पत्र सूचना कार्यालय

కీల‌కాంశాలు
- 2.15 ల‌క్ష‌ల గ్రామ పంచాయ‌తీలకు భార‌త్‌నెట్‌తో అనుసంధానం కాగా, 5 ల‌క్ష‌ల 5జీ బేస్ ట్రాన్సీవ‌ర్ స్టేష‌న్లు గ్రామీణ ప్రాంతానికి ఇంట‌ర్నెట్‌ను అందిస్తున్నాయి.
- 5 ల‌క్ష‌ల కామ‌న్ స‌ర్వీస్ సెంట‌ర్లు మారుమూల ప్రాంతాల‌కు డిజిట‌ల్ ప్రాప్య‌త‌కు ఉప‌యోగ‌ప‌డుతున్నాయి.
- దాదాపు 6 కోట్ల మంది గ్రామీణ పౌరుల‌కు పీఎంజీదిశ డిజిట‌ల్ అక్ష‌రాస్య‌త‌పై శిక్ష‌ణ ఇచ్చింది.
- 4.09 ల‌క్ష‌ల పీఎం-వాణి వైఫై హాట్‌స్పాట్లు గ్రామాల‌కు స‌ర‌స‌మైన ధ‌ర‌ల‌కు ఇంట‌ర్నెట్‌ను అందిస్తున్నాయి.

పరిచయం
భారతదేశ డిజిటల్ పరివర్తన అనేది ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనుసంధాన‌త‌, సాంకేతికత ఆధారిత ప్రజా సేవల పంపిణీలో జరిగిన అతిపెద్ద విస్తరణలలో ఒకటి. 2015లో ప్రారంభించిన 'డిజిటల్ ఇండియా' కార్యక్రమం ఆధారంగా దేశ వ్యూహం ప్రతి పౌరుడికి డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలను ప్రధాన ప్రయోజనంగా నిర్మించడం, డిజిటల్ విభజనను తొలగించడం, అడిగిన వెంటనే పాలన, సేవలను అందించడం, డిజిటల్ ప్రాప్యత ద్వారా ప్రజలను సాధికారత వైపు నడిపించడంపై దృష్టి సారించింది.

దశాబ్దం క్రితం భారతదేశంలో డిజిటల్ విభజన స్పష్టంగా, కఠినంగా ఉండేది. హై-స్పీడ్ ఇంటర్నెట్ ఎక్కువగా పట్టణాలకే పరిమితమై ఉండేది. గ్రామీణ కనెక్టివిటీ తక్కువగా ఉండేది. ఆన్‌లైన్ సేవల ప్రాప్యత అనేది నివసించే ప్రాంతం, ఆదాయం, డిజిటల్ అక్షరాస్యతపై ఆధారపడి ఉండేది. గడచిన సంవత్సరాలలో నిరంతర ప్రభుత్వ పెట్టుబడులు బ్రాడ్‌బ్యాండ్ నెట్‌వర్క్‌లను విస్తరించాయి. విస్తృతమైన ఆప్టికల్ ఫైబర్ మౌలిక సదుపాయాల వైపు మళ్లాయి. దీనివల్ల గ్రామాలు, మారుమూల ప్రాంతాలలో కనెక్టివిటీ వ్యాప్తి, నాణ్యత రెండూ మెరుగుపడ్డాయి.

నేడు ఆ విభజన వేగంగా తగ్గుతోంది. సరసమైన ధరకే డేటా, సహాయక డిజిటల్ యాక్సెస్ పాయింట్లు, పరస్పర అనుసంధానిత ప్రభుత్వ వేదిక‌లు పౌరులకు సంక్షేమ పథకాలను పొందడానికి, డిజిటల్ చెల్లింపులు చేయడానికి, ఆన్‌లైన్ విద్యను అభ్యసించడానికి, పాలనలో భాగం కావ‌డానికి వీలు కల్పిస్తున్నాయి. కేవలం కనెక్టివిటీ మిషన్‌గా ప్రారంభమైనది ఇప్పుడు విస్తృత సాధికారత యాత్రగా పరిణామం చెందింది. ఇది ప్రతి సంవత్సరం గడుస్తున్న కొద్దీ మరింత మంది భారతీయులను డిజిటల్ ప్రధాన స్రవంతిలోకి తీసుకువస్తోంది.

