PIB Headquarters
azadi ka amrit mahotsav

ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷൻ (NCDC)


"ഇന്ത്യയുടെ സഹകരണ ആവാസവ്യവസ്ഥയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു"

प्रविष्टि तिथि: 05 NOV 2025 3:24PM by PIB Thiruvananthpuram

 

പ്രധാന വിവരങ്ങൾ

* 2025–26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തേക്ക് 2025 ഒക്ടോബർ വരെ NCDC ₹49,799.06 കോടി വിതരണം ചെയ്തു

* 2024–25 വർഷത്തിൽ NCDC ₹95,182.88 കോടി വിതരണം ചെയ്തു. 2014–15 ലെ ₹5,735.51 കോടി രൂപയിൽ നിന്ന് ഗണ്യമായ വർധന,  ഇത് ശ്രദ്ധേയമായ വളർച്ചയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.

* കഴിഞ്ഞ മൂന്ന് സാമ്പത്തിക വർഷത്തിനിടെ (2021-22 മുതൽ 2024-25 വരെ), പട്ടികജാതി/പട്ടികവർഗ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് NCDC ആകെ ₹57.78 കോടി വായ്പാ തുക വിതരണം ചെയ്തു

* സഹകരണ മേഖലയിലെ സ്ത്രീ പങ്കാളിത്തം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി, 2021-22 മുതൽ 2024-25 വരെ വനിതാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് ആകെ ₹4,823.68 കോടി വിതരണം ചെയ്തു.

* 2022–2025 കാലയളവിൽ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസന പദ്ധതികൾക്കായി മാത്രം വനിതാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് ₹2.37 കോടി അനുവദിച്ചു

* 2025 മാർച്ച് വരെ, രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള സഹകരണ പഞ്ചസാര മില്ലുകൾക്ക് NCDC ആകെ ₹33,311.79 കോടി സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകി.

ആമുഖം

ഗുജറാത്തിലെ ഗുജറാത്ത് സംസ്ഥാന സഹകരണ മാർക്കറ്റിംഗ് ഫെഡറേഷൻ ലിമിറ്റഡ് (GUJCOMASOL), ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ ലഹൗൾ ഉരുളക്കിഴങ്ങ് കർഷക സഹകരണ സൊസൈറ്റി, ഝാർഖണ്ഡിലെ ഝാർഖണ്ഡ് വനിതാ സ്വയം സഹായ പൗൾട്രി സഹകരണ ഫെഡറേഷൻ, മഹാരാഷ്ട്രയിലെ വിത്തൽറാവു ഷിൻഡെ സഹകാരി സാഖർ കാർഖാന എന്നിവയെല്ലാം ഇന്ത്യയുടെ സഹകരണ പ്രസ്ഥാനത്തിൻ്റെ ശക്തിയും സ്വാധീനവും വിളിച്ചോതുന്ന വിജയകരമായ മാതൃകകളാണ്.

1963-ൽ സ്ഥാപിതമായ, ഇന്ത്യാ ​ഗവൺമെന്റിന്റെ കേന്ദ്ര സഹകരണ മന്ത്രാലയത്തിന് കീഴിലുള്ള നിയമാനുസൃത സ്ഥാപനമായ ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷൻ (NCDC) ആണ് ഈ വിജയങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ. NCDC യുടെ ലക്ഷ്യങ്ങളും പ്രവർത്തനങ്ങളും ഇവയാണ്:

* ഉൽപ്പാദനം, ഉൽപ്പാദനക്ഷമത എന്നിവ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനും വിളവെടുപ്പിന് ശേഷമുള്ള സൗകര്യങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നതിനുമായി കർഷക സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, ശക്തിപ്പെടുത്തുക, വികസിപ്പിക്കുക.

* കാർഷികോൽപ്പന്നങ്ങളുടെ സംസ്‌കരണം, സംഭരണം, കോൾഡ് ചെയിൻ, വിപണനം എന്നിവയിലും വിത്തുകൾ, വളങ്ങൾ, മറ്റ് കാർഷിക ഉത്പാദന ഘടകങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയുടെ വിതരണത്തിലും സഹകരണ സംഘങ്ങളുടെ വികസനത്തിന് സഹായം നൽകുക.

* കാർഷിക സംരംഭങ്ങൾക്ക് പുറമേ, ക്ഷീരോൽപ്പാദനം, കന്നുകാലി വളർത്തൽ, കൈത്തറി, പട്ടുനൂൽപ്പുഴു വളർത്തൽ, കോഴി വളർത്തൽ, മത്സ്യബന്ധനം, പട്ടികജാതി/വർഗ്ഗ വിഭാഗങ്ങൾ, വനിതാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ദുർബല വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ വിവിധ കാർഷികേതര മേഖലകളിലെ വരുമാനം ഉണ്ടാക്കുന്ന സഹകരണ സംഘങ്ങളെ NCDC പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.

* NCDC സ്പോൺസേഡ് പദ്ധതികളിലൂടെയും NCDC നടപ്പിലാക്കുന്ന വിവിധ കേന്ദ്ര ഗവൺമെന്റ് പദ്ധതികളിലൂടെയും സഹകരണ മേഖലയുടെ സാമ്പത്തിക വികസനത്തിനും സാമൂഹിക ഉന്നമനത്തിനുമായി സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകുന്നു.

