જેમ જેમ ભારતની અર્થવ્યવસ્થા વૃદ્ધિ પામી રહી છે અને વપરાશમાં વિવિધતા આવી રહી છે, માલસામાનની અવરજવરમાં તીવ્ર વધારો થયો છે, જેના કારણે રસ્તાઓ, બળતણનો વપરાશ અને હવાની ગુણવત્તા પર દબાણ વધ્યું છે. આના ઉકેલ માટે, ઇન્ડિયન રેલવેએ તેના વિઝનરી ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર (DFC) પહેલ દ્વારા નવીન ‘ટ્રક્સ-ઓન-ટ્રેન્સ’ (ToT) સેવા શરૂ કરી છે. ઇન્ડિયન રેલવેની લાંબા ગાળાની ફ્રેટ ટ્રાન્સફોર્મેશન વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે કલ્પના કરવામાં આવેલી, DFC નેટવર્ક તે માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે, જે નવી પેઢીના મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સને સક્ષમ બનાવે છે.

ToT એ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટની લવચીકતાને ઇન્ડિયન રેલવેના ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર પ્રોગ્રામ હેઠળ વિકસિત ઇલેક્ટ્રિફાઇડ રેલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની કાર્યક્ષમતા અને પર્યાવરણીય લાભો સાથે જોડે છે. આ સેવા ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર પર ખાસ સંશોધિત ફ્લેટ વેગન પર લાદવામાં આવેલા ટ્રકોને લઈ જવાની મંજૂરી આપે છે. ટ્રકો લાંબી, ભીડભાડવાળી હાઇવે મુસાફરી ટાળે છે અને મુખ્ય અંતર માટે રેલવે દ્વારા મુસાફરી કરે છે. ત્યારબાદ તેઓ માત્ર ટૂંકા અંતરના પ્રથમ અને છેલ્લા માઇલની રોડ મુસાફરી પૂર્ણ કરે છે.

કિફાયત છતાં વિશ્વસનીય

હાલમાં, ToT સેવા વેસ્ટર્ન DFC નેટવર્ક પર ન્યૂ રેવાડી અને ન્યૂ પાલનપુર વચ્ચે કાર્યરત છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ આગળ વધવાની સાથે તેને વધારાના વિભાગો સુધી લંબાવવામાં આવશે. ન્યૂ પાલનપુર-ન્યૂ રેવાડી કોરિડોર પર, આ સેવા આશરે 636 કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલી છે, જે રોડ માર્ગે લગભગ 30 કલાકના એન્ડ-ટુ-એન્ડ ટ્રાન્ઝિટ સમયને ToT સેવા દ્વારા ઘટાડીને લગભગ 12 કલાક કરે છે. આ સંકલિત રોડ-રેલ સોલ્યુશન ટ્રાન્ઝિટ વિશ્વસનીયતા વધારે છે, ટર્નઅરાઉન્ડ સમય ઘટાડે છે અને એકંદર લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં ઘટાડો કરે છે, જ્યારે લાંબા અંતરની માલસામાનની અવરજવરને હાઇવે ટ્રાન્સપોર્ટમાં રહેલી ઘણી અનિશ્ચિતતાઓથી સુરક્ષિત કરે છે.

ToT ની મુખ્ય તાકાત તેના સરળ અને સ્પર્ધાત્મક ભાવ માળખામાં રહેલી છે. નૂર (freight) પારદર્શક વજનના સ્લેબ પર લેવામાં આવે છે, જે 25 ટન સુધીના ટ્રક માટે વેગન દીઠ ₹25,543, 25-45 ટન માટે ₹29,191 અને 45-58 ટન માટે ₹32,000 છે, જ્યારે ખાલી ટ્રક વેગન દીઠ માત્ર ₹21,894 માં લઈ જવામાં આવે છે. ડેરી સેક્ટરને વધુ સહાય આપવા માટે, દૂધના ટેન્કરો પર કોઈ GST વસૂલવામાં આવતો નથી, જે આ સેવાને સમય-સંવેદનશીલ અને નાશવંત કાર્ગો માટે ખાસ આકર્ષક બનાવે છે. ઓપરેશનલ લવચીકતા વધારતા, જાન્યુઆરી 2024 થી ઓપન ઇન્ડેન્ટ બુકિંગ ઉપલબ્ધ છે, જે ગ્રાહકોને તેમની ગતિશીલ લોજિસ્ટિક્સ જરૂરિયાતો અનુસાર અવરજવરનું આયોજન કરવાની મંજૂરી આપે છે.