భారతదేశ డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణం
భారతదేశ డిజిటల్ వెన్నెముక అనేది జనాభా స్థాయిలో డిజిటల్ విభజనను తొలగించే ప్రయత్నానికి పునాది. ఇది మూడు పరస్పర అనుసంధానిత స్తంభాల ద్వారా పనిచేస్తుంది: సార్వత్రిక కనెక్టివిటీ మౌలిక సదుపాయాలు, డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్(డీపీఐ), కంప్యూటింగ్ సామర్థ్యం. ఈ స్తంభాలు కలిసి ప్రాప్య‌త‌, సేవలు, సాంకేతిక సామర్థ్యం ఒకదానితో ఒకటి సమాంతరంగా అభివృద్ధి చెందేలా చూస్తాయి. ఈ సమగ్ర విధానం కనెక్టివిటీని డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అర్థవంతమైన భాగస్వామ్యంగా మార్చడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.

సార్వత్రిక డిజిటల్ కనెక్టివిటీ & సరసమైన ధరలో లభ్యత
సార్వత్రిక డిజిటల్ కనెక్టివిటీ, సరసమైన ధర అనేది భారతదేశ డిజిటల్ విప్లవానికి మూలస్తంభం. ఇది ప్రతి పౌరుడికి సమగ్ర వృద్ధి, మెరుగైన పాలన, ఆర్థిక అవకాశాలు, సామాజిక సాధికారతను అందిస్తుంది.

దీని ప్రధాన భాగం భారత్ నెట్(2011లో ప్రారంభమైంది) కింద భారీ ఆప్టికల్ ఫైబర్ విస్తరణ. ఇది గ్రామీణ భారత్‌కు హై-స్పీడ్ ఇంటర్నెట్‌ను విస్తరిస్తుంది. 2026 ప్రారంభం నాటికి దేశవ్యాప్తంగా 2.15 లక్షలకు పైగా గ్రామ పంచాయతీలు అనుసంధానిత‌మ‌య్యాయి. ఆప్టికల్ ఫైబర్ కేబుల్ విస్తరణ 2019లో 19.35 లక్షల రూట్ కిలోమీటర్ల నుంచి 2025 నాటికి 42.36 లక్షల రూట్ కిలోమీటర్లకు పెరిగింది. ఇది పట్టణ-గ్రామీణ అంతరాన్ని తగ్గించే బలమైన వెన్నెముకను నిర్మిస్తోంది. దీంతో పాటు మారుమూల ప్రాంతాలకు నమ్మకమైన కనెక్టివిటీని అందిస్తోంది.

ఫైబర్‌కు తోడుగా భారతదేశపు మెరుపు వేగవంతమైన 5జీ విస్త‌ర‌ణ‌ ఇప్పుడు 99.9% జిల్లాలను 5.18 లక్షలకు పైగా బేస్ ట్రాన్స్‌సీవర్ స్టేషన్‌లతో(డిసెంబర్ 2025 నాటికి) కవర్ చేస్తోంది. ప్రతిచోటా అల్ట్రా-ఫాస్ట్ మొబైల్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్‌ను అందిస్తోంది. మౌలిక సదుపాయాల వేగవంతమైన ఆమోదాల కోసం టెలికమ్యూనికేషన్స్ చట్టం-2023 స్వదేశీ 4జీ/5జీ సాంకేతికత, నేషనల్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ మిషన్ మద్దతుతో, ఈ ప్రయత్నాలు కనెక్టివిటీని విలాసం నుంచి అత్యావశ్యక హక్కుగా మారుస్తున్నాయి.

