આંતરદેશીય જળમાર્ગ વિકાસ પરિષદ (IWDC 3.0) ની ત્રીજી બેઠક કેરળના કોચીમાં સંપન્ન થઈ, જેમાં ભારતના આંતરદેશીય જળ પરિવહન નેટવર્કને વિસ્તારવા, મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણોને મંજૂરી આપવા અને દેશની નદીઓની સંપૂર્ણ આર્થિક ક્ષમતાને અનલોક કરવા માટે કેન્દ્ર-રાજ્ય સંકલનને મજબૂત કરવા માટે એક વ્યાપક રોડમેપ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

કેન્દ્રીય બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રી સર્બાનંદ સોનોવાલની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી આ દિવસભરની બેઠકમાં હિમાચલ પ્રદેશના નાયબ મુખ્યમંત્રી મુકેશ અગ્નિહોત્રી; બિહાર સરકારના પરિવહન મંત્રી શ્રવણ કુમાર; નાગાલેન્ડ સરકારના ઊર્જા અને સંસદીય બાબતોના મંત્રી કે. જી. કેન્યે; અરુણાચલ પ્રદેશ સરકારના ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી ઓજિંગ તાસિંગ; ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના પરિવહન મંત્રી દયા શંકર સિંહ અને પંજાબ સરકારના જળ સંસાધન મંત્રી બરિન્દર કુમાર ગોયલ પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આ બેઠક ટકાઉ અને કાર્યક્ષમ લોજિસ્ટિક્સના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે આંતરદેશીય જળ પરિવહનને મજબૂત કરવાની ભારતની યાત્રામાં એક નોંધપાત્ર સીમાચિહ્નરૂપ બની છે.

IWDC 3.0 એ ગ્રીન મોબિલિટીને વેગ આપવા, મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સને મજબૂત કરવા અને નદી-આધારિત આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી ₹1,500 કરોડથી વધુના પ્રોજેક્ટ્સની ઓળખ કરી. ₹150 કરોડથી વધુના પ્રોજેક્ટ્સ માટે શિલાન્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં કેરળ, ગુજરાત, કર્ણાટક, ઓડિશા અને તેલંગાણામાં રિવર ક્રૂઝ જેટીઓનો સમાવેશ થાય છે, જે દેશભરમાં ક્રૂઝ પ્રવાસન સર્કિટના વિસ્તરણને ટેકો આપે છે.

પરિષદને આંધ્રપ્રદેશમાં કૃષ્ણા નદી (NW4) પર મુત્યાલા અને હરિશ્ચંદ્રપુરમ ખાતે રો-રો (Ro-Ro) અને કાર્ગો ટર્મિનલ્સના વિકાસ વિશે માહિતગાર કરવામાં આવી હતી, જે કાર્ગો હેરફેરને મજબૂત બનાવશે. જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં જેલમ નદી (NW49) પર પેસેન્જર મૂવમેન્ટ અને પ્રવાસન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ટેકો આપવા માટે ઓનશોર સુવિધાઓને પણ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં NW 49 પર કુલ 10 હાઇબ્રિડ ઇલેક્ટ્રિક જહાજો તૈનાત કરવામાં આવશે.

નેવિગેબિલિટી (નૌકાયન ક્ષમતા), સલામતી અને વર્ષભરની કામગીરી વધારવા માટે ₹465 કરોડથી વધુની અસ્કયામત ખરીદીની પણ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આમાં કેરળમાં સર્વે જહાજો; બિહાર, ઝારખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં રો-પેક્સ (Ro-Pax) બર્થિંગ જેટીઓ; ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ફ્લોટિંગ પોન્ટૂન્સ અને ક્વિક-ઓપનિંગ મિકેનિઝમ્સ; હાઇબ્રિડ સર્વે જહાજો; એમ્ફીબિયન અને કટર સક્શન ડ્રેજર્સ; અને ટગ-બાર્જ યુનિટ્સનો સમાવેશ થાય છે.