વર્તમાન નાણાકીય વર્ષના ઓપરેશનલ ડેટા સેવાની વધતી જતી લોકપ્રિયતાને સ્પષ્ટપણે પ્રતિબિંબિત કરે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025 (એપ્રિલ-ડિસેમ્બર) દરમિયાન, ટ્રક્સ-ઓન-ટ્રેન્સ સેવાએ કુલ 545 રેક્સનું સંચાલન કર્યું હતું, જેમાં 3 લાખ ટનથી વધુ માલસામાનની અવરજવર થઈ હતી અને ₹36.95 કરોડની આવક થઈ હતી. આ જથ્થો ToT ના પાયલોટ-સ્ટેજની નવીનતાને બદલે વ્યાપારી રીતે વ્યવહારુ અને સ્કેલેબલ લોજિસ્ટિક્સ ઉત્પાદન તરીકેના ઉદભવને રેખાંકિત કરે છે.

ઓરિજિન-વાઇઝ (ઉદભવ સ્થાન મુજબ) કામગીરી પર નજીકથી નજર નાખતા તેની તાકાત વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. એકલા ન્યૂ પાલનપુરમાં 273 રેક્સ નોંધાયા હતા, જેમાં 2 લાખ ટનથી વધુનું સંચાલન થયું અને ₹20.18 કરોડની આવક થઈ, જે પશ્ચિમ ભારતના ફ્રેટ ક્લસ્ટરો, ખાસ કરીને ડેરી અને FMCG સેગમેન્ટ્સમાં મજબૂત સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે. ન્યૂ રેવાડીએ ઓપરેશનલ દ્રષ્ટિએ લગભગ સમાન યોગદાન આપ્યું હતું, જેમાં 272 રેક્સ સાથે આશરે 0.1004 મિલિયન ટન માલની અવરજવર થઈ અને ₹16.76 કરોડની આવક થઈ. સાથે મળીને, આ ટર્મિનલ્સ સમજાવે છે કે કેવી રીતે DFC પર વ્યૂહાત્મક રીતે સ્થિત નોડ્સ (nodes) સતત મલ્ટિમોડલ ફ્રેટ પ્રવાહને એન્કર કરી શકે છે અને કોરિડોર-આધારિત લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતા વધારી શકે છે. આ સેવાને પશ્ચિમ ભારતના ફ્રેટ ક્લસ્ટરો તરફથી મજબૂત સમર્થન મળ્યું છે, ખાસ કરીને દૂધ અને ડેરી ઉત્પાદનો માટે ગુજરાત કોઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન (અમૂલ) જેવા મોટા ગ્રાહકો તેમજ અન્ય લોજિસ્ટિક્સ સેવા પ્રદાતાઓ તરફથી. જૂન 2023 માં GCMMF સાથેના એમઓયુ (MoU) દ્વારા ટ્રક્સ-ઓન-ટ્રેન્સ સેવાની પુનઃશરૂઆતે ઉદ્યોગના વિશ્વાસને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કર્યો અને ડેરી ક્ષેત્રમાંથી નિયમિત જથ્થાને એન્કર કરવામાં મદદ કરી છે.