ధరల అందుబాటు ఒక గేమ్-ఛేంజర్‌: డేటా ధరలు 2014లో జీబీకి రూ.269 నుంచి 2025-2026లో సుమారు రూ.8-10(సుమారు 0.10 డాల‌ర్లు) కి త‌గ్గాయి. ఇది భారతదేశాన్ని ప్రపంచంలోనే అతి తక్కువ ధరలో డేటా లభించే మార్కెట్‌లలో ఒకటిగా మార్చింది. ఈ గణనీయమైన తగ్గింపు భారీ వృద్ధికి ఆజ్యం పోసింది. బ్రాడ్‌బ్యాండ్ సబ్‌స్క్రిప్షన్‌లు నవంబర్ 2025లో 100 కోట్లు(1 బిలియన్) దాటాయి. ఇది దశాబ్దం క్రితం ఉన్న 13.15 కోట్ల కంటే ఆరు రెట్లు ఎక్కువ.

మొత్తంగా ఇటువంటి సంస్కరణలు గ్రామీణ స‌మాజాలు, రైతులు, విద్యార్థులు, పారిశ్రామికవేత్తలు, అణగారిన వర్గాలను భారతదేశ అభివృద్ధి చెందుతున్న డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో పూర్తిగా చేరడానికి సాధికారత కల్పిస్తున్నాయి. ప్రాప్యత అంతరాలను క్రమపద్ధతిలో తగ్గిస్తూ గ్రామీణ, అణగారిన వర్గాలను భారతదేశ డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో విలీనం చేస్తున్నాయి.

డిజిటల్ ప్ర‌జా మౌళిక స‌దుపాయాలు(డీపీఐ): సమగ్ర సేవల ప్రారంభం
డిజిటల్ కనెక్టివిటీ జనాభా స్థాయికి చేరుకోవడంతో, డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్(డీపీఐ) ఇంటర్నెట్ ప్రాప్యతను నమ్మకమైన, పరస్పర అనుసంధానిత, పౌర-కేంద్రీకృత సేవలుగా మారుస్తుంది—ప్రాథమిక కనెక్టివిటీని పాలన, ఆర్థిక, రోజువారీ జీవితంలో నిజమైన సాధికారతగా మారుస్తుంది. భారతదేశ ప్రాథమిక డీపీఐ వ్యవస్థ సార్వత్రిక డిజిటల్ గుర్తింపు, అంత‌రాలు లేని చెల్లింపులు, సురక్షితమైన డాక్యుమెంట్ యాక్సెస్ వంటి పునాది సౌక‌ర్యాల‌ను అందిస్తుంది. గ్రామీణ, తక్కువ ఆదాయ, అణగారిన వర్గాలకు సేవలను సమగ్రంగా చేయడం ద్వారా డిజిటల్ విభజనను నేరుగా తొలగిస్తుంది.

ఆధార్‌: ఫిబ్రవరి 2026 నాటికి 143 కోట్లకు పైగా విశిష్ట డిజిటల్ ఐడీలను జారీ చేసింది. ఇది లక్ష్యిత సంక్షేమ పంపిణీ, ప్రత్యక్ష ప్రయోజన బదిలీలు(డీబీటీ), ప్రభుత్వ, ఆర్థిక సేవలకు సులభమైన ప్రాప్యతను కల్పిస్తోంది—ముఖ్యంగా గతంలో అధికారిక ఐడీ లేకపోవడం వల్ల వెనుకబడిన వారికి ఇది ఎంతో సహాయపడుతోంది.

