મુખ્ય અંશો

મોટા પાયે યુવા જોડાણ: માય ભારત (MY Bharat) અને NSS જેવા પ્લેટફોર્મ્સ જિલ્લાઓ અને સંસ્થાઓમાં સ્વયંસેવા, નેતૃત્વ અને રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં યુવાનોની ભાગીદારીને સક્ષમ બનાવી રહ્યા છે.

• શિક્ષણથી રોજગાર સુધીની વ્યવસ્થા: સ્કિલ ઇન્ડિયા, PMKVY, PM-SETU, અગ્નિપથ અને સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા સહિતની ફ્લેગશિપ પહેલો કૌશલ્યથી નોકરી અને ઉદ્યોગસાહસિકતા તરફના માર્ગોને મજબૂત કરી રહી છે.
• આરોગ્ય અને સુખાકારી પર ધ્યાન: ફિટ ઇન્ડિયા, RKSK અને કાશી ઘોષણા જેવા કાર્યક્રમો યુવા ફિટનેસ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને નશામુક્ત જીવન માટે સર્વગ્રાહી અભિગમ પર ભાર મૂકે છે.

 

“યુવાનોની શક્તિ એ સમગ્ર વિશ્વ માટે સમાન સંપત્તિ છે. - સ્વામી વિવેકાનંદ

પરિચય

સ્વામી વિવેકાનંદની જન્મજયંતિ નિમિત્તે દર વર્ષે 12 જાન્યુઆરીના રોજ રાષ્ટ્રીય યુવા દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. ચારિત્ર્ય, હિંમત અને રાષ્ટ્ર નિર્માણ પરના તેમના વિચારો ભારતીય યુવાનોની પેઢીઓને પ્રેરણા આપતા રહે છે. એક સ્મૃતિ પ્રસંગ કરતાં પણ વધુ, રાષ્ટ્રીય યુવા દિવસ એ ભારતના યુવાનોની આકાંક્ષાઓ, ઊર્જા અને જવાબદારીઓ પર વિચાર કરવાની એક ક્ષણ છે — જેઓ વિકસિત ભારત @2047 તરફની દેશની યાત્રાનો મુખ્ય આધાર છે.

ભારતની 65 ટકાથી વધુ વસ્તી 35 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની હોવાથી, ભારતનો યુવા વસ્તી વિષયક લાભાંશ અપાર સંભવિતતા ધરાવે છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત સરકારે નાગરિક ભાગીદારી, કૌશલ્ય વિકાસ, ઉદ્યોગસાહસિકતા, આરોગ્ય, ફિટનેસ અને રાષ્ટ્રીય સેવાને આવરી લેતી એક વ્યાપક યુવા સશક્તિકરણ ઇકોસિસ્ટમ બનાવી છે. યુવા બાબતો અને રમતગમત મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત અને આંતર-મંત્રાલય સહયોગ દ્વારા મજબૂત બનેલ આ માળખું યુવા ભારતીયોને માત્ર વિકાસના લાભાર્થી તરીકે જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં સક્રિય ભાગીદાર તરીકે સક્ષમ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

યુવા જોડાણ, નેતૃત્વ અને નાગરિક ભાગીદારી

યુવા સશક્તિકરણ અસંખ્ય પહેલો અને ઝુંબેશ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યું છે, જે યુવાનોને નેતૃત્વ, નાગરિક ભાગીદારી અને વિકાસની તકો સાથે જોડે છે:

મેરા યુવા ભારત (MY Bharat)

મેરા યુવા ભારત (માય ભારત) એ ભારત સરકારના યુવા બાબતો અને રમતગમત મંત્રાલય હેઠળની એક સ્વાયત્ત સંસ્થા છે. તે સ્વયંસેવા, પ્રાયોગિક શિક્ષણ, નેતૃત્વ અને કૌશલ્ય વિકાસ માટેની તકો સાથે જોડીને યુવાનોને જોડવા અને સશક્ત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય, ટેકનોલોજી-સંચાલિત પ્લેટફોર્મ તરીકે કામ કરે છે. માય ભારત સરકારી મંત્રાલયો, સંસ્થાઓ, ખાનગી સંસ્થાઓ અને નાગરિક સમાજને એકીકૃત ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ પર લાવે છે. "યુવા શક્તિ સે જન ભાગીદારી" ની ભાવનામાં સ્થપાયેલ, તે યુવા નાગરિકોને રાષ્ટ્ર નિર્માણ અને વિકસિત ભારત @2047ના વિઝનમાં સક્રિય ભાગીદાર તરીકે સ્થાન આપે છે.

