કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અને સહકારિતા મંત્રી શ્રી અમિત શાહે આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓના શ્રી વિજયા પુરમ ખાતે ગૃહ મંત્રાલયની સંસદીય સલાહકાર સમિતિની બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી. બેઠકનો વિષય સેન્ટ્રલ ફોરેન્સિક સાયન્સ લેબોરેટરી (CFSL) અને નેશનલ ફોરેન્સિક સાયન્સ યુનિવર્સિટી (NFSU) હતો. આ બેઠકમાં કેન્દ્રીય ગૃહ રાજ્ય મંત્રી શ્રી નિત્યાનંદ રાય, શ્રી બંડી સંજય કુમાર, સંસદીય સલાહકાર સમિતિના સભ્યો, કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ, NFSU ના વાઈસ ચાન્સેલર, બ્યુરો ઓફ પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (BPR&D) ના ડાયરેક્ટર જનરલ અને અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

બેઠકને સંબોધતા કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે, ગૃહ મંત્રાલયે 2019 થી અત્યાર સુધીમાં સંસદીય સલાહકાર સમિતિની 12 બેઠકો યોજી છે, જેના સારા પરિણામો મળ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીનું વિઝન છે કે નવા ફોજદારી કાયદાઓ સંપૂર્ણ રીતે લાગુ થયા પછી ન્યાય સમયસર મળવો જોઈએ. શ્રી શાહે જણાવ્યું હતું કે અમે 2029 સુધીમાં એવી વ્યવસ્થા બનાવીશું જેમાં FIR થી લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધીની સમગ્ર ન્યાયિક પ્રક્રિયા ત્રણ વર્ષમાં પૂર્ણ થઈ શકશે. તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો કે 2022 થી કરવામાં આવેલા સુધારા આ જ દિશામાં લેવાયેલા પ્રયાસો છે. ગૃહમંત્રીએ કહ્યું કે FIR થી સુપ્રીમ કોર્ટ સુધીની ન્યાય પ્રક્રિયા ત્રણ વર્ષમાં પૂર્ણ કરવાના વિઝનને સાકાર કરવા માટે ગૃહ મંત્રાલય આ પ્રયાસોનું 360-ડિગ્રી મોનિટરિંગ કરી રહ્યું છે અને કોઈપણ ખામીઓને દૂર કરવા માટે કામ કરી રહ્યું છે.

કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે ન્યાય આપવાની પ્રક્રિયા માટે ફોરેન્સિક ક્ષમતાઓને વધારવા અને વિસ્તારવા માટે ભારત સરકાર 2020 થી જ ફોરેન્સિક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે અને કામ કરી રહી છે. તેમણે કહ્યું કે નવા ફોજદારી કાયદા જુલાઈ 2024 થી અમલમાં આવ્યા છે, પરંતુ અમે 2020 થી જ ફોરેન્સિકના દૃષ્ટિકોણથી તેમના અમલીકરણનું કામ શરૂ કરી દીધું હતું અને હવે તેના સકારાત્મક પરિણામો જોવા મળી રહ્યા છે.

શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે નવા ફોજદારી કાયદાઓ રજૂ કર્યા પછી તપાસની ગતિ અને સજાના દરમાં વધારો થયો છે. તેમણે કહ્યું કે પશ્ચિમ બંગાળમાં સગીર બાળકી પર બળાત્કારના આરોપીને માત્ર 62 દિવસમાં મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. બિહારના સિવાન જિલ્લામાં ત્રિપલ મર્ડર કેસમાં બે આરોપીઓને માત્ર 50 દિવસમાં સજા થઈ હતી. શ્રી શાહે કહ્યું કે આ કિસ્સાઓ સાબિત કરે છે કે આપણને સકારાત્મક પરિણામો મળી રહ્યા છે, પરંતુ વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર છે.

કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે અગાઉ અમને પાંચ પડકારોનો સામનો કરવો પડતો હતો, જેમાં ફોરેન્સિક તપાસમાં મોટો ટેકનોલોજી ગેપ, ‘ચેઈન ઓફ કસ્ટડી’ના મુદ્દાઓને કારણે પુરાવાઓની મર્યાદિત ગુણવત્તા, એવા કિસ્સાઓ કે જ્યાં પોલીસ કોર્ટમાં ફોરેન્સિક તપાસ રિપોર્ટ સબમિટ કરતી ન હતી, કુશળ વ્યાવસાયિકો અને ફોરેન્સિક પ્રયોગશાળાઓની અછત અને દેશવ્યાપી માપદંડોનો અભાવ સામેલ હતો. તેમણે કહ્યું કે નવા કાયદાની જોગવાઈઓ મુજબ હવે ફોરેન્સિક લેબોરેટરીઓ તેમના રિપોર્ટ સીધા કોર્ટમાં મોકલશે અને તેની એક નકલ પોલીસને આપશે. શ્રી શાહે કહ્યું કે ભારત સરકાર અને રાજ્ય સરકારો આગામી પાંચ વર્ષમાં દેશભરમાં ફોરેન્સિક પ્રયોગશાળાઓનું નેટવર્ક બનાવવા માટે 30 હજાર કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કરવા જઈ રહી છે. આ સાથે દેશવ્યાપી માપદંડોના અભાવને દૂર કરવા માટે એક વૈજ્ઞાનિક મિકેનિઝમ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે.

કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અને સહકારિતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે અમે વૈજ્ઞાનિક સુધારા, સુરક્ષિત ડેટાબેઝના વિકાસ, ટેકનોલોજી અને માનવ સંસાધન ક્ષમતા નિર્માણ, સંસ્થાઓના સશક્તિકરણ અને કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે વધુ સારા સંકલન તરફ પગલાં લીધાં છે. તેમણે કહ્યું કે નવા ફોજદારી કાયદાઓમાં ટેકનોલોજીને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. e-Summons અને e-Sakshya જેવા સુધારા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે પાંચ સ્તંભો - એટલે કે પોલીસ, અદાલતો, જેલો, ફોરેન્સિક અને પ્રોસિક્યુશનને સંપૂર્ણ રીતે આધુનિક બનાવીને ડેટાને ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે સંગ્રહિત કરવા, તેમની વચ્ચે ડેટા ઇન્ટરઓપરેબિલિટી સક્ષમ કરવા અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) પર આધારિત સતત વિશ્લેષણ કરવા માટે નક્કર પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો કે સાત વર્ષ કે તેથી વધુની સજા હોય તેવા તમામ ફોજદારી કેસોમાં ફોરેન્સિક મુલાકાતો ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે.

શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે અમે ‘ચેઈન ઓફ કસ્ટડી’ને માત્ર પરિપત્રો દ્વારા જ નહીં, પરંતુ ન્યાયિક દૃષ્ટિકોણથી મજબૂત બનાવી છે. જપ્તીની વીડિયોગ્રાફી ફરજિયાત કરવામાં આવી છે જેથી પોલીસ સામે કોઈ ખોટા આરોપ લગાવી ન શકાય. તેમણે કહ્યું કે ડિજિટલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા હવે સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે. ડિજિટલ અને ફોરેન્સિક પુરાવાઓને નિર્ણાયક કાનૂની આધાર આપીને તેમને સ્વીકાર્ય પુરાવા તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે સાયબર ક્રાઈમ, સંગઠિત અપરાધ, આતંકવાદ અને ડિજિટલ ફ્રોડ અગાઉ સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત ન હતા, પરંતુ અમે હવે તેમને સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત કર્યા છે, જેથી અદાલતો માટે ‘ગ્રે એરિયા’ ઘટ્યો છે. ‘ટ્રાયલ ઇન એબ્સન્ટિયા’ના અમલીકરણથી આરોપીઓની દેશ છોડીને ભાગી જવાની વૃત્તિ પર અંકુશ આવશે. તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો કે નવા ફોજદારી કાયદામાં મહિલાઓ અને બાળકો વિરુદ્ધના ગુનાઓને પણ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. તેમણે કહ્યું કે e-FIR અને ઝીરો FIR ગરીબો અને મહિલાઓ માટે મોટી રાહત સમાન છે.

કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે નવેમ્બર 2025 સુધીમાં દેશના દરેક પોલીસ સ્ટેશનને ક્રાઈમ એન્ડ ક્રિમિનલ ટ્રેકિંગ નેટવર્ક એન્ડ સિસ્ટમ્સ (CCTNS) પર ઓનલાઈન લાવવામાં આવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે આજે દરેક FIR સેન્ટ્રલ સર્વર પર ઉપલબ્ધ છે. આગામી દિવસોમાં ગુનાઓના મેપિંગ માટે ‘મોડસ ઓપરેન્ડી બ્યુરો’ની પણ સ્થાપના કરવામાં આવશે. અંદાજે 36 કરોડ લેગસી ડેટા સાથે 7 લાખ FIR નો ડેટા ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ છે. 22 હજાર કોર્ટોને e-Courts સાથે જોડવામાં આવી છે. e-Prisons માં દેશભરની જેલોના 2 કરોડ 20 લાખ કેદીઓનો ડેટા સેન્ટ્રલ સર્વર પર ઉપલબ્ધ છે. e-Prosecution માં અંદાજે 2 કરોડ પ્રોસિક્યુશન કેસોનો ડેટા ઉપલબ્ધ છે. e-Forensics પર 30 લાખ 54 હજાર કેસોનો ડેટા ઉપલબ્ધ છે જેથી પોલીસ તેનો ઉપયોગ કરી શકે. નેશનલ ઓટોમેટેડ ફિંગરપ્રિન્ટ આઈડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (NAFIS) પર 1 કરોડ 21 લાખ ફિંગરપ્રિન્ટ્સ ઉપલબ્ધ છે. 9 લાખ 44 હજાર નાર્કો અપરાધીઓનો ડેટા પણ ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ છે. તેમણે કહ્યું કે UAPA હેઠળ નોંધાયેલા તમામ આતંકવાદના કેસોનો ડેટા પણ NIA ડેટાબેઝમાં અલગથી રેકોર્ડ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે હાલમાં દેશમાં 7 CFSL (સેન્ટ્રલ ફોરેન્સિક સાયન્સ લેબોરેટરીઝ) છે, જ્યારે 8 નવી CFSL સ્થાપવામાં આવી રહી છે. તેમણે કહ્યું કે કોઈ પણ રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ NFSU અથવા CFSL વગર બાકી રહેશે નહીં. શ્રી શાહે જણાવ્યું હતું કે ફોરેન્સિક સાયન્સ વિભાગોના માનકીકરણ માટે માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવી છે. e-Forensics માટેનું IT પ્લેટફોર્મ પણ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે, અને CFSL સહિત દેશભરની 143 પ્રયોગશાળાઓ તેની સાથે જોડાઈ ચૂકી છે.

કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે 2029 સુધીમાં NFSU માં 35 હજાર વિદ્યાર્થીઓ ફોરેન્સિકનો અભ્યાસ કરતા હશે. તેમણે કહ્યું કે NFSU માં 100 ટકા પ્લેસમેન્ટ છે. ગૃહમંત્રીએ કહ્યું કે અત્યાર સુધીમાં NFSU ના 14 કેમ્પસ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે, અને આ યુનિવર્સિટી હાલમાં 100 થી વધુ તાલીમ કાર્યક્રમો ચલાવી રહી છે. તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો કે છેલ્લા 4 વર્ષમાં 16 હજારથી વધુ અધિકારીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે, અને આગામી 4 વર્ષમાં આ સંખ્યા લગભગ ત્રણ ગણી કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે.

શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે NFSU એ અત્યાર સુધીમાં 46 પેટન્ટ નોંધાવી છે, જેમાંથી 30 માત્ર 2024માં નોંધવામાં આવી હતી. તેમણે કહ્યું કે 96 દેશોએ NFSU સાથે 103 MoUs પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે લાંબાગાળાના રોડમેપમાં એકીકૃત ફોરેન્સિક માળખું બનાવવા માટે કામ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે અને અમે ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છીએ. આગામી સમયમાં અમે ફોરેન્સિક ઇન્ટેલિજન્સમાં પણ સારું કામ કરીશું. આ સાથે ફોરેન્સિક પરિણામોનું AI-આધારિત વિશ્લેષણ અને સોફ્ટવેરનું સતત અપડેટિંગ પણ હાથ ધરવામાં આવશે.

ગૃહમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ત્રણ નવા ફોજદારી કાયદાના અમલીકરણ પછી ઝડપી પરિણામો લાવવાના પ્રયાસોના સારા પ્રારંભિક પરિણામો જોવા મળી રહ્યા છે.

SM/JY/GP/JD