యూనిఫైడ్ పేమెంట్స్ ఇంటర్‌ఫేస్(యూపీఐ): నెలవారీ సుమారు రూ.28.33 లక్షల కోట్ల విలువైన లావాదేవీలను(జనవరి 2026 డేటా ప్రకారం, 21.7 బిలియన్ లావాదేవీలు) నిర్వహిస్తోంది. దేశవ్యాప్తంగా సరసమైన, రియల్-టైమ్ డిజిటల్ చెల్లింపులను అందిస్తోంది. మొబైల్ ఫోన్ల ద్వారా సున్నా-ధర బదిలీల ద్వారా పట్టణ-గ్రామీణ, ఆదాయ విభజనలను అధిగమిస్తూ ఆర్థిక చేరికకు వీలు క‌ల్పిస్తోంది.

డిజిలాకర్: ఫిబ్రవరి 2026 నాటికి 62 కోట్లకు పైగా రిజిస్టర్డ్ వినియోగదారులను కలిగి ఉంది. ఆరోగ్య, విద్య, వ్యవసాయం, సంక్షేమ వంటి రంగాలలో అధికారిక పత్రాల సురక్షితమైన, పేపర్‌లెస్ నిల్వ, భాగస్వామ్యాన్ని అందిస్తోంది—కాగితపు అడ్డంకులను తొలగిస్తూ పౌరులకు ఎక్కడైనా తక్షణ, విశ్వసనీయ ప్రాప్యతను కల్పిస్తోంది.

ఈ డీపీఐ స్తంభాలు కలిసి కేవలం ఇంటర్నెట్ ప్రాప్యతను స్పష్టమైన సామాజిక, ఆర్థిక ఫలితాలుగా మారుస్తాయి. అతుకులు లేని సేవల పంపిణీ, లోతైన ఆర్థిక చేరిక, విశ్వసనీయ డిజిటల్ పరస్పర చర్యలను నిర్ధారిస్తాయి, ఇవి ప్రాప్యత అంతరాలను క్రమపద్ధతిలో తగ్గిస్తూ ప్రతి భారతీయుడిని డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో విలీనం చేస్తాయి.

హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్(హెచ్‌పీసీ), క్లౌడ్ మౌలిక సదుపాయాలు
హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్(హెచ్‌పీసీ), డేటా సెంటర్లు భారతదేశ డిజిటల్ పరివర్తనలో కీలకమైనవి. ఇవి దేశాన్ని ప్రాథమిక కనెక్టివిటీ నుండి ఆవిష్కరణల ఆధారిత చేరిక వైపు నడిపిస్తాయి. నేషనల్ సూపర్ కంప్యూటింగ్ మిషన్‌(ఎన్ఎస్ఎం) కింద—ఎంఈఐటీవై, సైన్స్ అండ్‌ టెక్నాలజీ విభాగం సంయుక్తంగా నేతృత్వం వహిస్తున్నాయి—44 పెటాఫ్లాప్స్ కలిసిన సామర్థ్యంతో 38 సూపర్ కంప్యూటర్లను దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న సంస్థలలో మోహరించారు. అధునాతన కంప్యూటింగ్ మౌలిక సదుపాయాలను మెట్రోపాలిటన్ హబ్‌ల దాటి విస్తరించడం ద్వారా, హెచ్‌పీసీ విశ్వవిద్యాలయాలు, అంకురాలు, పరిశోధకులు, పరిశ్రమలకు ప్రపంచ స్థాయి వనరులకు సమానమైన ప్రాప్యతను నిర్ధారిస్తుంది. ఏఐ, క్లైమేట్ మోడ‌లింగ్‌, బయోటెక్నాలజీ, అడ్వాన్స్‌డ్ మ్యానుఫ్యాక్చరింగ్‌కు మద్దతు ఇస్తుంది.

