્રીય બજેટમાં જાહેર કરાયેલા કોરિડોર ખાતરી કરશે કે ખનિજ સમૃદ્ધ રાજ્યો આ સંક્રમણમાં સીધા યોગદાન આપે.
• રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સંરક્ષણ: રેર અર્થ મેગ્નેટ એરોસ્પેસ સિસ્ટમ્સ સંરક્ષણ સાધનો અને ચોકસાઇ સેન્સર માટે મહત્વપૂર્ણ છે. સ્થાનિક કોરિડોર અને ઉત્પાદન ક્ષમતા વ્યૂહાત્મક એપ્લિકેશનો માટે સુરક્ષિત ઍક્સેસ સુનિશ્ચિત કરે છે, વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓમાં વિક્ષેપોની નબળાઈ ઘટાડે છે.
• નીતિ અને સંસ્થાકીય સુધારા: આ પહેલ ખાણ અને ખનિજો (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ (2023માં સુધારેલ MMDR અધિનિયમ) હેઠળ સુધારાઓને પૂરક બનાવે છે, જેણે મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની સમર્પિત સૂચિ રજૂ કરી અને ખાનગી ભાગીદારી માટે શોધ અને ખાણકામ ખોલ્યું. તેઓ નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન (NCMM, જાન્યુઆરી 2025માં મંજૂર) સાથે પણ સુસંગત છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય દુર્લભ પૃથ્વી અને અન્ય વ્યૂહાત્મક ખનિજો માટે ટકાઉ પુરવઠા શૃંખલાઓને સુરક્ષિત કરવાનો છે.

વૈશ્વિક ખનિજ ભાગીદારીને મજબૂત બનાવવી

ભારતની દુર્લભ પૃથ્વી અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજ વ્યૂહરચના ફક્ત સ્થાનિક સુધારાઓ સુધી મર્યાદિત નથી; તેમાં મજબૂત પુરવઠા શૃંખલા બનાવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગનો પણ સમાવેશ થાય છે.

• દ્વિપક્ષીય કરારો
• ખાણ મંત્રાલયે ઓસ્ટ્રેલિયા, આર્જેન્ટિના, ઝામ્બિયા, મોઝામ્બિક, પેરુ, ઝિમ્બાબ્વે, માલાવી અને કોટ ડી'આઇવોર જેવા ખનિજ સમૃદ્ધ દેશો સાથે કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
• આ ભાગીદારીનો ઉદ્દેશ્ય સ્વચ્છ ઊર્જા, અદ્યતન ગતિશીલતા અને સંરક્ષણ કાર્યક્રમો માટે જરૂરી દુર્લભ પૃથ્વી અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની લાંબા ગાળાની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

v બહુપક્ષીય પ્લેટફોર્મ

• ભારત ખનિજ સુરક્ષા ભાગીદારી (MSP)માં ભાગ લે છે, જે મહત્વપૂર્ણ ખનિજો માટે વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓને વૈવિધ્યીકરણ અને સુરક્ષિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થાઓનો સમૂહ છે.
• ભારત ઇન્ડો-પેસિફિક ઇકોનોમિક ફ્રેમવર્ક (IPEF)નો પણ ભાગ છે, જેમાં સ્વચ્છ ઊર્જા અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજ પુરવઠા શૃંખલાઓ પર સહયોગનો સમાવેશ થાય છે.
• આ પ્લેટફોર્મ ભારતને ટેકનોલોજી, રોકાણ અને ટકાઉ ખાણકામ પ્રથાઓ પર સહયોગ કરવાની તકો પૂરી પાડે છે, જેનાથી પુરવઠામાં વિક્ષેપનું જોખમ ઓછું થાય છે.

v ખનિજ વિદેશ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (KABIL)ની ભૂમિકા

• KABIL એ ખાણ મંત્રાલય હેઠળ નેશનલ એલ્યુમિનિયમ કંપની લિમિટેડ (NALCO), હિન્દુસ્તાન કોપર લિમિટેડ (HCL) અને મિનરલ એક્સપ્લોરેશન એન્ડ કન્સલ્ટન્સી લિમિટેડ (MECL)નું સંયુક્ત સાહસ છે.
• તેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતની સ્થાનિક મૂલ્ય શૃંખલાઓને મજબૂત બનાવવા માટે વિદેશી ખનિજ સંપત્તિઓ હસ્તગત અને વિકસાવવાનો છે.
• KABIL એ પાંચ લિથિયમ બ્રાઇન બ્લોક્સના સંશોધન અને ખાણકામ માટે આર્જેન્ટિનામાં CAMYEN સાથે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જે વિદેશી મહત્વપૂર્ણ ખનિજ સંપત્તિઓને સુરક્ષિત કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

નિષ્કર્ષ:

ભારતની દુર્લભ પૃથ્વી વ્યૂહરચના મજબૂત સ્થાનિક સંસાધન ક્ષમતાને લક્ષિત નીતિ અને નાણાકીય સહાય સાથે જોડીને આત્મનિર્ભરતા તરફ નિર્ણાયક રીતે આગળ વધી રહી છે. ₹7,280 કરોડની REPM ઉત્પાદન યોજના અને કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં સમર્પિત દુર્લભ પૃથ્વી કોરિડોરની જાહેરાત એકસાથે ખાણકામ, પ્રક્રિયા, સંશોધન અને ઉત્પાદન માટે એક સંકલિત માળખું બનાવે છે. આ પગલાં આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડે છે, સ્વચ્છ ઊર્જા અને સંરક્ષણ પુરવઠા શૃંખલાઓને મજબૂત બનાવે છે, અને આત્મનિર્ભર ભારત, નેટ ઝીરો 2070 અને 2047 સુધી વિકસિત ભારતની રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત છે. પૂરક આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી અને સંસ્થાકીય સુધારા મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની મજબૂત પહોંચ સુનિશ્ચિત કરે છે. સંકલિત સ્થાનિક અને વૈશ્વિક પહેલ સાથે, ભારત અદ્યતન સામગ્રી મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં પોતાને એક વિશ્વસનીય અને સ્પર્ધાત્મક ખેલાડી તરીકે સ્થાપિત કરી રહ્યું છે.

સંદર્ભ:

ભારે ઉદ્યોગ મંત્રાલય:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2194687&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2151394&reg=3&lang=2

ખાણ મંત્રાલય:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2114467&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1945102&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1996380&reg=3&lang=2

mines.gov.in/admin/storage/ ckeditor /NCMM_1739251643.pdf

અણુ ઊર્જા વિભાગ:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2147282&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2147282&reg=3&lang=2

IREL (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ:

https://www.irel.co.in/quick-aboutus

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27:

https://www.indiabudget.gov.in/

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો:

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156753&ModuleId=3&reg=3&lang=1

*****

ભારતની રેર અર્થ સ્ટ્રેટેજી: ઉત્પાદન, કોરિડોર અને વૈશ્વિક એકીકરણ

પીઆઈબી સંશોધન

SM/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com