પરિષદને ₹900 કરોડથી વધુના મુખ્ય નવા પ્રોજેક્ટ્સ વિશે માહિતગાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોચીમાં સ્લિપવે સુવિધાનો વિકાસ, ઓડિશા (25) અને ઉત્તર-પૂર્વ (85) માં 110 જેટીઓનું નિર્માણ અને મહારાષ્ટ્રમાં નેશનલ રિવર ટ્રાફિક એન્ડ નેવિગેશન સિસ્ટમ (NRTNS) નું અમલીકરણ, ગુવાહાટીમાં ઉઝાન બજાર ઘાટ પર ₹70 કરોડના ક્રૂઝ ટર્મિનલનો વિકાસ અને બ્રહ્મપુત્રા (NW-2) પર દિબ્રુગઢમાં બોગીબિલ રિવર પોર્ટ માટે ₹144 કરોડનો એપ્રોચ રોડ કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ સામેલ છે.

પરિષદને સંબોધતા કેન્દ્રીય મંત્રી સર્બાનંદ સોનોવાલે જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં આંતરદેશીય જળમાર્ગો ભારતના પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ પરિવર્તનના વ્યૂહાત્મક સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. “આપણા ગતિશીલ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીજીએ આંતરદેશીય જળમાર્ગો પર વિશેષ ભાર આપ્યો છે, જેણે રસ્તાઓ પરની ભીડ ઓછી કરી છે, લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં ઘટાડો કર્યો છે અને ઈઝ ઓફ ડુઈંગ બિઝનેસને મજબૂત બનાવ્યો છે. આજે, મોદીજીના સ્વપ્નદ્રષ્ટા નેતૃત્વ હેઠળ, આંતરદેશીય જળમાર્ગો ભારતના મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સ ફ્રેમવર્કનો વ્યૂહાત્મક સ્તંભ બની ગયા છે. આ વિઝન દ્વારા માર્ગદર્શિત, નદીઓને હવે માત્ર કુદરતી સંસાધનો તરીકે નહીં પરંતુ વિકાસ, ટકાઉપણું અને કનેક્ટિવિટીને આગળ ધપાવતી આર્થિક જીવનરેખા તરીકે જોવામાં આવે છે,” તેમણે કહ્યું હતું.

કેરળના વિશાળ બેકવોટર અને નહેર નેટવર્કને આંતરદેશીય જળમાર્ગો માટે મુખ્ય તક તરીકે રેખાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા. પરિષદે ગુવાહાટી, વારાણસી, પટના, તેઝપુર, દિબ્રુગઢ અને તે પછીના 18 શહેરોમાં શહેરી જળ પરિવહન માટે શક્યતા અભ્યાસ (feasibility study) હાથ ધરવા માટે IWAI ની પહેલની પણ નોંધ લીધી હતી.