హెచ్‌పీసీకి తోడుగా డిజిటల్ గవర్నెన్స్, ఏఐ-సిద్ధంగా ఉన్న మౌలిక సదుపాయాలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి భారతదేశ క్లౌడ్, డేటా సెంటర్ వ్యవస్థ కూడా వేగంగా విస్తరిస్తోంది. మేఘ్‌రాజ్(జీఐ క్లౌడ్) ద్వారా 2,170 కంటే ఎక్కువ మంత్రిత్వ శాఖలు, విభాగాలు సురక్షితమైన, విస్త‌ర‌ణ‌కు అవ‌కాశం గ‌ల‌ ప్రభుత్వ క్లౌడ్ వేదిక‌లపై అప్లికేషన్‌లను క‌లిగి ఉన్నాయి. సుమారు 1,280 ఎండ‌బ్ల్యూ మొత్తం డేటా సెంటర్ సామర్థ్యంతో ఇది 2030 నాటికి 4-5 రెట్లు పెరుగుతుందని అంచనా. భారతదేశం తన డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలను ప్రపంచ ప్రమాణాలతో సమం చేస్తోంది. హై-ఎండ్ కంప్యూటింగ్ వనరులు డిజిటల్ విభజనను తొలగించడానికి, అధునాతన సాంకేతికతలకు సమగ్ర ప్రాప్యతను అందించడానికి నేరుగా దోహదపడేలా చూస్తోంది.

డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు, పరస్పర అనుసంధానిత వేదిక‌లు, హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్‌లో భారతదేశ పెట్టుబడులు స్పష్టమైన ప్రభావాన్ని చూపుతున్నాయి—సేవల పంపిణీ, ఆర్థిక చేరిక, పరిశోధన సామర్థ్యాలు, ఆవిష్కరణల అవకాశాలను మెరుగుపరుస్తున్నాయి. కొలవగల ఫలితాలు మరియు సమానమైన ప్రాప్యతపై దృష్టి పెట్టడం ద్వారా దేశం కనెక్టివిటీని సామర్థ్యంగా మారుస్తోంది, డిజిటల్ వృద్ధి గ్రామీణ మరియు అణగారిన వర్గాలతో సహా పౌరులందరికీ ప్రయోజనం చేకూర్చేలా చూస్తోంది.

భారత్ కోసం ఒక సమగ్ర డిజిటల్ వ్యవస్థ సృష్టి
భారతదేశ డిజిటల్ పరివర్తన అనేది కేవలం కనెక్టివిటీని విస్తరించడమే కాదు, ప్రతి పౌరుడు డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అర్థవంతంగా పాల్గొనేలా చూడటం. సమగ్ర డిజిటల్ పర్యావరణ వ్యవస్థను నిర్మించడానికి మౌలిక సదుపాయాల కంటే ఎక్కువే అవసరం. దీనికి స్థానిక సేవా కేంద్రాలు, విస్తృతమైన డిజిటల్ అక్షరాస్యత, సరసమైన ఇంటర్నెట్, అధునాతన నైపుణ్య శిక్షణ, ఆవిష్కరణలు, వ్యవస్థాపకత కోసం అవకాశాలు అవసరం. చివరి మైలు వరకు సేవలను అందించడం, సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడం, మార్కెట్ అనుసంధానాలను కలపడం ద్వారా, ఈ కార్యక్రమాలు గ్రామీణ, పట్టణ భారతదేశం అంతటా డిజిటల్ ప్రాప్యతను నిజమైన సామాజిక, ఆర్థిక సాధికారతగా మారుస్తున్నాయి.