અગ્રણી મોડલ શિફ્ટ

વેસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર ટ્રક્સ-ઓન-ટ્રેન્સ સેવાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક પરિણામ રોડથી રેલવે તરફ લાંબા અંતરના નૂરનું મોડલ શિફ્ટ છે. ટ્રકની મુસાફરીના સૌથી લાંબા અને સૌથી વધુ ઊર્જા-સઘન હિસ્સાને ઇલેક્ટ્રિફાઇડ, ઉચ્ચ-ક્ષમતાવાળા ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર પર સ્થાનાંતરિત કરીને, ToT મોડેલ હાઇવે પરની ભીડ ઘટાડવામાં, આયાતી અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં અને રાષ્ટ્રીય લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચને શ્રેષ્ઠ બનાવવામાં મદદ કરે છે. દરેક ફ્રેટ ટ્રેન ડઝનેક લાંબા અંતરની ટ્રકોને બદલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેના પરિણામે ટ્રાફિકનો પ્રવાહ સરળ બને છે, અકસ્માતનું જોખમ ઘટે છે, ડીઝલનો વપરાશ ઓછો થાય છે અને રોડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પરનો ઘસારો ઘટે છે.

ટ્રાન્સપોર્ટરો માટે એક મહત્વનો આર્થિક ફાયદો હાઇવે ટોલ ખર્ચથી બચવાનો છે. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પર લાંબા અંતરની ટ્રકિંગમાં ટોલ પ્લાઝા પર મોટો ખર્ચ થાય છે, જે લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં વધારો કરે છે અને ટ્રિપની અનિશ્ચિતતા વધારે છે. લાંબા અંતરના હિસ્સાને રેલવે પર ખસેડીને, ટ્રક્સ-ઓન-ટ્રેન્સ ઓપરેટરોને આ વારંવાર થતા ટોલ ખર્ચને સંપૂર્ણપણે ટાળવા સક્ષમ બનાવે છે, જે ખર્ચની આગાહી અને માર્જિનમાં સુધારો કરે છે, ખાસ કરીને ઉચ્ચ-આવર્તન અને લાંબા અંતરની અવરજવર માટે.

સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત પરિવહન

પર્યાવરણીય લાભો એ હકીકત દ્વારા મજબૂત બને છે કે સમગ્ર DFC નેટવર્ક સંપૂર્ણપણે ઇલેક્ટ્રિફાઇડ છે. ટ્રકોને રોડથી રેલવે પર ખસેડવાથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂), નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ (NOₓ) અને પાર્ટિક્યુલેટ મેટરના ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે. જેમ જેમ ભારતના પાવર જનરેશન મિશ્રણમાં પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાનો હિસ્સો ઉત્તરોત્તર વધતો જશે, તેમ ToT મોડેલ હેઠળ રેલ-આધારિત નૂરનો કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ હજુ પણ ઘટવાની અપેક્ષા છે. ટેઈલપાઈપ ઉત્સર્જન ઉપરાંત, ટ્રક્સ-ઓન-ટ્રેન્સ રોડ ડસ્ટ (ધૂળ) ના પ્રદૂષણના વારંવાર અવગણવામાં આવતા મુદ્દાને પણ સંબોધિત કરે છે. ભારે ટ્રક ટ્રાફિક હાઇવે પર ધૂળ પેદા કરવામાં મુખ્ય ફાળો આપે છે, જે જાહેર આરોગ્ય, કૃષિ અને રસ્તાના કિનારે રહેલી ઇકોસિસ્ટમ પર વિપરીત અસર કરે છે. ટ્રક ટ્રાફિકને રેલ કોરિડોર પર ખસેડીને, ToT મુખ્ય પરિવહન માર્ગો પર રહેતા સમુદાયો માટે હવાની ગુણવત્તા સુધારવામાં મદદ કરે છે.

આ શિફ્ટની મૂર્ત અસર પાલનપુર-રેવાડી કોરિડોર પર સ્પષ્ટપણે દેખાય છે, જે આશરે 636 કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે. જ્યારે આ પટ્ટા પરની ટ્રકિંગને રેલવે પર ખસેડવામાં આવે છે, ત્યારે મુખ્ય મુસાફરી માટે લગભગ 48,875 ટ્રકો અસરકારક રીતે હાઇવે પરથી હટી જાય છે, જે માત્ર પ્રથમ અને છેલ્લા માઇલની ડિલિવરી માટે કાર્યરત રહે છે. આ સંક્રમણને પરિણામે અંદાજે 88,81,285 લિટર ડીઝલની બચત થાય છે, જ્યારે આશરે 2,30,91,343 કિલોગ્રામ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) ના ઉત્સર્જનને અટકાવે છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે કોરિડોર-આધારિત મોડલ શિફ્ટ મોટા પાયે માપી શકાય તેવા પર્યાવરણીય અને ઊર્જા લાભો પહોંચાડે છે.

