ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુએ આજે (23 જાન્યુઆરી, 2026) રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં ગ્રંથ કુટીરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. ગ્રંથ કુટીરમાં ભારતની 11 શાસ્ત્રીય ભાષાઓમાં હસ્તપ્રતો અને પુસ્તકોનો સમૃદ્ધ સંગ્રહ છે જે તમિલ, સંસ્કૃત, કન્નડ, તેલુગુ, મલયાલમ, ઓડિયા, મરાઠી, પાલી, પ્રાકૃત, આસામી અને બંગાળી છે.

ગ્રંથ કુટીર ભારતની સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યસભર સાંસ્કૃતિક, દાર્શનિક, સાહિત્યિક અને બૌદ્ધિક વિરાસત પ્રદર્શિત કરે છે. આ કુટીરમાં ભારતની 11 ભારતીય શાસ્ત્રીય ભાષાઓમાં આશરે 2,300 પુસ્તકોનો સંગ્રહ છે. ભારત સરકારે 03 ઓક્ટોબર, 2024 ના રોજ મરાઠી, પાલી, પ્રાકૃત, આસામી અને બંગાળી ભાષાઓને 'શાસ્ત્રીય ભાષા' નો દરજ્જો આપ્યો હતો. તે પહેલા છ ભાષાઓને શાસ્ત્રીય ભાષાનો દરજ્જો હતો. ગ્રંથ કુટીર સંગ્રહમાં મહાકાવ્યો, દર્શનશાસ્ત્ર, ભાષાશાસ્ત્ર, ઇતિહાસ, શાસન, વિજ્ઞાન અને ભક્તિ સાહિત્ય તેમજ આ ભાષાઓમાં ભારતનું બંધારણ જેવા વિષયોની વિશાળ શ્રેણી આવરી લેવામાં આવી છે. આશરે 50 હસ્તપ્રતો પણ આ સંગ્રહનો ભાગ છે. આમાંની ઘણી હસ્તપ્રતો તાડપત્ર, કાગળ, છાલ અને કાપડ જેવી પરંપરાગત સામગ્રી પર હસ્તલિખિત છે.

ગ્રંથ કુટીર કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકારો, યુનિવર્સિટીઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ, સાંસ્કૃતિક સંગઠનો અને દેશભરના વ્યક્તિગત દાતાઓના સહયોગથી વિકસાવવામાં આવ્યું છે. શિક્ષણ મંત્રાલય અને સંસ્કૃતિ મંત્રાલય અને તેમની સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓએ આ પહેલને ટેકો આપ્યો છે. ઇન્દિરા ગાંધી નેશનલ સેન્ટર ફોર ધ આર્ટ્સ (IGNCA) હસ્તપ્રતોના સંચાલન, સંરક્ષણ, દસ્તાવેજીકરણ અને પ્રદર્શનમાં વ્યાવસાયિક નિપુણતા પ્રદાન કરી રહ્યું છે.

ગ્રંથ કુટીર વિકસાવવાનો ઉદ્દેશ્ય ભારતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક અને સાહિત્યિક વિરાસત અંગે નાગરિકોમાં જાગૃતિ વધારવાનો છે. વસાહતી માનસિકતાના અવશેષો નાબૂદ કરવાના રાષ્ટ્રીય સંકલ્પને અનુરૂપ, વિવિધતામાં એકતાની ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપતા મુખ્ય કાર્યો દ્વારા સમૃદ્ધ વારસાને પ્રદર્શિત કરવા માટે ગ્રંથ કુટીર વિકસાવવામાં આવ્યું છે. ગ્રંથ કુટીર એ જ્ઞાન ભારતમ મિશનના વિઝનને ટેકો આપવાનો એક પ્રયાસ છે, જે ભારતની વિશાળ હસ્તપ્રત વિરાસતને સાચવવા, ડિજિટાઇઝ કરવા અને પ્રસારિત કરવા માટેની રાષ્ટ્રીય પહેલ છે, જે ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે પરંપરાને ટેકનોલોજી સાથે સાંકળે છે.

અગાઉ, અહીં 'એ કેટલોગ ઓફ ધ ઓરિજિનલ વર્ક્સ ઓફ વિલિયમ હોગાર્થ', 'સ્પીચીસ ઓફ લોર્ડ કર્ઝન ઓફ કેડલેસ્ટન', 'સમરી ઓફ ધ એડમિનિસ્ટ્રેશન ઓફ લોર્ડ કર્ઝન ઓફ કેડલેસ્ટન', 'લાઇફ ઓફ લોર્ડ કર્ઝન', પંચ મેગેઝિન અને અન્ય પુસ્તકો રાખવામાં આવ્યા હતા. આને હવે રાષ્ટ્રપતિ ભવન એસ્ટેટમાં અલગ જગ્યાએ ખસેડવામાં આવ્યા છે. આ પુસ્તકો, જે આર્કાઇવલ સંગ્રહનો ભાગ છે, તેને ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવ્યા છે અને સંશોધન વિદ્વાનો માટે ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.

મુલાકાતીઓ રાષ્ટ્રપતિ ભવન સર્કિટ 1 ના તેમના માર્ગદર્શિત પ્રવાસ દરમિયાન કૃતિઓ અને હસ્તપ્રતોની ઝલક મેળવી શકશે. ઉપરાંત, લોકો સંગ્રહની માહિતી મેળવી શકે છે અને પુસ્તકો તથા હસ્તપ્રતો વાંચી શકે છે જે ઓનલાઇન પોર્ટલ દ્વારા પણ ઉપલબ્ધ થશે. સંશોધકો ગ્રંથ કુટીરની ભૌતિક ઍક્સેસ માટે પોર્ટલ દ્વારા અરજી પણ કરી શકે છે.