డిజిటల్ అక్షరాస్యత: నైపుణ్యాలు, అవకాశాల నిర్మాణం
సమగ్ర పాలన మరియు పౌర సాధికారత కోసం డిజిటల్ సాంకేతికతలను ఉపయోగించుకోవడంలో భారతదేశం ప్రపంచ నాయకుడిగా నిలిచింది. సమానమైన వృద్ధికి డిజిటల్ అక్షరాస్యత అత్య‌వ‌స‌ర‌మ‌ని గుర్తించిన ప్రభుత్వం గ్రామీణ జనాభాపై దృష్టి సారించింది. నేషనల్ డిజిటల్ లిటరసీ మిషన్(ఎన్‌డీఎల్ఎం) లేదా డిజిటల్ సాక్షరత అభియాన్(దిశ‌) (2014-2016) ద్వారా ప్రారంభ ప్రయత్నాలలో 52.50 లక్షల లక్ష్యానికి గాను 53.67 లక్షల మంది లబ్ధిదారులకు శిక్షణ ఇచ్చారు, వీరిలో దాదాపు 42% గ్రామీణ ప్రాంతాల వారు. ఈ విజయంతో స్ఫూర్తి పొంది, 2017లో ఆమోదం పొందిన‌ ప్రధానమంత్రి గ్రామీణ డిజిటల్ సాక్షరత అభియాన్(పీఎంజీదిశ‌) 6 కోట్ల గ్రామీణ గృహాలను(ఒక కుటుంబానికి ఒక వ్యక్తి చొప్పున) డిజిటల్‌గా సాధికారం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. మార్చి 2024 నాటికి ఇది 6.39 కోట్ల మంది శిక్షణ పొందిన వ్యక్తులతో అద్భుతమైన విజయాన్ని సాధించింది. ఇది ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద గ్రామీణ డిజిటల్ అక్షరాస్యత కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. ఆన్‌లైన్ సేవలు, ఆర్థిక చేరికకు ప్రాప్యతను విస్తరించింది.

ఈ పునాది సంస్థాగత స్థాయిలో మరింత బలోపేత‌మైంది. 2009లో ప్రారంభించిన ఐసీటీ ద్వారా విద్యపై జాతీయ మిషన్(ఎన్ఎంఈఐసీటీ) బ్రాడ్‌బ్యాండ్ కనెక్టివిటీ, వర్చువల్ ల్యాబ్‌లు, డిజిటల్ వనరులను విస్తరించడం ద్వారా ఉన్నత విద్యలోని అంతరాలను తొలగించింది. మారుమూల క్యాంపస్‌లు కూడా నాణ్యత, ప్రాప్యతలో అగ్రశ్రేణి సంస్థలతో సమానంగా ఉండేలా చూసింది. జాతీయ విద్యా విధానం (ఎన్ఈపీ) 2020 ఈ పురోగతిని మరింత వేగవంతం చేస్తోంది. పాఠశాల, ఉన్నత విద్యలో డిజిటల్ అక్షరాస్యతను ప్రధాన స్రవంతిలోకి తీసుకువస్తోంది. బ్లెండెడ్ లెర్నింగ్, డిజిటల్ లైబ్రరీలు, ఏఐ-ఆధారిత సాధనాలు, ఉపాధ్యాయ శిక్షణను విలీనం చేస్తూ నిజమైన సమానమైన, భవిష్యత్తుకు సిద్ధంగా ఉన్న విద్యా వ్యవస్థను సృష్టిస్తోంది.

ఎన్ఈపీ కింద దీక్ష, స్వయం వంటి జాతీయ వేదిక‌లు పాఠశాల, ఉన్నత విద్య అంతటా పెద్ద ఎత్తున డిజిటల్ కోర్సులు, ధ్రువపత్రాల ద్వారా నాణ్యమైన విద్యను అందరికీ అందుబాటులోకి తెస్తున్నాయి. ఈ చేరికను కేవలం ప్రాప్యత నుంచి అవకాశానికి విస్తరిస్తూ, ఇన్స్‌పైర్ అవార్డ్స్ – మిలియన్ మైండ్స్ ఆగమెంటింగ్ నేషనల్ ఆస్పిరేషన్స్ అండ్ నాలెడ్జ్(ఎంఏఎన్ఏకే) ప్రోగ్రామ్ 6-10 తరగతుల విద్యార్థులలో ప్రాథమిక స్థాయి స్టెమ్‌ ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహిస్తోంది. ఇందులో బాలికలు, ఎస్సీ, ఎస్టీ, ఓబీసీ వర్గాలకు చెందిన విద్యార్థుల భాగస్వామ్యం బలంగా ఉంది. ఈ కార్యక్రమాలు కలిసి కనెక్టివిటీ నుంచి సామర్థ్యం వైపు సాగుతున్నాయి—డిజిటల్ లెర్నింగ్ అనేది సమానమైన ప్రాతినిధ్యం, ఆవిష్కరణ, భవిష్యత్ నైపుణ్యాలుగా మారేలా చూస్తున్నాయి.