തുടർച്ചയായ സാമ്പത്തിക പിന്തുണയിലൂടെ ഇന്ത്യയുടെ സഹകരണ ആവാസവ്യവസ്ഥയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിൽ ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷൻ (NCDC) വർഷങ്ങളായി അചഞ്ചലവും സുസ്ഥിരവുമായ പ്രതിബദ്ധത പ്രകടമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. 2014-15 ലെ ₹5,735.51 കോടിയിൽ നിന്ന് കോർപ്പറേഷൻ്റെ വിതരണം 2024–25 ൽ ₹95,182.88 കോടിയായി ഗണ്യമായി വർദ്ധിച്ചു, ഇത് വിവിധ മേഖലകളിലേക്കുള്ള NCDC യുടെ വിപുലീകരണത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വളർച്ചാ പാത തുടർന്നുകൊണ്ട്, 2025–26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ 2025 ഒക്ടോബർ വരെ NCDC ഇതിനകം ₹49,799.06 കോടി വിതരണം ചെയ്തു, ഇത് നടപ്പുവർഷത്തെ ശക്തമായ പുരോഗതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ, എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വികസനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനായി, കഴിഞ്ഞ നാല് വർഷത്തിനിടെ (2021-22 മുതൽ 2024-25 വരെ) പട്ടികജാതി/പട്ടികവർഗ്ഗ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് NCDC ₹57.78 കോടി രൂപ വായ്പയായി നൽകി, സഹകരണ വികസനത്തിൻ്റെ പ്രയോജനങ്ങൾ സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളിലും എത്തുന്നുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്നു.

സാമ്പത്തിക പിന്തുണയിലെ ഈ തുടർച്ചയായ വർദ്ധനയിലൂടെ, NCDC അതിൻ്റെ വികസന പാദമുദ്ര വിശാലമാക്കി, അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനും മൂല്യശൃംഖലകൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും ഉയർന്ന വളർച്ചാ സാധ്യതയുള്ള മേഖലകളിലേക്ക് വൈവിധ്യവൽക്കരിക്കുന്നതിനും സഹകരണ സംഘങ്ങളെ പ്രാപ്തമാക്കി. വിതരണങ്ങളിലെ ശ്രദ്ധേയമായ വർദ്ധനവ് സഹകരണ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വികസനത്തിനായുള്ള വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന ആവശ്യകതയെ മാത്രമല്ല, സമയബന്ധിതവും ലക്ഷ്യബോധമുള്ളതുമായ വായ്പ നൽകുന്നതിനുള്ള NCDCയുടെ മെച്ചപ്പെട്ട സ്ഥാപന ശേഷിയെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. മൊത്തത്തിൽ, ഇന്ത്യയിൽ എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും വിപണിയോട് പ്രതികരിക്കുന്നതും സ്വാശ്രയവുമായ ഒരു സഹകരണ ആവാസവ്യവസ്ഥ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുന്നതിൽ NCDCയുടെ പ്രധാന പങ്ക് ഈ ഇടപെടലുകൾ തെളിയിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യൻ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ശക്തമായ ഒരു സ്തംഭമായി സഹകരണ മേഖല പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ വികസനം, ഗ്രാമീണ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ, തൊഴിലവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കൽ എന്നിവയിൽ ഇത് നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. വായ്പയും ബാങ്കിംഗും, വളം, പഞ്ചസാര, ക്ഷീരോൽപ്പാദനം, വിപണനം, ഉപഭോക്തൃ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, കൈത്തറി, കരകൗശല വസ്തുക്കൾ, മത്സ്യബന്ധനം, ഭവനം തുടങ്ങിയ നിരവധി മേഖലകളിൽ സഹകരണ സംഘങ്ങൾ സജീവമാണ്. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ 8.44 ലക്ഷത്തിലധികം സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളും 30 കോടിയിലധികം അംഗങ്ങളുമുണ്ട്. കൂടാതെ, രാജ്യത്തെ കർഷകരിൽ 94% പേരും ഏതെങ്കിലും തരത്തിൽ സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

 

ഗ്രാമീണ ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിൽ സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന നിർണ്ണായക പങ്ക് കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ, ക്ഷീരോൽപാദനം, കോഴി വളർത്തൽ, കന്നുകാലി വളർത്തൽ, മത്സ്യബന്ധനം, പഞ്ചസാര, ടെക്സ്റ്റൈൽസ്, ഉൽപ്പന്ന സംസ്കരണം, സംഭരണം, തൊഴിൽ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടത് പ്രധാനമാണ്. ഈ സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ദീർഘകാല വായ്പകളും പ്രവർത്തന മൂലധന വായ്പകളും നൽകുന്നത്, അവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വിപുലീകരിക്കുന്നതിനും വരുമാനം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനും ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽ സുസ്ഥിരമായ വളർച്ച ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും സഹായിക്കും.