31 ઓક્ટોબર, 2023ના રોજ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ઔપચારિક રીતે આ પ્લેટફોર્મ રજૂ કર્યું હતું. માય ભારત પોર્ટલ સ્વયંસેવા, કૌશલ્ય અને નેતૃત્વ માટેની તકો સાથે યુવા નાગરિકોને જોડતા કેન્દ્રીય ડિજિટલ ગેટવે તરીકે કામ કરે છે. તે સીમલેસ રજીસ્ટ્રેશન, ડિજિટલ આઈડી, તકોનું મેચિંગ અને રીઅલ-ટાઇમ ઇમ્પેક્ટ ડેશબોર્ડ્સને સક્ષમ કરે છે. 26 નવેમ્બર, 2025 સુધીમાં માય ભારત પોર્ટલ પર નોંધણીની કુલ સંખ્યા 2.05 કરોડ છે.

14.5 લાખથી વધુ સ્વયંસેવા તકો ઊભી થવા સાથે, માય ભારત હવે 16,000+ યુથ ક્લબના સભ્યો અને સરકારી સંસ્થાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને NGO સહિત 60,000+ સંસ્થાકીય ભાગીદારોના વિશાળ નેટવર્કને જોડે છે. રિલાયન્સ જેવા મુખ્ય કોર્પોરેટ ભાગીદારો સાથેના સહયોગથી તેની પહોંચમાં વધુ વિસ્તાર થયો છે. આ ભાગીદારી પ્રભાવશાળી કાર્યક્રમો અને બૂટકેમ્પ પૂરા પાડે છે જે યુવા ઊર્જાને નાગરિક અને સામુદાયિક વિકાસમાં વાળે છે.

પ્લેટફોર્મ નિયમિતપણે પ્રાયોગિક શિક્ષણ કાર્યક્રમો (ELPs) જેવી જોડાણની પહેલોનું આયોજન કરે છે. તે વિવિધ મંત્રાલયો, સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગો, યુથ ક્લબ અને અન્ય હિતધારકો માટે સમર્પિત વેબ સ્પેસ પણ પ્રદાન કરે છે. આ સ્પેસનો ઉપયોગ સ્વયંસેવક કાર્યક્રમો, ક્ષમતા નિર્માણ પ્રવૃત્તિઓ અને યુવા જોડાણની પહેલો માટે થઈ શકે છે.

સ્વયંસેવા, કૌશલ્ય નિર્માણ, યુવા નેતૃત્વ અને રાષ્ટ્ર નિર્માણની તકો માટેનું તમારું પ્રવેશદ્વાર - માય ભારત પર નોંધણી કરાવવા માટે હમણાં જ સ્કેન કરો!

માય ભારત મોબાઈલ એપ (ઓક્ટોબર 2025માં લોન્ચ થયેલ)

યુવા જોડાણને મોબાઈલ-ફર્સ્ટ અને વધુ સુલભ બનાવવા માટે, 1 ઓક્ટોબર, 2025ના રોજ માય ભારત મોબાઈલ એપ લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. આ એપ વધારાની સુવિધા અને પહોંચ સાથે પોર્ટલના મુખ્ય કાર્યોને એકસાથે લાવે છે. તેમાં બહુભાષી સપોર્ટ, AI-સંચાલિત ચેટબોટ્સ, વોઈસ-અસિસ્ટ નેવિગેશન અને સ્માર્ટ CV બિલ્ડર ટૂલ્સ છે, જે યુવા નાગરિકોને સફરમાં તકો મેળવવા અને ચકાસાયેલ ડિજિટલ પ્રોફાઇલ્સ બનાવવામાં સક્ષમ બનાવે છે. લોન્ચ સમયે, 1.81 કરોડથી વધુ યુવાનો અને 1.20 લાખ સંસ્થાઓ પહેલેથી જ પ્લેટફોર્મ પર નોંધાયેલા હતા. આ એપ ડિજિટલ પ્રમાણપત્રો અને જોડાણ બેજ પણ પ્રદાન કરે છે, જે રાષ્ટ્રીય અને સામુદાયિક પ્રોજેક્ટ્સમાં દરેક સહભાગીના યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

માય ભારત 2.0

30 જૂન, 2025ના રોજ નવી દિલ્હીમાં એક તાજેતરની પહેલમાં, યુવા બાબતો અને રમતગમત મંત્રાલયે (MYAS) ભારતના યુવાનોના ડિજિટલ જોડાણને મજબૂત કરવા માટે માય ભારત 2.0 પ્લેટફોર્મના વિકાસ માટે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલયના ડિજિટલ ઇન્ડિયા કોર્પોરેશન (DIC) સાથે સમજૂતી પત્ર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

• માય ભારત 2.0 અમૃત-પેઢીને સશક્ત કરવા અને 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારતના વિઝનને વેગ આપવા માટે છે.
• તેનો ઉદ્દેશ્ય યુવાનોને સ્માર્ટ CV બિલ્ડર, AI ચેટબોટ્સ અને વોઈસ-આસિસ્ટેડ નેવિગેશનથી સજ્જ કરવાનો છે.
• તેમાં નેશનલ કરિયર સર્વિસિસ, મેન્ટરશિપ હબ અને ફિટ ઇન્ડિયા માટે સમર્પિત વિભાગો છે.

