ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਰਮੇਸ਼ ਪੋਖਰਿਯਾਲ ‘ਨਿਸ਼ੰਕ’ ਨੇ ਅੱਜ ਦਿਵਯਾਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਈ-ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ।

ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਹਿਲ, ਪੀਐੱਮ ਈ-ਵਿੱਦਿਆ 17 ਮਈ 2020 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਡਿਜੀਟਲ / ਔਨਲਾਈਨ / ਆਨ-ਏਅਰ-ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਿਵਯਾਂਗ (ਅਪਾਹਜ ਬੱਚੇ ਸੀਡਬਲਯੂਡੀਜ਼) ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਈ-ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਸ਼ਣ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਵਿਭਾਗ, ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਈ-ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।

ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਸੀਡਬਲਯੂਡੀ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ (ਸੀਡਬਲਯੂਐਸਐਨ) ਬੱਚੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ " ਦਿਵਯਾਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਈ-ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਸੌਂਪੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 11 ਭਾਗ ਅਤੇ 2 ਅੰਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚਲੀ ਈ-ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

· ਸੀਡਬਲਯੂਡੀ ਲਈ ਈ-ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਸੁਖਾਲ਼ਾ, ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ, ਸਮਝਣਯੋਗ ਅਤੇ ਮਜਬੂਤ।

· ਈ-ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਲਿਖਤ, ਟੇਬਲ, ਚਿੱਤਰ, ਵਿਜ਼ੂਅਲ, ਆਡੀਓ, ਵੀਡੀਓ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਯੋਗਤਾ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਪਦੰਡ (ਜੀਆਈਜੀਡਬਲਯੂਊ 2.0) ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਪਦੰਡ (ਡਬਲਯੂਸੀਏਜੀ 2.1, ਈ-ਪਬ, ਡੇਜ਼ੀ ਆਦਿ)

· ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮਸ ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਅਪਲੋਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੀਕਸ਼ਾ) ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੱਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਈ-ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ) ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਮਤਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

· ਵਾਜਬ ਪੇਡੋਗੋਜਿਕਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਸੀਡਬਲਯੂਡੀ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ

· ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 4 ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪੜਾਅਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਡਿਜੀਟਲ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ (ਏਡੀਟੀ) ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਏਡੀਟੀਜ਼ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਟਰਨ-ਔਨ ਅਤੇ ਟਰਨ-ਔਫ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈਂ ਰੂਪਾਂ (ਟੈਕਸਟ, ਆਡੀਓ, ਵੀਡੀਓ, ਸੰਕੇਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਏਡੀਟੀ ਨੂੰ ਸੀਡਬਲਯੂਡੀ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਢੰਗਾਂ / ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਲਚਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਨਾਲ ਏਡੀਟੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸਥਾਰਤ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ: ਬਰਖਾ: ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਲੜੀ (ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ), ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਸੇਫ ਦੀਆਂ “ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਡਿਜੀਟਲ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ” ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਫੌਰ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 5 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

· ਏਡੀਟੀਜ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੈਕਸ਼ਨ 6 ਤੋਂ 9 ਵਿੱਚ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਯੋਗਤਾ, ਮਲਟੀਪਲ ਡਿਸਏਬਿਲਿਟੀਜ਼, ਔਟਿਜ਼ਮ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਡਿਸਆਰਡਰਸ, ਅਪਾਹਜਤਾ, ਅੰਨ੍ਹੇਪਨ, ਘੱਟ ਨਜ਼ਰ, ਬੋਲ਼ਾਪਣ ਅਤੇ ਸੁਣਵਾਈ ਦਾ ਸਖਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਸ ਸਿਖਲਾਈ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਆਰਪੀਡਬਲਯੂਡੀ ਐਕਟ 2016 ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ 21 ਅਪੰਗਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਕ ਈ-ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

· ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 10 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

· ਪਹੁੰਚਯੋਗਤਾ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੋਡ-ਮੈਪ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 11 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

· ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ -1 ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਪਦੰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

· ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ 2 ਵਿੱਚ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਫਾਰ ਲਰਨਿੰਗ (ਯੂਡੀਐਲ) ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਟੈਕਨਾਲੌਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ।

ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/CWSN_E-Content_guidelines.pdf

*****

ਕੇਪੀ / ਏਕੇ