 

 

NCDCയുടെ സമർപ്പിത ശ്രമങ്ങൾ

സഹകരണ മേഖലയുടെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും നവീകരണം, എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളൽ, ആധുനികവൽക്കരണം എന്നിവ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനുമായി ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷൻ (NCDC) നിരവധി പദ്ധതികൾ അവതരിപ്പിച്ചു.

A diagram of a company's schemeAI-generated content may be incorrect.

യുവ സഹകാർ - സഹകരണ സംരംഭ പിന്തുണയും നൂതനാശയ പദ്ധതിയും

2019–20 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ ആരംഭിച്ച ഈ പദ്ധതി, നൂതനാശയങ്ങളുള്ള പുതുതായി രൂപീകരിച്ച സഹകരണ സംഘങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിലൂടെ വിവിധ മേഖലകളിലായി സഹകരണ സ്റ്റാർട്ടപ്പുകളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിന് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതാണ്. കുറഞ്ഞത് 3 മാസമെങ്കിലും പ്രവർത്തന പരിചയമുള്ള യുവ സംരംഭക സഹകരണ സംഘങ്ങളെ ഈ പദ്ധതി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. NCDC സൃഷ്ടിച്ച ഒരു സഹകരണ സ്റ്റാർട്ടപ്പ് ആൻഡ് ഇന്നൊവേഷൻ ഫണ്ടുമായി ഈ പദ്ധതി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. വടക്കുകിഴക്കൻ മേഖലയിലെ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്കും, നീതി ആയോഗ് തിരഞ്ഞെടുത്ത അഭിലാഷ ജില്ലകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്കും വനിതകൾ, പട്ടികജാതി, പട്ടികവർഗ്ഗം, ഭിന്നശേഷിക്കാർ എന്നിവർ മാത്രമടങ്ങുന്ന സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്കും മുൻഗണന നൽകുന്ന പ്രത്യേക പിന്തുണ ഈ പദ്ധതിയിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു.

യോഗ്യത

a) പുതിയതും നൂതനവും മൂല്യശൃംഖലയെ മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ഉദ്ദേശിച്ചിട്ടുള്ളതുമായ പദ്ധതികളുള്ള ഏത് തരം സഹകരണ സംഘവും.

b) കുറഞ്ഞത് മൂന്ന് മാസമെങ്കിലും പ്രവർത്തന പരിചയം ഉണ്ടായിരിക്കണം.

c) പോസിറ്റീവ് അറ്റമൂല്യം ഉണ്ടായിരിക്കണം.

d) ബാധകമെങ്കിൽ, മുൻ വർഷങ്ങളിൽ ധനനഷ്ടം വരുത്തിയിരിക്കരുത്, കൂടാതെ കഴിഞ്ഞ മൂന്ന് വർഷങ്ങളിൽ (സൊസൈറ്റി 3 വർഷത്തിൽ കൂടുതലായി പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ) ധനനഷ്ടം ഉണ്ടാകരുത്.

2019 മുതൽ യുവ സഹകാർ പദ്ധതി പ്രകാരം പദ്ധതികൾ നടപ്പിലാക്കുന്നതിനായി NCDCയിൽ നിന്ന് പിന്തുണ ലഭിച്ച സഹകരണ സംഘങ്ങളുടെ എണ്ണം താഴെ നൽകുന്നു:

നടപ്പിലാക്കുന്ന സഹകരണ സംഘങ്ങളുടെ എണ്ണം

അനുവദിച്ച തുക

(കോടി രൂപയിൽ)

വിതരണം ചെയ്ത തുക(കോടി രൂപയിൽ)

32

49.35

3.71

 

ആയുഷ്മാൻ സഹകാർ

2020–21 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ ആരംഭിച്ച ആയുഷ്മാൻ സഹകാർ, സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെ ആരോഗ്യപരിപാലന സംവിധാനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിന് സമഗ്രമായ ഒരു സമീപനം സ്വീകരിക്കുന്നു.  

സഹകരണ സംഘങ്ങളെ താഴെ പറയുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ സഹായിക്കുകയാണ് ഈ പദ്ധതിയുടെ ലക്ഷ്യം:

a) സഹകരണ സംഘങ്ങൾ വഴി ആശുപത്രികൾ/ആരോഗ്യ സംരക്ഷണം/വിദ്യാഭ്യാസ സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ താങ്ങാനാവുന്നതും സമഗ്രവുമായ ആരോഗ്യപരിരക്ഷ നൽകുക,

b) സഹകരണ സംഘങ്ങൾ വഴി ആയുഷ് സൗകര്യങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക.

c) ദേശീയ ആരോഗ്യ നയത്തിൻ്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുക.

d) ദേശീയ ഡിജിറ്റൽ ആരോഗ്യ ദൗത്യത്തിൽ പങ്കുചേരുക.

e) വിദ്യാഭ്യാസം, സേവനങ്ങൾ, ഇൻഷുറൻസ്, അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടെ വിപുലമായ ആരോഗ്യപരിപാലനം നൽകുക.‌

യോഗ്യത:

രാജ്യത്തെ ഏതെങ്കിലും സംസ്ഥാന/മൾട്ടി-സ്റ്റേറ്റ് സഹകരണ സൊസൈറ്റി നിയമത്തിന് കീഴിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത, ആശുപത്രി/ആരോഗ്യപരിപാലനം/ആരോഗ്യ വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സേവനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നതിന് ഉചിതമായ വ്യവസ്ഥ ഉപനിയമങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ള ഏത് സഹകരണ സൊസൈറ്റിക്കും അപേക്ഷിക്കാം.