સેવાનો બીજો એક મહત્વનો ફાયદો પ્રતિકૂળ હવામાન પરિસ્થિતિઓમાં તેની સ્થિતિસ્થાપકતા છે. ભારતના ઘણા ભાગોમાં રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ ધુમ્મસ, ભારે વરસાદ, અતિશય ગરમી અને નબળી વિઝિબિલિટી માટે અત્યંત સંવેદનશીલ છે, ખાસ કરીને શિયાળાના મહિનાઓમાં ઉત્તરીય પ્રદેશોમાં, જ્યાં ગીચ ધુમ્મસ વારંવાર હાઇવેની અવરજવરને ખોરવે છે અને અકસ્માતનું જોખમ વધારે છે. ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર પર રેલ કામગીરી, જે અદ્યતન સિગ્નલિંગ અને નિયંત્રિત રાઇટ-ઓફ-વે થી સજ્જ છે, તે આવા વિક્ષેપો માટે ઘણી ઓછી સંવેદનશીલ છે. મુસાફરીના સૌથી લાંબા હિસ્સાને રેલવે પર ખસેડીને, ToT સમયપત્રકની વિશ્વસનીયતા વધારે છે અને પડકારજનક હવામાન પરિસ્થિતિઓમાં પણ સપ્લાય ચેઇનની સાતત્યતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

લાંબા અંતરનું ટ્રક ડ્રાઇવિંગ શારીરિક રીતે થકવી નાખનારું અને અકસ્માતની સંભાવના ધરાવતું હોય છે. સતત અને લાંબા ડ્રાઇવિંગના કલાકો ઘટાડીને, ToT મોડેલ ડ્રાઇવરનો થાક ઘટાડે છે, કામ કરવાની પરિસ્થિતિમાં સુધારો કરે છે અને ઓછા અથડામણ અને જાનહાનિ સાથે સુરક્ષિત હાઇવેમાં ફાળો આપે છે. રોડ ટ્રાફિકમાં ઘટાડો થવાનો અર્થ એ પણ છે કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ઓછું નુકસાન અને રોડ મેન્ટેનન્સ પરના જાહેર ખર્ચમાં ઘટાડો.

રેલ-આધારિત લોજિસ્ટિક્સ માટે આવકનો નવો સ્ત્રોત

વ્યાપારી દૃષ્ટિકોણથી, ટ્રક્સ-ઓન-ટ્રેન્સ રેલ-આધારિત લોજિસ્ટિક્સ માટે આવકનો એક નવો અને ટકાઉ સ્ત્રોત તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. તેની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં, આ સેવાએ 1,955 થી વધુ ટ્રિપ્સ પૂર્ણ કરી છે, 1 મિલિયન ટનથી વધુ નૂરનું સંચાલન કર્યું છે અને ₹131 કરોડથી વધુની કુલ આવક મેળવી છે. ડેરી, ઓટોમોબાઈલ, ફાસ્ટ-મૂવિંગ કન્ઝ્યુમર ગુડ્સ (FMCG) અને ફૂડ પ્રોસેસિંગ જેવા ક્ષેત્રો તરફથી મળેલો મજબૂત પ્રતિસાદ આ મોડેલમાં ઉદ્યોગના વધતા વિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જૂન 2023 માં ગુજરાત કોઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન (GCMMF) સાથેના સમજૂતી કરાર (MoU) દ્વારા સેવાની પુનઃશરૂઆતે મોટા સંસ્થાકીય શિપર્સમાં તેની વિશ્વસનીયતાને વધુ મજબૂત બનાવી છે.