બીજો મોટો સહયોગ 13 ઓગસ્ટ, 2025ના રોજ સ્કૂલ ઓફ અલ્ટીમેટ લીડરશિપ ફાઉન્ડેશન (SOUL) સાથે કરવામાં આવ્યો હતો. આ સહયોગનો હેતુ આગામી ત્રણ વર્ષમાં વિવિધ પૃષ્ઠભૂમિના એક લાખ યુવા નેતાઓને તાલીમ આપવાનો છે.

રાષ્ટ્રીય સેવા યોજના (NSS)

રાષ્ટ્રીય સેવા યોજના એ યુવા બાબતો અને રમતગમત મંત્રાલય હેઠળની એક યોજના છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય સામુદાયિક સેવા દ્વારા યુવાનોના વ્યક્તિત્વ વિકાસના એકંદર ઉદ્દેશ્ય સાથે વિદ્યાર્થી યુવાનોની સામાજિક ચેતનાને જાગૃત કરવાનો છે. 1969માં 37 યુનિવર્સિટીઓમાં આશરે 40,000 સ્વયંસેવકો સાથે શરૂ કરાયેલ NSS હવે 657 યુનિવર્સિટીઓ અને 51 +2 કાઉન્સિલ/ડિરેક્ટોરેટમાં ફેલાયેલું છે, જે 20,669 કોલેજો/તકનીકી સંસ્થાઓ અને 11,988 સિનિયર સેકન્ડરી શાળાઓને આવરી લે છે. તેમાં નીચેના કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે:

• રાષ્ટ્રીય એકતા શિબિર (NIC)
• સાહસિક કાર્યક્રમ
• ગણતંત્ર દિવસ પરેડ કેમ્પ
• રાષ્ટ્રીય યુવા મહોત્સવ (દર વર્ષે 12-16 જાન્યુઆરી)
• રાષ્ટ્રીય સેવા યોજના પુરસ્કારો વાર્ષિક 3.9 મિલિયનથી વધુ NSS સ્વયંસેવકો સામુદાયિક સેવા, સામાજિક જાગૃતિ કાર્યક્રમો અને વિકાસ પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલા છે. આ ઉપરાંત, NSS દર વર્ષે રાષ્ટ્રીય એકતા શિબિરો (NIC) નું આયોજન કરે છે, જેમાં સામાજિક સેવા દ્વારા સાંસ્કૃતિક વિવિધતા, દેશભક્તિ અને રાષ્ટ્રીય એકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શિબિર દીઠ 200 પસંદ કરેલા સ્વયંસેવકો હોય છે.

વિકસિત ભારત યંગ લીડર્સ ડાયલોગ (VBYLD)

વિકસિત ભારત યંગ લીડર્સ ડાયલોગ (VBYLD) ને રાષ્ટ્રીય યુવા મહોત્સવમાંથી યુવા-આધારિત વિચારો અને ઉકેલો માટેના રાષ્ટ્રીય મંચ તરીકે પુનઃકલ્પિત કરવામાં આવ્યો છે. બીજી આવૃત્તિ 9-12 જાન્યુઆરી, 2026 દરમિયાન ભારત મંડપમ, નવી દિલ્હી ખાતે યોજાશે. તે લગભગ 3,000 સહભાગીઓને એકસાથે લાવશે, જેમાં વિકસિત ભારત ચેલેન્જ ટ્રેકના 1,500 યુવાનો, કલ્ચરલ અને ડિઝાઇન ટ્રેકના 1,000 યુવાનો, 100 આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિનિધિઓ અને 400 વિશેષ ઉપસ્થિતોનો સમાવેશ થાય છે. આ સંવાદ ચાર તબક્કાના વિકસિત ભારત ચેલેન્જ ટ્રેક પર આધારિત છે. માય ભારત અને MyGov પર આયોજિત રાષ્ટ્રવ્યાપી ડિજિટલ ક્વિઝમાં 50.42 લાખથી વધુ યુવાનોએ ભાગ લીધો હતો. આ કાર્યક્રમ રાષ્ટ્રીય યુવા દિવસે સમાપ્ત થશે, જેમાં યુવા નેતાઓ રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ સમક્ષ દસ રાષ્ટ્રીય અગ્રતા થીમ્સ પર વિચારો રજૂ કરશે.