રાજ્યમાં આંતરદેશીય જળ પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સને મજબૂત કરવાના હેતુથી શ્રેણીબદ્ધ મુખ્ય જાહેરાતો સાથે IWDC 3.0 માં કેરળ મુખ્ય ધ્યાન કેન્દ્રિત ક્ષેત્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. જલ વાહક કાર્ગો પ્રમોશન સ્કીમ કેરળ સહિત અન્ય રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો સુધી વિસ્તરણ કરવા માટે વિચારણા હેઠળ છે, જે આંતરદેશીય જળમાર્ગો દ્વારા કાર્ગો હેરફેર પર કરવામાં આવેલા કુલ ઓપરેટિંગ ખર્ચના 35% સુધીનું રિઈમ્બર્સમેન્ટ પ્રદાન કરે છે. આ યોજના દ્વારા કાર્ગો માલિકોને IWAI અથવા ICSL સિવાયની સંસ્થાઓ દ્વારા સંચાલિત જહાજો ભાડે રાખવા સક્ષમ બનાવીને ખાનગી ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરવાની અપેક્ષા છે, જે તેને મુખ્ય શિપિંગ કંપનીઓ, ફ્રેટ ફોરવર્ડર્સ, ટ્રેડ બોડીઝ અને બલ્ક તથા કન્ટેનરાઈઝ્ડ કાર્ગો હેન્ડલ કરતા ઓપરેટરો માટે ખાસ આકર્ષક બનાવશે. શરૂઆતમાં ત્રણ વર્ષ માટે માન્ય, આ પહેલ સપ્લાય ચેઈન નેટવર્કને શ્રેષ્ઠ બનાવવામાં અને જળ-આધારિત લોજિસ્ટિક્સની વ્યાવસાયિક સદ્ધરતા વધારવામાં મદદ કરશે. IWDC ખાતે, કાર્ગો પરિવહનના કાર્યક્ષમ, ખર્ચ-અસરકારક અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ મોડ તરીકે જળમાર્ગોની તૈયારી દર્શાવવા માટે વ્યવસાયિક રીતે સદ્ધર પટ્ટાઓ પર ફિક્સ્ડ ડે શેડ્યૂલ્ડ સેલિંગ સર્વિસીસ (નિશ્ચિત દિવસની નિર્ધારિત સફર સેવાઓ) શરૂ કરવાની પણ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. કેરળ પેકેજમાં રિવર ક્રૂઝ જેટીનો વિકાસ અને એક સર્વે જહાજનો સમાવેશ થાય છે, જે મુસાફરોની હેરફેર, પર્યટન અને સલામત નેવિગેશન માટે રાજ્યની ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવશે.

મીટિંગમાં પુનરોચ્ચાર કરવામાં આવ્યો હતો કે આંતરદેશીય જળમાર્ગો પરિવહનનો સૌથી ઇંધણ-કાર્યક્ષમ, ખર્ચ-અસરકારક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ મોડ છે, જે કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં, રસ્તાઓ અને રેલવેની ભીડ ઓછી કરવામાં અને એકંદર લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. રિવર ક્રૂઝ પર્યટનને દરિયાઈ અર્થતંત્રના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ક્ષેત્રોમાંના એક તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું હતું, જેમાં સરકાર આધુનિક ક્રૂઝ ટર્મિનલ્સ, સુધારેલી નેવિગેશન સિસ્ટમ્સ અને સમર્પિત ક્રૂઝ સર્કિટ વિકસાવી રહી છે.

“આપણા પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીજીના ગતિશીલ નેતૃત્વ હેઠળ, ભારતના આંતરદેશીય જળમાર્ગો ગ્રીન ગ્રોથ, ડિજિટલ પરિવર્તન અને પ્રવાસન-આધારિત વિકાસના શક્તિશાળી ગુણક તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. કાર્ગો મૂવમેન્ટ, પેસેન્જર સર્વિસિસ અને ક્રૂઝ ટૂરિઝમમાં ઝડપી વિસ્તરણ સાથે, આપણી નદીઓ ટકાઉ ગતિશીલતા અને આર્થિક તકની એન્જિન બની રહી છે. ક્લીન એનર્જી જહાજો, સ્માર્ટ નેવિગેશન સિસ્ટમ્સ અને વર્લ્ડ ક્લાસ પેસેન્જર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સંકલિત કરીને, અમે લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટાડવા, ઉત્સર્જન ઘટાડવા અને નવી આજીવિકા બનાવવા માટે જળમાર્ગોની સંપૂર્ણ ક્ષમતાને અનલોક કરી રહ્યા છીએ. કોચી વોટર મેટ્રો જેવી પહેલોની સફળતા દર્શાવે છે કે કેવી રીતે નદીઓ શહેરી ગતિશીલતાને બદલી શકે છે, અને અમે ગુવાહાટી, વારાણસી, પટના, તેઝપુર અને દિબ્રુગઢ સહિતના શહેરોમાં આ મોડેલની નકલ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છીએ, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ભારતના જળમાર્ગો વિકસિત ભારતના માર્ગ પર સર્વસમાવેશક વિકાસ લાવશે,” સોનોવાલે ઉમેર્યું હતું.