ભવિષ્ય તરફ જોતા, ફ્લેટ મલ્ટિપર્પઝ (FMP) પ્લેટફોર્મ હેઠળ નવી પેઢીના વેગન ડિઝાઇન્સના વિકાસ દ્વારા સ્કેલેબિલિટીને મજબૂત કરવામાં આવી રહી છે, જે ટ્રકોને વધુ કાર્યક્ષમ રીતે, સુરક્ષિત રીતે અને ઉચ્ચ પેલોડ પર લઈ જવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ વેગન લોડિંગ કાર્યક્ષમતા અને વિવિધ ટ્રક કન્ફિગરેશનમાં ઓપરેશનલ લવચીકતા વધારશે. સાથોસાથ, DFC નેટવર્ક પર વધારાના ઓરિજિન-ડેસ્ટિનેશન પોઈન્ટ્સ અને ટર્મિનલ્સની રજૂઆતથી પ્રથમ અને છેલ્લા માઇલના ખર્ચમાં ઘટાડો થશે અને નવા ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરો સુધી સેવાનો વ્યાપ વધશે.

ભવિષ્યલક્ષી પરિપ્રેક્ષ્યમાં, આ સેવા અનુમાનિત ટ્રાન્ઝિટ સમય સાથે વિશ્વસનીય, અખિલ ભારતીય બજાર પ્રવેશ ઈચ્છતા ભારતીય વ્યવસાયો માટે નવી સંભાવનાઓ ખોલે છે. નાશવંત કૃષિ ઉત્પાદકો અને ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગો માટે, ToT સાચા અર્થમાં ફર્સ્ટ-માઇલ થી લાસ્ટ-માઇલ ઇન્ટિગ્રેશનને સક્ષમ બનાવે છે. મહારાષ્ટ્રમાં ઉગાડવામાં આવેલા તાજા ચીકુને બગીચાઓમાંથી નજીકના ToT ટર્મિનલ્સ સુધી લઈ જઈ શકાય છે, ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર પર ઝડપથી ખસેડી શકાય છે અને ન્યૂનતમ હેન્ડલિંગ અને સમયના બગાડ સાથે દૂરના વપરાશ કેન્દ્રો પર રોડ માર્ગે પહોંચાડી શકાય છે. તેવી જ રીતે, ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાગાયતી કેન્દ્રોમાંના એક એવા નાસિકની ડુંગળી ઉત્તરીય અને પૂર્વીય બજારોમાં કાર્યક્ષમ રીતે પહોંચી શકે છે, જે બગાડ અને ભાવની અસ્થિરતા ઘટાડે છે.

મોટા મલ્ટિમોડલ વિઝનનો ભાગ

ટ્રક્સ-ઓન-ટ્રેન્સ એ કોઈ એકલ પહેલ નથી પરંતુ ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (DFCCIL) ના વ્યાપક મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સ વિઝનનો મુખ્ય ભાગ છે. ઉચ્ચ-ક્ષમતાવાળા ફ્રેટ કોરિડોર, મલ્ટિમોડલ કાર્ગો ટર્મિનલ્સ અને લોજિસ્ટિક્સ પાર્કની સાથે, આ સેવા સુનિશ્ચિત કરે છે કે રોડ અને રેલવે એકબીજાના પૂરક બને, દરેક મોડને ત્યાં જ ગોઠવવામાં આવે જ્યાં તે સૌથી વધુ કાર્યક્ષમ, આર્થિક અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ હોય.

સારાંશમાં, ટ્રક્સ-ઓન-ટ્રેન્સ ભારતના માલવાહન પરિવહન પેરાડાઈમમાં માળખાગત ફેરફારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. નવીનતા, ઇલેક્ટ્રિફાઇડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્પર્ધાત્મક ભાવો, ઓપરેશનલ સ્થિતિસ્થાપકતા અને સ્પષ્ટ પર્યાવરણીય અને સામાજિક લાભોને જોડીને, DFCCIL દર્શાવી રહ્યું છે કે માલસામાનની અવરજવર એક જ સમયે કાર્યક્ષમ, વિશ્વસનીય અને જવાબદાર હોઈ શકે છે.

SM/IJ/GP/JD