અગ્નિપથ યોજના

સરકારે 15 જૂન, 2022ના રોજ અગ્નિપથ યોજના શરૂ કરી હતી. આ યોજના હેઠળ, પુરુષ અને મહિલા બંને ઉમેદવારોને ચાર વર્ષના સમયગાળા માટે અગ્નિવીર તરીકે ત્રણેય સેવાઓના 'ઓફિસર રેન્ક નીચે' કેડરમાં ભરતી કરવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમનો હેતુ 17.5–21 વર્ષની વયના યુવાનોને ચાર વર્ષની લશ્કરી સેવા માટે અગ્નિવીર તરીકે ભરતી કરવાનો છે. 46,000 અગ્નિવીરોની પ્રથમ બેચએ 2023માં તેમની તાલીમ પૂર્ણ કરી હતી. તેમણે શિસ્ત, નેતૃત્વ અને ટેકનિકલ કૌશલ્ય મેળવ્યું હતું, સાથે સેવા નિધિ પેકેજ અને સેવા પછીના રોજગારમાં અગ્રતા મેળવી હતી. ફેબ્રુઆરી 2025 સુધીમાં આ યોજના હેઠળ 1.5 લાખ અગ્નિવીરોની નોંધણી કરવામાં આવી છે.

PM-SETU (અપગ્રેડ કરેલ ITI દ્વારા પ્રધાનમંત્રી કૌશલ્ય અને રોજગાર પરિવર્તન)

ઓક્ટોબર 2025માં, સરકારે PM-SETU લોન્ચ કર્યું. તે ભારતની ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (ITI) ના નેટવર્કને આધુનિક બનાવવા અને વ્યવસાયિક તાલીમને વૈશ્વિક ઉદ્યોગ ધોરણો સાથે જોડવા માટેની એક ફ્લેગશિપ, કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના છે. ₹60,000 કરોડના રોકાણ સાથે, PM-SETU નો ઉદ્દેશ્ય હબ-એન્ડ-સ્પોક મોડેલ દ્વારા દેશભરની 1,000 સરકારી ITI ને અપગ્રેડ કરવાનો છે, જેમાં 200 હબ ITI અને 800 સ્પોક ITI હશે. દરેક હબ ITI એ અદ્યતન કૌશલ્ય અને નવીનતા કેન્દ્ર તરીકે વિકસિત કરવામાં આવી રહી છે. પ્રધાનમંત્રીએ 4 ઓક્ટોબર, 2025ના રોજ PM-SETU લોન્ચ કર્યું હતું. આ ₹62,000 કરોડથી વધુની યુવા-કેન્દ્રિત પહેલોના વ્યાપક પેકેજનો એક ભાગ હતો, જેમાં 34 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં જવાહર નવોદય વિદ્યાલયો અને એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ શાળાઓમાં 1,200 વ્યવસાયિક કૌશલ્ય લેબનું ઉદઘાટન સામેલ હતું. આ લેબ્સ IT, ઓટોમોટિવ, એગ્રીકલ્ચર, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, લોજિસ્ટિક્સ અને ટુરિઝમ જેવા 12 ઉચ્ચ માંગ ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં પ્રેક્ટિકલ તાલીમ આપશે.

શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસ

ભારત સરકારે સંરચિત તાલીમ, પ્રમાણપત્ર અને ઉદ્યોગ ભાગીદારી દ્વારા કૌશલ્યના અંતરને દૂર કરવા અને યુવાનોની રોજગારક્ષમતા વધારવા માટે વ્યાપક કાર્યક્રમો અમલમાં મૂક્યા છે. 2014 થી, કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલયે તેની વિવિધ યોજનાઓ દ્વારા 6 કરોડથી વધુ ભારતીયોને સશક્ત કર્યા છે. આ પરિવર્તનના કેન્દ્રમાં ભારતનું સ્કિલ ઇન્ડિયા મિશન (SIM) છે.

સ્કિલ ઇન્ડિયા મિશન

સ્કિલ ઇન્ડિયા મિશન 15 જુલાઈ, 2015ના રોજ વિશ્વ યુવા કૌશલ્ય દિવસ પર પ્રધાનમંત્રી દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઝુંબેશ પ્રધાનમંત્રી કૌશલ્ય વિકાસ યોજના (PMKVY), જન શિક્ષણ સંસ્થાન (JSS), નેશનલ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રમોશન સ્કીમ (NAPS) અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (ITI) માં ક્રાફ્ટ્સમેન ટ્રેનિંગ સ્કીમ (CTS) જેવી વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ કૌશલ્ય, રી-સ્કિલિંગ અને અપ-સ્કિલિંગ તાલીમ પૂરી પાડે છે. ફેબ્રુઆરી 2025માં, પુનઃરચના કરાયેલ 'સ્કિલ ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ'ને 2022-23 થી 2025-26 માટે ₹8,800 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આમાં PMKVY 4.0, PM-NAPS અને JSS યોજનાને સિંગલ સેન્ટ્રલ સેક્ટર સ્કીમમાં મર્જ કરવામાં આવી હતી.