ઉત્તર-પૂર્વ પ્રદેશ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં જળમાર્ગ પ્રોજેક્ટ્સથી કનેક્ટિવિટી, વેપાર, પ્રવાસન અને નદી કિનારે રહેતા સમુદાયોની આજીવિકામાં નોંધપાત્ર વધારો થવાની અપેક્ષા છે. સરકાર ₹500 કરોડથી વધુના રોકાણ સાથે સમગ્ર ઉત્તર-પૂર્વમાં 85 જેટીઓ વિકસાવવાની યોજના ધરાવે છે, જે પ્રાદેશિક લોજિસ્ટિક્સ એકીકરણને મજબૂત બનાવશે.

“ભારતના આંતરદેશીય જળમાર્ગોના વિઝનમાં ઉત્તર-પૂર્વ કેન્દ્રીય સ્થાન ધરાવે છે. તેના વિશાળ નદી નેટવર્ક સાથે, પ્રદેશમાં ટકાઉ પરિવહન, વેપાર અને પર્યટન માટે મુખ્ય હબ તરીકે ઉભરી આવવાની ક્ષમતા છે. ₹500 કરોડથી વધુના રોકાણ સાથે 85 જેટીઓનો વિકાસ કનેક્ટિવિટીને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવશે, પ્રાદેશિક લોજિસ્ટિક્સને એકીકૃત કરશે અને નદી કિનારે રહેતા સમુદાયો માટે આજીવિકાની નવી તકો ઊભી કરશે. આંતરદેશીય જળમાર્ગો ઉત્તર-પૂર્વને માત્ર રાષ્ટ્રીય બજારોની નજીક જ નહીં લાવે પરંતુ વિકાસ, સમૃદ્ધિ અને પ્રાદેશિક એકીકરણ માટેના પ્રવેશદ્વાર તરીકે તેની ભૂમિકાને પણ અનલોક કરશે,” સર્બાનંદ સોનોવાલે જણાવ્યું હતું.

બેઠકમાં છેલ્લા એક દાયકામાં આ ક્ષેત્રના ઝડપી વિસ્તરણની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર કાર્ગોની હેરફેર 2013-14 માં 18 મિલિયન ટનથી વધીને 2024-25 માં 145.84 મિલિયન ટન થઈ છે, જ્યારે કાર્યરત રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોની સંખ્યા 3 થી વધીને 32 થઈને દસ ગણી વધી છે. લક્ઝરી રિવર ક્રૂઝ જહાજોની સંખ્યા 5 થી વધીને 25 થઈ છે, જે ઉદ્યોગ, રોકાણકારો અને રાજ્ય સરકારોના વધતા વિશ્વાસને દર્શાવે છે. કાર્યરત ટર્મિનલ્સની સંખ્યા 15 થી વધીને 25 થઈ છે અને ફ્લોટિંગ જેટીઓ 30 થી વધીને 100 થઈ છે.