ആയുഷ്മാൻ സഹകാർ പദ്ധതി ആരംഭിച്ചതുമുതൽ 2024-25 സാമ്പത്തിക വർഷം വരെ പദ്ധതികൾ നടപ്പിലാക്കുന്നതിന് NCDC യിൽ നിന്ന് പിന്തുണ ലഭിച്ച സഹകരണ സംഘങ്ങളുടെ എണ്ണം താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

നടപ്പിലാക്കുന്ന സഹകരണ സംഘങ്ങളുടെ എണ്ണം

അനുവദിച്ച തുക

(കോടി രൂപയിൽ)

വിതരണം ചെയ്ത തുക (കോടി രൂപയിൽ)

9

161.90

43.19 (43.19)

 

ഡയറി സഹകാർ

2021–22 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ ആരംഭിച്ച ഡയറി സഹകാർ പദ്ധതി, പുതിയ പദ്ധതികൾക്കും നിലവിലുള്ള അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ ആധുനികവൽക്കരണത്തിനും വിപുലീകരണത്തിനും സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകിക്കൊണ്ട് ക്ഷീര സഹകരണ സംഘങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ ലക്ഷ്യമിടുന്നു. പശുക്കളുടെ വികാസം, പാൽ സംഭരണവും സംസ്കരണവും, ഉറച്ച ഗുണനിലവാരം, മൂല്യവർദ്ധനവ്, ബ്രാൻഡിംഗ്, പാക്കേജിംഗ്, മാർക്കറ്റിംഗ്, ഗതാഗതം, സംഭരണം, പാൽ ഉൽപന്നങ്ങളുടെ കയറ്റുമതി എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള സമ്പൂർണ്ണ ക്ഷീര മേഖലയിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഈ പദ്ധതി പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. കൂടാതെ, പുനരുപയോഗ ഊർജ്ജ ദത്തെടുക്കൽ, ഐസിടി പരിഹാരങ്ങൾ, കന്നുകാലി തീറ്റ, സപ്ലിമെന്റ് നിർമ്മാണം, ഗവേഷണ വികസനം, പാക്കേജിംഗ് വസ്തുക്കളുടെ നിർമ്മാണം, പാലുൽപ്പന്നങ്ങളുടെയും യന്ത്രങ്ങളുടെയും ഉൽപ്പാദനം, പാലുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അറ്റകുറ്റപ്പണി സേവനങ്ങൾ, വെറ്ററിനറി മരുന്നുകളുടെ നിർമ്മാണം, വെറ്ററിനറി ആരോഗ്യ സേവനങ്ങളുടെ വിതരണം, വെറ്ററിനറി/ക്ഷീര വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ വിദ്യാഭ്യാസവും ശേഷി വികസനവും തുടങ്ങിയ അനുബന്ധ സേവനങ്ങൾക്കും പ്രാപ്തമാക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും എൻസിഡിസി സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകുന്നു.

യോഗ്യത:

രാജ്യത്തെ ഏതെങ്കിലും സംസ്ഥാന/മൾട്ടി-സ്റ്റേറ്റ് സഹകരണ സൊസൈറ്റി നിയമത്തിന് കീഴിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തതും ഉചിതമായ വ്യവസ്ഥകൾ ഉപനിയമങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളതുമായ ഏത് സഹകരണ സൊസൈറ്റിക്കും അപേക്ഷിക്കാം.

2024–25 വരെ ഡയറി സഹകാർ പദ്ധതി പ്രകാരം അനുവദിച്ചതും വിതരണം ചെയ്തതുമായ സഹായം (31.10.2021)

നടപ്പിലാക്കുന്ന സഹകരണ സംഘങ്ങളുടെ എണ്ണം

അനുവദിച്ച തുക

(കോടി രൂപയിൽ)

വിതരണം ചെയ്ത തുക (കോടി രൂപയിൽ)

16

162.28

177.72

 

ഡിജിറ്റൽ സഹകാർ

2021-22 സാമ്പത്തിക വർഷം മുതൽ നിലവിലുള്ള ഈ പദ്ധതി, ഡിജിറ്റൽ ഇന്ത്യ എന്ന കാഴ്ചപ്പാടുമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു. ഇത്, ഡിജിറ്റൽ ശാക്തീകരണമുള്ള സഹകരണ സംഘങ്ങളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനായി സാമ്പത്തികവും സാങ്കേതികവുമായ സഹായം നൽകുന്നു. ഇത് വഴി മികച്ച വായ്പാ ലഭ്യത ഉറപ്പാക്കുകയും, ​ഗവൺമെന്റ് ഗ്രാന്റുകൾ, സബ്സിഡികൾ, ആനുകൂല്യങ്ങൾ എന്നിവയുമായി തടസ്സമില്ലാത്ത ബന്ധം സാധ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