પ્રધાનમંત્રી કૌશલ્ય વિકાસ યોજના (PMKVY)

15 જુલાઈ, 2015ના રોજ શરૂ કરાયેલ, PMKVY ભારતભરના યુવાનોને ટૂંકા ગાળાની કૌશલ્ય તાલીમ અને અપસ્કિલિંગ પૂરી પાડવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી હતી. આ યોજના માળખાગત અને ગુણવત્તા-સુનિશ્ચિત તાલીમ અને પ્રમાણપત્ર માળખા દ્વારા રોજગારક્ષમ કૌશલ્યો પૂરી પાડે છે. PMKVY એ મેન્યુફેક્ચરિંગ, કન્સ્ટ્રક્શન, હેલ્થકેર, IT, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને રીટેલ સહિતના ક્ષેત્રોની વિશાળ શ્રેણીને આવરી લીધી છે. ભવિષ્યના અર્થતંત્રની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે, PMKVY રોબોટિક્સ, મેકાટ્રોનિક્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ડ્રોન ટેકનોલોજી અને ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ (IoT) જેવી અદ્યતન ઉદ્યોગોને આવરી લેવા માટે વિસ્તૃત થઈ છે.

નોંધ: પ્રધાનમંત્રી કૌશલ્ય વિકાસ યોજના (PMKVY) હેઠળ તેની શરૂઆતથી 31 ઓક્ટોબર, 2025 સુધી નોંધાયેલા ઉમેદવારોની કુલ સંખ્યા 1,76,11,055 છે, અને તે જ સમયગાળા દરમિયાન તાલીમ પામેલા ઉમેદવારોની કુલ સંખ્યા 1,64,33,033 છે.

• PMKVY 1.0: 2015-16માં તેના પાઇલટ તબક્કા દરમિયાન 19.85 લાખ ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી.
• PMKVY 2.0: 1.10 કરોડ ઉમેદવારોને તાલીમ/ઓરિએન્ટેશન આપવામાં આવ્યું હતું.
• PMKVY 3.0: બે વિશેષ કાર્યક્રમો શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા: COVID વોરિયર્સ માટે કસ્ટમાઇઝ્ડ ક્રેશ કોર્સ પ્રોગ્રામ અને વોકેશનલ એજ્યુકેશનના એકીકરણ માટે સ્કિલ હબ ઇનિશિયેટિવ (SHI). 7.37 લાખ ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી.
• PMKVY 4.0: નાણાકીય વર્ષ 2022-23 થી અમલમાં મુકાયેલ, આમાં ઓન-જોબ ટ્રેનિંગ (OJT) અને ઉદ્યોગ-સંબંધિત કૌશલ્ય અભ્યાસક્રમો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2022-23 થી 2024-25 દરમિયાન, PMKVY હેઠળ 28.9 લાખથી વધુ ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે. મહિલાઓ અને વિકલાંગ વ્યક્તિઓ (PWDs) તેમજ વિશેષ વિસ્તારોના ઉમેદવારોને બોર્ડિંગ, લોજિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન માટે સપોર્ટ આપવામાં આવે છે.

 

જન શિક્ષણ સંસ્થાન (JSS)

જન શિક્ષણ સંસ્થાન (JSS) યોજના, જે શરૂઆતમાં 1967 માં શ્રમિક વિદ્યાપીઠ (SVP) તરીકે શરૂ કરવામાં આવી હતી, તેનો ઉદ્દેશ્ય બિન-ઔપચારિક પદ્ધતિથી કૌશલ્ય તાલીમ પૂરી પાડવાનો છે. આ તાલીમ નોંધાયેલ સોસાયટીઓ (NGOs) દ્વારા લાભાર્થીના ઘરઆંગણે આપવામાં આવે છે, જેમાં ભારત સરકાર તરફથી 100% ગ્રાન્ટ મળે છે. તે 15-45 વર્ષની વયના નિરક્ષરો, નવ-સાક્ષરો અને શાળા છોડી દેનારા (12મા ધોરણ સુધીના) યુવાનોને વ્યાવસાયિક કૌશલ્યો પ્રદાન કરે છે. આ યોજના ગ્રામીણ અને ઓછી આવક ધરાવતા શહેરી વિસ્તારોમાં મહિલાઓ, SC, ST, OBC અને લઘુમતીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. 2018 થી 31 ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં, JSS યોજના હેઠળ દેશભરમાં કુલ 32,53,965 લાભાર્થીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે. હાલમાં, 26 રાજ્યો અને 7 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 289 JSS કાર્યરત છે. લાભાર્થીઓનું વાર્ષિક કવરેજ આશરે 5 લાખ છે, જેમાંથી 82% મહિલાઓ છે.