પરિષદે સરકારની ભવિષ્યલક્ષી પ્રાથમિકતાઓની પુષ્ટિ કરી, જેમાં ગ્રીન અને હાઇબ્રિડ જહાજોની તૈનાત, ડિજિટલ નેવિગેશન અને ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ્સનું વિસ્તરણ, આધુનિક ઇનલેન્ડ ટર્મિનલ્સનો વિકાસ, જહાજ નિર્માણ અને જહાજ રિપેરિંગ સુવિધાઓને મજબૂત બનાવવી અને દરિયાઈ કૌશલ્ય વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો સમાવેશ થાય છે. આ બેઠકમાં સ્થિતિસ્થાપક શહેરી જળ પરિવહન પ્રણાલી બનાવવા, કાર્ગો પરિવહન કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા, મુસાફરોની હેરફેર માટે ગ્રીન અને હાઇબ્રિડ જહાજોને પ્રોત્સાહન આપવા, રિવર ક્રૂઝ પર્યટનનો વિસ્તાર કરવા અને ડિજિટલ અને ટકાઉ પદ્ધતિઓને મજબૂત કરવા પર વિગતવાર વિચાર-વિમર્શ કરવામાં આવ્યો હતો. ચાલુ અને પ્રસ્તાવિત આંતરદેશીય જળ પરિવહન પ્રોજેક્ટ્સ અંગે રાજ્યો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા નિયમનકારી મુદ્દાઓ અને ચિંતાઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, જેમાં સંકલિત પ્રયાસો દ્વારા અમલીકરણને વેગ આપવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. IWDC 3.0 એ 2024 માં IWDC 1.0 અને 2025 માં IWDC 2.0 દરમિયાન નાખવામાં આવેલા પાયા પર બનેલ છે, જેમાં ટકાઉપણું, ટેકનોલોજી-આધારિત ઉકેલો અને પ્રોજેક્ટના ઝડપી અમલીકરણ પર મજબૂત ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે.

આ બેઠકમાં વિજય કુમાર, સચિવ, MoPSW; સુનીલ પાલીવાલ, અધ્યક્ષ, IWAI; સુનીલ કુમાર સિંઘ, વાઇસ ચેરમેન, IWAI સહિત કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, ઉદ્યોગ પ્રતિનિધિઓ અને નિષ્ણાતો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા જેથી IWDC 1.0 અને 2.0 થી થયેલી પ્રગતિની સમીક્ષા કરી શકાય અને આંતરદેશીય જળમાર્ગો માટે વિકાસના આગામી તબક્કાની રૂપરેખા તૈયાર કરી શકાય. દિવસભર ચાલેલી આ બેઠકમાં ક્ષેત્રીય સિદ્ધિઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી, મોટા રોકાણો અને પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત કરવામાં આવી અને દેશભરમાં આંતરદેશીય જળમાર્ગોના વિકાસ માટે ભવિષ્યલક્ષી રોડમેપ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

કેન્દ્ર અને રાજ્યો દ્વારા આંતરદેશીય જળ પરિવહનને વધારવા, પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરવા, સ્વચ્છ પરિવહન ઉકેલોને પ્રોત્સાહન આપવા અને નદીઓને આર્થિક વિકાસના એન્જિન તરીકે સ્થાપિત કરવાની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા સાથે IWDC 3.0 સંપન્ન થઈ હતી. આ બેઠકમાં આંતરદેશીય જળમાર્ગોને કાર્ગો અને મુસાફરો બંને માટે પસંદગીના, ભવિષ્ય માટે તૈયાર પરિવહન મોડ તરીકે પુષ્ટિ આપવામાં આવી હતી, જે સ્વચ્છ પરિવહન, સ્માર્ટ લોજિસ્ટિક્સ અને મજબૂત ભારતમાં ફાળો આપે છે.

ભારતના આંતરદેશીય જળમાર્ગો ઇંધણ-કાર્યક્ષમ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ પરિવહન મોડ ઓફર કરીને રસ્તા અને રેલવે નેટવર્કની ભીડ ઓછી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવતા રહે છે. 23 રાજ્યો અને ચાર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ફેલાયેલા 111 રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો સાથે, આંતરદેશીય જળમાર્ગો રો-રો વાહન હેરફેર અને ક્રૂઝ ટુરિઝમ જેવી પહેલોને વધુને વધુ ટેકો આપી રહ્યા છે. બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલય હેઠળની IWAI, રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોના વિકાસ, જાળવણી અને નિયમન માટે જવાબદાર નોડલ એજન્સી છે.

SM/IJ/GP/JD