യോഗ്യത:

ഏതെങ്കിലും സംസ്ഥാന/മൾട്ടി-സ്റ്റേറ്റ് സഹകരണ സൊസൈറ്റി നിയമത്തിന് കീഴിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ഏത് സഹകരണ സൊസൈറ്റിക്കും ഈ പദ്ധതി പ്രകാരം സാമ്പത്തിക സഹായത്തിന് അർഹതയുണ്ട്. കർഷക ഉത്പാദക സംഘടനകൾ (FPO), ഫിഷറീസ് ഫാർമർ പ്രൊഡ്യൂസർ ഓർഗനൈസേഷനുകൾ (FFPO), ഫെഡറേറ്റഡ് എസ്.എച്ച്.ജി. സഹകരണ സംഘങ്ങൾ എന്നിവയും അർഹരാണ്. NCDC നേരിട്ടോ അതല്ലെങ്കിൽ സംസ്ഥാന ​ഗവൺമെന്റുകൾ/ കേന്ദ്ര ഭരണ പ്രദേശങ്ങൾ വഴിയോ സഹായം നൽകുന്നു.

ദീർഘാവധി കൃഷക് പൂഞ്ചി സഹകാർ യോജന

2022-23 ൽ ആരംഭിച്ച ദീർഘാവധി കൃഷക് പൂഞ്ചി സഹകാർ യോജന, കാർഷിക വായ്പാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് ദീർഘകാല സാമ്പത്തിക സഹായം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. NCDC യുടെ പരിധിയിൽ വരുന്ന വിപുലമായ കാർഷിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, സേവനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കായി വായ്പ നൽകാൻ ഇത് സഹകരണ സംഘങ്ങളെ പ്രാപ്തരാക്കുന്നു.

* സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്കും അതിലെ അംഗങ്ങൾക്കും വർധിച്ചതും തടസ്സമില്ലാത്തതുമായ വായ്പാ പ്രവാഹം ഉറപ്പാക്കുക.

* കാർഷിക, അനുബന്ധ മേഖലകളിലെ മൂലധന രൂപീകരണം വർദ്ധിപ്പിക്കുക.

* കാർഷികേതര മേഖലയിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കുക വഴി ഗ്രാമീണ, അർദ്ധ നഗര പ്രദേശങ്ങളിൽ പകരമുള്ള തൊഴിലവസരങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക.

യോഗ്യത:

ഈ പദ്ധതി പ്രകാരം NCDC വായ്പയ്ക്ക് താഴെ പറയുന്ന കാർഷിക വായ്പാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് അർഹതയുണ്ട്:

  1. പ്രാഥമിക കാർഷിക വായ്പാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾ (PACS)
  2. ജില്ലാ സഹകരണ ബാങ്കുകൾ (DCCBs)
  3. സംസ്ഥാന സഹകരണ ബാങ്കുകൾ (StCB)
  4. പ്രാഥമിക സഹകരണ കാർഷിക, ഗ്രാമവികസന ബാങ്കുകൾ (PCARDS)
  5. സംസ്ഥാന സഹകരണ കാർഷിക, ഗ്രാമവികസന ബാങ്കുകൾ (SCARDS)

2024–25 വരെ ദീർഘാവധി കൃഷക് പൂഞ്ചി സഹകാർ യോജന പ്രകാരം അനുവദിച്ചതും വിതരണം ചെയ്തതുമായ സഹായം

നടപ്പിലാക്കുന്ന സഹകരണ സംഘങ്ങളുടെ എണ്ണം

അനുവദിച്ച തുക

(കോടി രൂപയിൽ)

വിതരണം ചെയ്ത തുക (കോടി രൂപയിൽ)

5

5400.76

2137.00

 

വനിതാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്കുള്ള പിന്തുണ

കൂടാതെ, ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷൻ (NCDC) വനിതാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്കായി പ്രത്യേക പദ്ധതികളും നടപ്പിലാക്കുന്നുണ്ട്:

സ്വയം ശക്തി സഹകാർ യോജന

2022-23 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ ആരംഭിച്ച ഈ പദ്ധതി, വനിതാ സ്വയം സഹായ സംഘങ്ങൾക്ക് (SHG‌) വായ്പകളും മുൻകൂർ വായ്പകളും നൽകുന്നതിനായി കാർഷിക വായ്പാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകുന്നു. ഈ പദ്ധതി പ്രകാരം, പ്രാഥമിക കാർഷിക വായ്പാ സംഘങ്ങൾ (PACS), ജില്ലാ സഹകരണ ബാങ്കുകൾ (DCCBs), സംസ്ഥാന സഹകരണ ബാങ്കുകൾ (STCB), കൂടാതെ SHG ഫെഡറേറ്റഡ് സഹകരണ സംഘങ്ങൾ/സഹകരണ ഫെഡറേഷനുകൾ എന്നിവയ്ക്ക് NCDC യിൽ നിന്ന് വായ്പ ലഭിക്കാൻ അർഹതയുണ്ട്. വായ്പ ലഭ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ, ഗ്രാമീണ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളുടെ പങ്കാളിത്തം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിൽ പദ്ധതി ഒരു പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു

നന്ദിനി സഹകാർ

സഹകരണ സംഘങ്ങളിലെ സ്ത്രീ പങ്കാളിത്തം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവരെ ശാക്തീകരിക്കാനാണ് ഈ പദ്ധതി ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. ബിസിനസ് ആസൂത്രണം, സംരംഭ വികസനം, ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കൽ, മറ്റ് ​ഗവൺമെന്റ് പദ്ധതികളിൽ നിന്നുള്ള ക്രെഡിറ്റ്, സബ്‌സിഡികൾ, പലിശ സബ്‌വെൻഷൻ എന്നിവയിലൂടെ ധനസഹായം ലഭ്യമാക്കൽ എന്നിവയിൽ പിന്തുണ നൽകുന്നതിലൂടെയും സ്ത്രീകൾ നയിക്കുന്ന സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളെ ഇത് സഹായിക്കുന്നു. 2020-21 സാമ്പത്തിക വർഷം മുതൽ ഈ പദ്ധതി നിലവിലുണ്ട്.

2021-22 സാമ്പത്തിക വർഷം മുതൽ 2024-25 സാമ്പത്തിക വർഷം വരെ എൻ‌സി‌ഡി‌സിയുടെ സഹായത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വനിതാ സഹകരണ സംഘങ്ങളുടെ എണ്ണം

2021-22 സാമ്പത്തിക വർഷം മുതൽ 2024-25 സാമ്പത്തിക വർഷം വരെ അനുവദിച്ച തുക (കോടി രൂപയിൽ)

2021-22 സാമ്പത്തിക വർഷം മുതൽ 2024-25 സാമ്പത്തിക വർഷം വരെ അനുവദിച്ച തുക (കോടി രൂപയിൽ )

34

6283.71

4823.68

 

രാജ്യത്തെ ഏതെങ്കിലും സംസ്ഥാന/മൾട്ടി-സ്റ്റേറ്റ് സഹകരണ സൊസൈറ്റി നിയമത്തിന് കീഴിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ഏത് വനിതാ സഹകരണ സൊസൈറ്റിക്കും യോഗ്യതയുണ്ട്. പ്രാഥമിക തലത്തിൽ കുറഞ്ഞത് 50% വനിതാ അംഗങ്ങളുള്ള ഏത് സഹകരണ സൊസൈറ്റിക്കും അർഹതയുണ്ട്. പുതിയതും/അല്ലെങ്കിൽ നൂതനവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പദ്ധതികളാണെങ്കിൽ, കുറഞ്ഞത് മൂന്ന് മാസമെങ്കിലും പ്രവർത്തന പരിചയമുള്ള വനിതാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്കും സഹായത്തിന് അർഹതയുണ്ട്.

2022–2025 കാലയളവിൽ, സഹകരണ മേഖലയിലെ വനിതാ പങ്കാളിത്തം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി വനിതാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് ആകെ ₹4,823.68 കോടി വിതരണം ചെയ്തു

2022–2025 കാലയളവിൽ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസന പദ്ധതികൾക്കായി മാത്രം വനിതാ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് ₹2.37 കോടി അനുവദിച്ചു.

ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷനുള്ള മുൻ കേന്ദ്രമേഖലാ ഗ്രാന്റ്-ഇൻ-എയ്ഡ് പദ്ധതി

സഹകരണ പഞ്ചസാര മില്ലുകൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി NCDC-ക്ക് ഗ്രാന്റ്-ഇൻ-എയ്ഡ് എന്ന പദ്ധതി പ്രകാരം, 2022–23 ലും 2024–25 ലുമായി ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷന് ₹1,000 കോടി ഗ്രാന്റായി നൽകി. ഈ പിന്തുണ ഉപയോഗിച്ച്, എത്തനോൾ അല്ലെങ്കിൽ കോജനറേഷൻ പ്ലാൻ്റുകൾ സ്ഥാപിക്കുന്നതിനും പ്രവർത്തന മൂലധന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനുമായി സഹകരണ പഞ്ചസാര മില്ലുകൾക്ക് NCDC ₹10,000 കോടി വരെ വായ്പ നൽകുന്നു. വായ്പ കൂടുതൽ എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാക്കുന്നതിനായി, NCDC അതിൻ്റെ ഫണ്ടിംഗ് പാറ്റേൺ 70:30 എന്നതിൽ നിന്ന് 90:10 ആയി പരിഷ്കരിച്ചു. അതിനാൽ, സൊസൈറ്റികൾക്ക് പദ്ധതി ചെലവിൻ്റെ 10% മാത്രം സംഭാവന ചെയ്താൽ മതിയാകും, ബാക്കി തുക NCDC ധനസഹായം നൽകും. ടേം ലോണുകൾക്കുള്ള പലിശ നിരക്ക് 8.5% ആയി കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

ഈ പദ്ധതിയിലൂടെ, രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള 56 സഹകരണ പഞ്ചസാര മില്ലുകൾക്ക് NCDC ₹10,005 കോടി രൂപയുടെ സാമ്പത്തിക സഹായം വിതരണം ചെയ്തു.