નેશનલ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રમોશન સ્કીમ (NAPS)

ઓગસ્ટ 2016 માં શરૂ કરાયેલી આ યોજના એપ્રેન્ટિસ સ્ટાઈપેન્ડ માટે નાણાકીય સહાય આપીને એપ્રેન્ટિસશિપને પ્રોત્સાહન આપે છે. તાલીમમાં ઉદ્યોગોમાં મૂળભૂત અને ઓન-ધ-જોબ/પ્રાયોગિક તાલીમ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

આ યોજના હાલમાં તેના બીજા તબક્કા હેઠળ ચાલુ છે, જ્યાં સરકાર એપ્રેન્ટિસને ચૂકવવાપાત્ર લઘુત્તમ નિર્ધારિત સ્ટાઈપેન્ડના 25% સુધી મર્યાદિત આંશિક સ્ટાઈપેન્ડ સહાય આપે છે, જે તાલીમ સમયગાળા દરમિયાન એપ્રેન્ટિસ દીઠ માસિક મહત્તમ ₹1,500 ને આધીન છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષ (2025-26) માં, યોજના (NAPS-2) હેઠળ 13 લાખ એપ્રેન્ટિસનો ભૌતિક લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે, જેમાંથી જુલાઈ 2025 સુધીમાં 3.99 લાખ એપ્રેન્ટિસ જોડાયા છે.

NAPS હેઠળ, 2016-17 થી નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (31 ઓક્ટોબર 2025 સુધી) માં 49.12 લાખ એપ્રેન્ટિસ જોડાયા છે.

દીનદયાળ ઉપાધ્યાય ગ્રામીણ કૌશલ્ય યોજના (DDU-GKY)

25 સપ્ટેમ્બર 2014 ના રોજ શરૂ કરાયેલ, DDU-GKY એ રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (NRLM) નો એક ભાગ છે, જેને ગ્રામીણ ગરીબ પરિવારોની આવકમાં વિવિધતા લાવવા અને ગ્રામીણ યુવાનોની કારકિર્દીની આકાંક્ષાઓને પૂરી કરવાના બેવડા ઉદ્દેશ્યો સોંપવામાં આવ્યા છે. આ યોજના હેઠળ, 65% ઉમેદવારોને તેમની તાલીમ પૂર્ણ કર્યા પછી લાભદાયક રોજગારીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. નાણાકીય વર્ષ 2014-15 થી નવેમ્બર 2024 સુધીમાં કુલ 16,90,046 ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને 10,97,265 ઉમેદવારોને નોકરી મળી છે.

ગ્રામીણ સ્વ-રોજગાર અને તાલીમ સંસ્થાઓ (RSETIs)

જાન્યુઆરી 2009 માં શરૂ કરાયેલ, આ યોજના ગ્રામીણ યુવાનોને મફત, ગુણવત્તાયુક્ત રહેણાંક તાલીમની સાથે તાલીમ પછીની સહાય અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે ક્રેડિટ લિંકેજ પ્રદાન કરે છે. બેંક સંચાલિત સંસ્થાઓ તરીકે, RSETIs તેમની સંબંધિત પ્રાયોજક બેંકોના નામ ધરાવે છે, જે તેમને એક અલગ ઓળખ આપે છે. 30 જૂન 2025 સુધીમાં, 2025-26 માં 56,69,369 ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે, જેની સરખામણીમાં 2016-17 માં 22,89,739 ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી.

ઉદ્યોગસાહસિકતા અને આર્થિક ઉન્નતિ

આર્થિક સશક્તિકરણ એ ભારતના વિકસિત ભારત@2047 ના વિઝનનું કેન્દ્ર છે. સરકાર સ્વીકારે છે કે સાચું યુવા સશક્તિકરણ કૌશલ્ય નિર્માણથી આગળ વધે છે — તે માટે ગૌરવપૂર્ણ રોજગાર અને ઉદ્યોગસાહસિક સફળતાના માર્ગો બનાવવાની જરૂર છે. મોટા પાયે નોકરી સર્જનની પહેલો, સ્ટાર્ટઅપ સપોર્ટ સિસ્ટમ્સ અને સુલભ ક્રેડિટ મિકેનિઝમ્સના સંયોજન દ્વારા, ભારત એવી ઇકોસિસ્ટમ બનાવી રહ્યું છે જ્યાં યુવાનો વિચારોને સાહસોમાં અને આકાંક્ષાઓને આજીવિકામાં ફેરવી શકે છે.

પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ભારત રોજગાર યોજના

15 ઓગસ્ટ 2025 ના રોજ, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ₹1 લાખ કરોડના ખર્ચ સાથે પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ભારત રોજગાર યોજના ની જાહેરાત કરી. આ પરિવર્તનકારી યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય બે વર્ષમાં 3.5 કરોડથી વધુ નોકરીઓના સર્જનમાં સહાય કરવાનો છે. આ યોજના નવા રોજગાર મેળવતા યુવાનોને ₹15,000 સુધીનું નાણાંકીય પ્રોત્સાહન બે હપ્તામાં આપશે. વધુમાં, એમ્પ્લોયર્સને દરેક નવા કર્મચારી માટે દર મહિને ₹3,000 સુધીની સહાય મળશે, જે નવી નોકરીની તકોના સર્જનને પ્રોત્સાહિત કરશે. રોજગાર સર્જનને ટેકો આપીને સ્વતંત્ર ભારતથી સમૃદ્ધ ભારત તરફના પુલને મજબૂત કરવા માટેનું આ એક ઐતિહાસિક પગલું છે.

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા (Startup India)

ઇનોવેશન અને એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ માટે મજબૂત ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારત સરકારની આ એક ફ્લેગશિપ પહેલ છે. તે વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલયના ઉદ્યોગ અને આંતરિક વ્યાપાર પ્રમોશન વિભાગ (DPIIT) દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. DPIIT એ 31 ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં 1,97,692 સંસ્થાઓને સ્ટાર્ટઅપ તરીકે માન્યતા આપી છે. આ પહેલ મેટ્રો શહેરોથી આગળ વધીને ટાયર-II અને ટાયર-III શહેરો સુધી વિસ્તરી છે.

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા પહેલની મુખ્ય વિશેષતાઓ:

• વ્યવસાય કરવાની સરળતા (Ease of Doing Business): સરળીકૃત પાલન અને સિંગલ-વિન્ડો ક્લિયરન્સ.
• કર લાભો: પાત્ર સ્ટાર્ટઅપ્સ સળંગ ત્રણ નાણાંકીય વર્ષ માટે ટેક્સ મુક્તિનો આનંદ માણી શકે છે.
• ભંડોળ સહાય: સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ₹10,000 કરોડનું ફંડ ઓફ ફંડ્સ (FFS).

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા સીડ ફંડ સ્કીમ (SISFS)

એપ્રિલ 2021 થી કાર્યરત, SISFS એ સ્ટાર્ટઅપની મુસાફરીના પ્રારંભિક તબક્કે મૂડીના અંતરને દૂર કરવા માટે એક સમર્પિત નાણાંકીય હસ્તક્ષેપ છે. તે પ્રૂફ-ઓફ-કોન્સેપ્ટ (PoC), પ્રોટોટાઇપ વિકાસ અને માર્કેટ એન્ટ્રીને લક્ષ્ય બનાવે છે. 30 જૂન 2025 સુધીમાં, એક્સપર્ટ એડવાઇઝરી કમિટીએ (EAC) કુલ ₹945 કરોડના ફંડિંગ માટે 219 ઇન્ક્યુબેટર્સને મંજૂરી આપી છે.

પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY)

8 એપ્રિલ 2025 ના રોજ, ભારતે પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજનાના 10 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા. આ યોજનાનો હેતુ માઇક્રો એન્ટરપ્રાઇઝિસ અને નાના વ્યવસાયોને ભંડોળ પૂરું પાડવાનો છે. આ યોજના સૂક્ષ્મ અને નાના સાહસો માટે ₹20 લાખ સુધીની કોલેટરલ-ફ્રી (તારણ વિનાની) લોન પૂરી પાડે છે. 4 ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં, કુલ 53.85 કરોડ લોન મંજૂર કરવામાં આવી હતી અને ₹35.13 લાખ કરોડની રકમ મંજૂર કરવામાં આવી હતી, જેમાં મહિલાઓ, લઘુમતી ઋણધારકો અને નવા ઉદ્યોગસાહસિકો પર મુખ્ય ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું.

આરોગ્ય અને ફિટનેસ

તંદુરસ્ત યુવા વસ્તી એ ભારતની લાંબા ગાળાની ઉત્પાદકતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આરોગ્ય શારીરિક ફિટનેસથી આગળ વધે છે; તે એક સર્વગ્રાહી સુખાકારી છે.

ફિટ ઇન્ડિયા મૂવમેન્ટ (Fit India Movement)

ફિટ ઇન્ડિયા મૂવમેન્ટની શરૂઆત 29 ઓગસ્ટ 2019 ના રોજ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ફિટનેસને આપણા રોજિંદા જીવનનો અભિન્ન ભાગ બનાવવા માટે કરવામાં આવી હતી.

મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો:

• ફિટનેસને સરળ, મનોરંજક અને મફત તરીકે પ્રોત્સાહિત કરવી.
• સ્વદેશી રમતોને પ્રોત્સાહન આપવું.
• ફિટનેસને દરેક શાળા, કોલેજ અને ગામ સુધી પહોંચાડવી.
• ફિટ ઇન્ડિયા સ્કૂલ સર્ટિફિકેશન અને ફિટ ઇન્ડિયા મોબાઈલ એપ જેવી પહેલો આ ઝુંબેશનો ભાગ છે.