કેટલીક પ્રાચીન કૃતિઓ કે જેમણે આ ભાષાઓને શાસ્ત્રીય ભાષાનો દરજ્જો આપવામાં ફાળો આપ્યો છે તે છે - સંસ્કૃતમાં વેદો, પુરાણો અને ઉપનિષદો; 'ગાથાસપ્તશતી', સૌથી પ્રાચીન જાણીતી મરાઠી સાહિત્યિક કૃતિ; પાલીમાં 'વિનય પિટક' જે બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ માટે મઠના નિયમોની રૂપરેખા આપે છે; જૈન આગમ અને પ્રાકૃત શિલાલેખો જે મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક રેકોર્ડ તરીકે કામ કરે છે; 'ચર્યાપદ', આસામી, બંગાળી અને ઓડિયામાં પ્રાચીન બૌદ્ધ તાંત્રિક ગ્રંથો; 'તિરુક્કુરલ', જીવનના વિવિધ પાસાઓ પર શાસ્ત્રીય તમિલ ગ્રંથ; તેલુગુમાં 'મહાભારત'; 'કવિરાજમાર્ગ', કન્નડમાં રેટરિક, કાવ્યશાસ્ત્ર અને વ્યાકરણ પર ઉપલબ્ધ સૌથી પ્રારંભિક કૃતિ અને મલયાલમમાં 'રામચરિતમ'.

કુટીરના ઉદ્ઘાટન બાદ સભાને સંબોધતા રાષ્ટ્રપતિએ જણાવ્યું હતું કે શાસ્ત્રીય ભાષાઓએ ભારતીય સંસ્કૃતિનો પાયો પૂરો પાડ્યો છે. ભારતની શાસ્ત્રીય ભાષાઓમાં રચાયેલા વિજ્ઞાન, યોગ, આયુર્વેદ અને સાહિત્યના જ્ઞાને સદીઓથી વિશ્વને માર્ગદર્શન આપ્યું છે. તિરુક્કુરલ અને અર્થશાસ્ત્ર જેવા ગ્રંથો આજે પણ પ્રાસંગિક છે. આ ભાષાઓ દ્વારા ગણિત, ખગોળશાસ્ત્ર, આયુર્વેદ અને વ્યાકરણ જેવા વિષયો વિકસાવવામાં આવ્યા છે. પાણિનીનું વ્યાકરણ, આર્યભટ્ટનું ગણિત અને ચરક અને સુશ્રુતનું તબીબી વિજ્ઞાન આજે પણ વિશ્વને આશ્ચર્યચકિત કરે છે. આ શાસ્ત્રીય ભાષાઓએ આધુનિક ભારતીય ભાષાઓના વિકાસમાં પણ મહત્વનું યોગદાન આપ્યું છે. આ ભાષાઓના યોગદાનને સન્માનિત કરવા અને તેમના સંરક્ષણ અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, તેમને શાસ્ત્રીય ભાષાઓનો વિશેષ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.

રાષ્ટ્રપતિએ કહ્યું કે શાસ્ત્રીય ભાષાઓમાં સંચિત જ્ઞાનનો ભંડાર આપણને આપણા સમૃદ્ધ ભૂતકાળમાંથી શીખવા અને ઉજ્જવળ ભવિષ્ય બનાવવા માટે પ્રેરણા આપે છે. વારસો અને વિકાસનું આ સંયોજન, જે અમારો માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત છે, તે શાસ્ત્રીય ભાષાઓના મહત્વને પણ રેખાંકિત કરે છે.

રાષ્ટ્રપતિએ કહ્યું કે આપણી ભાષાઓના વારસાને સાચવવાની અને પ્રોત્સાહન આપવાની તમામ કર્તવ્યનિષ્ઠ લોકોની સામૂહિક જવાબદારી છે. યુનિવર્સિટીઓમાં શાસ્ત્રીય ભાષાઓના અભ્યાસને પ્રોત્સાહન આપવું, યુવાનોને ઓછામાં ઓછી એક શાસ્ત્રીય ભાષા શીખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા અને પુસ્તકાલયોમાં આ ભાષાઓમાં વધુ પુસ્તકો ઉપલબ્ધ કરાવવા એ આ ભાષાઓના સંરક્ષણ અને પ્રોત્સાહન માટે નિર્ણાયક છે.

રાષ્ટ્રપતિએ કહ્યું કે ગ્રંથ કુટીર એ ભારતની શાસ્ત્રીય ભાષાઓના સંરક્ષણ અને પ્રોત્સાહન તરફ રાષ્ટ્રપતિ ભવન દ્વારા સામૂહિક પ્રયાસનો એક ભાગ છે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે આ કુટીરમાં શાસ્ત્રીય ભાષાઓ સંબંધિત સામગ્રીનો સંગ્રહ વધતો રહેશે. તેમને એવો પણ વિશ્વાસ હતો કે આ કુટીરનો સંગ્રહ તમામ મુલાકાતીઓ, ખાસ કરીને યુવાનોને શાસ્ત્રીય ભાષાઓ વિશે જાણવા અને સમજવા માટે પ્રેરણા આપશે.

આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત મહાનુભાવોમાં સંસ્કૃતિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી રાવ ઈન્દ્રજીત સિંહ, શિક્ષણ રાજ્ય મંત્રી શ્રી જયંત ચૌધરી, વિષય નિષ્ણાતો, દાતા અને રાજ્યના પ્રતિનિધિઓ સામેલ હતા.

રાષ્ટ્રપતિનું સંબોધન વાંચવા અહીં ક્લીક કરો

SM/DK/GP/JD

(रिलीज़ आईडी: 2217894) आगंतुक पटल : 9