മറ്റ് മന്ത്രാലയങ്ങളുടെ പദ്ധതികൾ

ഒരു സമഗ്ര അവലോകനം നൽകുന്നതിനായി, അധിക സംരംഭങ്ങളിലുള്ള NCDCയുടെ പങ്കാളിത്തം എടുത്തുപറയേണ്ടത് പ്രധാനമാണ്. കൃഷി, ഹോർട്ടികൾച്ചർ, മത്സ്യബന്ധനം, ക്ഷീരോൽപ്പാദനം, കന്നുകാലി വളർത്തൽ, ഭക്ഷ്യസംസ്കരണം, വിപണനം, സംഭരണം, കോൾഡ് ചെയിൻ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ വിവിധ മേഖലകളിലെ സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സമഗ്രമായ വികസനത്തെ പിന്തുണച്ചുകൊണ്ട്, ഇന്ത്യാ ​ഗവൺമെന്റിന്റെ നിരവധി കേന്ദ്രമേഖലാ, കേന്ദ്രാവിഷ്കൃത പദ്ധതികൾ കോർപ്പറേഷൻ നടപ്പിലാക്കുന്നു.

സഹകരണ മേഖലയിലെ സമീപകാല സംഭവവികാസങ്ങൾ

സഹകരണ മേഖലയുടെ വികസനത്തിനായി NCDC-ക്കുള്ള ഗ്രാന്റ്-ഇൻ-എയ്ഡ് പിന്തുണ

സഹകരണ മേഖലയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി 'ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷനുള്ള (NCDC) ഗ്രാന്റ് ഇൻ എയ്ഡ്' എന്ന കേന്ദ്ര പദ്ധതിക്ക് കേന്ദ്ര മന്ത്രിസഭ അംഗീകാരം നൽകി. 2025–26 മുതൽ 2028–29 വരെയുള്ള കാലയളവിനായി ആകെ ₹2,000 കോടിയാണ് പദ്ധതിയുടെ മൊത്തം ചെലവ്. ഈ പദ്ധതി പ്രകാരം, പ്രതിവർഷം ₹500 കോടി വീതം അനുവദിക്കും. NCDC-ക്ക് ഈ ഗ്രാന്റുകൾ ഉപയോഗിച്ച് നാല് വർഷ കാലയളവിൽ ഓപ്പൺ മാർക്കറ്റിൽ നിന്ന് ഏകദേശം ₹20,000 കോടി സമാഹരിക്കാൻ ഇത് സഹായകമാകും.

ഈ വർധിച്ച സാമ്പത്തിക ശേഷി പുതിയ സംരംഭങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നതിനും നിലവിലുള്ള പ്ലാൻ്റുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും പ്രവർത്തന മൂലധന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനും സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്ക് വായ്പ നൽകാൻ NCDC യെ സഹായിക്കും. ക്ഷീരം, കന്നുകാലി വളർത്തൽ, മത്സ്യബന്ധനം, പഞ്ചസാര, ടെക്സ്റ്റൈൽസ്, ഭക്ഷ്യ സംസ്കരണം, സംഭരണം, കോൾഡ് സ്റ്റോറേജ്, തൊഴിൽ, വനിതാ നേതൃത്വത്തിലുള്ള സഹകരണ സംഘങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള വിവിധ മേഖലകളിലെ 13,288 സഹകരണ സംഘങ്ങളിലെ ഏകദേശം 2.9 കോടി അംഗങ്ങൾക്ക് ഇതിൻ്റെ പ്രയോജനം ലഭിക്കുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.

ദേശീയ സഹകരണ സൊസൈറ്റി നയം

രാജ്യം 2047-ഓടെ വികസിത ഭാരതം ആവുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തിന് അനുസൃതമായി ഇന്ത്യയുടെ സഹകരണ പ്രസ്ഥാനത്തിന് പുതുജീവൻ നൽകുന്നതിനുള്ള വ്യക്തമായ കാഴ്ചപ്പാടാണ് ദേശീയ സഹകരണ നയം (NCP) 2025 മുന്നോട്ട് വെക്കുന്നത്. "സഹകാർ സേ സമൃദ്ധി (സഹകരണത്തിലൂടെ സമൃദ്ധി)" എന്ന മനോഭാവത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്ന ഈ നയം, സഹകരണ ചട്ടക്കൂട് ശക്തിപ്പെടുത്താനും സമഗ്രമായ സാമ്പത്തിക വളർച്ച പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും കൂട്ടായ പങ്കാളിത്തത്തിലൂടെ ഗ്രാമീണ സമൂഹങ്ങളെ ശാക്തീകരിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്നു. സഹകരണ സംഘങ്ങളെ സുതാര്യവും സാങ്കേതികവിദ്യാധിഷ്ഠിതവും പ്രൊഫഷണലായി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതുമായ സംരംഭങ്ങളാക്കി മാറ്റാൻ സഹായിക്കുന്ന നിയമപരവും സാമ്പത്തികപരവും സ്ഥാപനപരവുമായ ഒരു സഹായകരമായ അന്തരീക്ഷം കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിൽ ഇത് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു.

ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷൻ (NCDC) ആണ് ഈ സംരംഭം നടപ്പിലാക്കുന്നത്. സുസ്ഥിര വികസനം ലക്ഷ്യമാക്കി സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്കിടയിൽ സഹകരണം വളർത്തുന്നതിനായി IFFCO, NAFED, Amul, KRIBHCO, NDDB, NCEL, NABARD എന്നീ ഏഴ് പ്രധാന സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളുമായി ചേർന്നാണ് NCDC പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഉപസംഹാരം

സുസ്ഥിരമായ സാമ്പത്തിക പ്രകടനത്തിലൂടെയും മേഖലാപരമായ എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും സമഗ്രമായ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്ക്ക് പ്രചോദനം നൽകുന്ന, ഇന്ത്യയുടെ സഹകരണ വളർച്ചയുടെ അടിസ്ഥാന ശിലയായി ദേശീയ സഹകരണ വികസന കോർപ്പറേഷൻ നിലകൊള്ളുന്നു. യുവ സഹകാർ, ആയുഷ്മാൻ സഹകാർ, ഡയറി സഹകാർ, ഡിജിറ്റൽ സഹകാർ, സ്വയം ശക്തി സഹകാർ, നന്ദിനി സഹകാർ തുടങ്ങിയ ശക്തമായ പദ്ധതികളും വർദ്ധിപ്പിച്ച സാമ്പത്തിക പിന്തുണയും കാർഷിക, ക്ഷീര മേഖല മുതൽ ആരോഗ്യപരിപാലനം, ഡിജിറ്റൽ ശാക്തീകരണം, വനിതാ സംരംഭങ്ങൾ വരെയുള്ള വിവിധ മേഖലകളെ ശക്തിപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

പഞ്ചസാര, ക്ഷീരോൽപ്പാദനം, മത്സ്യബന്ധനം, മറ്റ് പ്രധാന മേഖലകൾ എന്നിവയിലെ സഹകരണ സംഘങ്ങൾക്കുള്ള തുടർച്ചയായ സഹായത്തിലൂടെ, സ്വയംപര്യാപ്തതയും സമഗ്ര വികസനവും വളർത്തുന്നതിൽ NCDC അതിൻ്റെ നിർണായക പങ്ക് പ്രകടമാക്കി. സമീപകാലത്തെ ഗ്രാൻ്റ്-ഇൻ-എയ്ഡ് പദ്ധതിയും 2025-ലെ ദേശീയ സഹകരണ നയം ഒരു സുതാര്യവും സാങ്കേതികവിദ്യാധിഷ്ഠിതവും ആഗോളതലത്തിൽ മത്സരക്ഷമതയുള്ളതുമായ സഹകരണ മേഖല കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിനുള്ള ഗവൺമെന്റിന്റെ പ്രതിബദ്ധതയെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. രാജ്യത്തുടനീളം സഹകരണ സംഘങ്ങൾ അവരുടെ സാന്നിധ്യം വിപുലീകരിക്കുമ്പോൾ, എളുപ്പത്തിൽ ധനസഹായം നൽകുന്നതിലും ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിലും തന്ത്രപരമായ മേഖലാ ഇടപെടലുകളിലും NCDCയുടെ പങ്ക് സുപ്രധാനമായി തുടരും. സുസ്ഥിരമായ ശ്രമങ്ങളിലൂടെ, NCDC സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളെ ശാക്തീകരിക്കുക മാത്രമല്ല, ഇന്ത്യയുടെ സ്വയംപര്യാപ്തതയിലേക്കും സുസ്ഥിര ഗ്രാമീണ സമൃദ്ധിയിലേക്കുമുള്ള യാത്രയ്ക്ക് കാര്യമായ സംഭാവന നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.

 

References

Ministry of Cooperation

https://www.ncdc.in/index.jsp

National Cooperative Development Corporation

https://www.ncdc.in/index.jsp?page=successful-cooperatives

https://www.ncdc.in/documents/booklet/2609240524English-Compendium-as-on-22.05.2024.pdf

 

Lok Sabha

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU4216_29yz87.pdf?source=pqals#:~:text=5.,%2C%20subsidy%2C%20incentives%2C%20etc.

Rajya Sabha

https://sansad.in/getFile/annex/268/AU2591_4ZHE2g.pdf?source=pqars

https://sansad.in/getFile/annex/268/AU1129_3OlIvD.pdf?source=pqars

 

PIB Press Release

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2152473

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155612

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150641

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149229#:~:text=The%20National%20Cooperation%20Policy%20(NCP,driver%2C%20especially%20in%20rural%20India.

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2153188

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150238

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2112725

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155612

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150641

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149229

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2157873

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2082789

See in PDF

***

SK


(रिलीज़ आईडी: 2188310) आगंतुक पटल : 28
इस विज्ञप्ति को इन भाषाओं में पढ़ें: English , Urdu , हिन्दी , Bengali , Manipuri , Gujarati , Odia , Tamil