યુથ સ્પિરિચ્યુઅલ સમિટ અને કાશી ઘોષણા

યુથ સ્પિરિચ્યુઅલ સમિટ માનસિક સ્વાસ્થ્ય, સુખાકારી અને નશામુક્ત જીવન પર ભાર મૂકે છે. જુલાઈ 2025 માં, વારાણસીમાં "વિકસિત ભારત માટે નશામુક્ત યુવા" થીમ સાથે આ સમિટ યોજાઈ હતી. કાશી ઘોષણા, જે નશાની લત વિરુદ્ધ રાષ્ટ્રીય યુવા-આગેવાની હેઠળના અભિયાનનું નેતૃત્વ કરવાની યોજના છે, તેને ઔપચારિક રીતે અપનાવવામાં આવી હતી. કાશી ઘોષણા નશામુક્ત યુવા કાર્યવાહી માટે પાંચ વર્ષનો રોડમેપ દર્શાવે છે.

રાષ્ટ્રીય કિશોર સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (RKSK)

RKSK ની શરૂઆત 7 જાન્યુઆરી 2014 ના રોજ 10-19 વર્ષની વયના કિશોરોની સર્વગ્રાહી સ્વાસ્થ્ય જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. તે છ મુખ્ય ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે:

1. પોષણ (કુપોષણ અને એનિમિયા ઘટાડવા સહિત)
2. જાતીય અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય (SRH)
3. માનસિક સ્વાસ્થ્ય
4. ઇજાઓ અને હિંસા (લિંગ-આધારિત હિંસા સહિત)
5. પદાર્થોનો દુરુપયોગ (નશો)
6. બિન-ચેપી રોગો (NCDs)

નિષ્કર્ષ

ભારત જ્યારે રાષ્ટ્રીય યુવા દિવસ 2026 ની ઉજવણી કરી રહ્યું છે, ત્યારે સંદેશ સ્પષ્ટ છે: રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય માત્ર નીતિ દ્વારા જ નહીં, પરંતુ તેના યુવાનોની ઊર્જા, નવીનતા અને પ્રતિબદ્ધતા દ્વારા ઘડવામાં આવી રહ્યું છે. માય ભારત જેવા પ્લેટફોર્મ, NSS જેવી સેવા-સંચાલિત ચળવળો અને મોટા પાયે કૌશલ્ય અને ઉદ્યોગસાહસિકતા સહાય દ્વારા, ભારત સરકાર એવું વાતાવરણ ઉભું કરી રહી છે જ્યાં યુવાનો હેતુ અને જવાબદારી સાથે નેતૃત્વ કરવા સક્ષમ બને. માનસિક સ્વાસ્થ્ય, શારીરિક તંદુરસ્તી અને સામાજિક સુખાકારી પર સમાન ભાર એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે આ યાત્રા ટકાઉ અને સમાવેશી છે. સ્વામી વિવેકાનંદના આદર્શોથી પ્રેરિત, રાષ્ટ્રીય યુવા દિવસ એ યાદ અપાવે છે કે રાષ્ટ્ર નિર્માણની શરૂઆત ચારિત્ર્ય, આત્મવિશ્વાસ અને સામૂહિક કાર્યવાહીથી થાય છે. ભારત જ્યારે 2047 તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે તેના યુવાનો માત્ર ભવિષ્યના વારસદાર તરીકે જ નહીં — પરંતુ તેના શિલ્પીઓ તરીકે ઉભા છે.

 

સંદર્ભ

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2025-04/Working%20Paper%20on%20Strategic%20Imperatives_04042025_NEW.pdf

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1795442

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2140894

https://nss.gov.in/about-us-

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154537&ModuleId=3

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154880&ModuleId=3

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154880&ModuleId=3

https://www.msde.gov.in/offerings/schemes-and-services/details/jan-shikshan-sansthan-jss-cjM4ATMtQWa

https://yas.gov.in/sites/default/files/Draft%20NYP-2025.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2184456&reg=3&lang=2 

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2197018&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200500&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212609&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2174394&utm_source=chatgpt.com&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200373&reg=3&lang=1 

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2100845&reg=3&lang=2#:~:text=The%20Union%20Cabinet%20has%20approved%20the%20continuation,(PM%2DNAPS)%20*%20Jan%20Shikshan%20Sansthan%20(JSS)%20Scheme

https://www.mygov.in/campaigns/fit-india/

Click here to see in pdf

SM/DK/GP/JD

(रिलीज़ आईडी: 2213801) आगंतुक पटल : 7