సమగ్ర డిజిటల్ అభ్యాసం: పాఠశాలల నుంచి ఉన్నత విద్య
- దీక్ష: పాఠశాల విద్య, ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కోసం ఇది 19,698 కంటే ఎక్కువ కోర్సులను కలిగి ఉంది. ఇందులో 182.3 మిలియన్ల మంది న‌మోదు కాగా, 145.7 మిలియన్ల మంది(2025-26) పూర్తి చేశారు. ఇది ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ పాఠ్యపుస్తకాలు, ఏఐ-ఆధారిత వనరులతో సహా బహుభాషా, ఇంటరాక్టివ్ కంటెంట్‌ను అందిస్తుంది.
- స్వయం: ప్రముఖ సంస్థల నుంచి 18,500+ కోర్సులను అందిస్తూ ఉన్నత విద్యకు మద్దతు ఇస్తుంది. ఇది 6.1 కోట్లకు పైగా నమోదులను నమోదు చేసింది. 53.7 లక్షల ధ్రువపత్రాలను అందజేసింది. జనవరి 2026 లో దాదాపు 50 లక్షల మంది న‌మోదు కావ‌డం ద్వారా బలమైన ఆదరణను పొందుతూనే ఉంది.
- ఇన్స్‌పైర్-మానక్: 2008లో ప్రారంభ‌మై ఏటా ఒక లక్ష విద్యార్థి ఆలోచనలను ఎంపిక చేస్తుంది. జిల్లా, రాష్ట్ర, జాతీయ స్థాయిలలో మార్గ‌నిర్దేశంతో పాటు రూ.10,000 ప్రోటోటైప్ గ్రాంట్‌లను అందిస్తుంది. 2025-26లో ఇది 11.47 లక్షల ఆలోచనలను సమీకరించింది. ఇందులో 52% బాలికల నుంచి, 84% గ్రామీణ పాఠశాలల నుంచి వచ్చాయి. మొత్తంగా ఇది 1,40,316 మంది విద్యార్థులకు ఉప‌యోగ‌ప‌డింది. ఇందులో ఎస్సీ, ఎస్టీ, ఓబీసీ వర్గాల నుండి బలమైన ప్రాతినిధ్యం ఉంది.

అదనంగా భారతదేశపు డిజిటల్ పరివర్తన హక్కుల ఆధారితమైనదిగా, అందరికీ అందుబాటులో ఉండేదిలా ఉంది. ది రైట్స్ ఆఫ్ పర్సన్స్ విత్ డిసిబిలిటీస్ యాక్ట్-2016 ఐసీటీ ప్రాప్యతను తప్పనిసరి చేసింది. అయితే యూనిక్ డిసిబిలిటీ ఐడీ(యూడీఐడీ) పథకం 1,34,73,833 డిజిటల్ వైకల్య కార్డులను(8,906,328 పురుషులు; 4,565,166 మహిళలు; 2,338 ఇతరులు) రూపొందించింది. దేశవ్యాప్తంగా సంక్షేమ ప్రయోజనాల ప్రాప్యతను సులభతరం చేసింది. దీనికి తోడుగా, ఇండియన్ సైన్ లాంగ్వేజ్ రీసెర్చ్ అండ్ ట్రైనింగ్ సెంటర్ 3,189 ఇ-కంటెంట్ వీడియోలతో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఇండియన్ సైన్ లాంగ్వేజ్(ఐఎస్ఎల్‌) డిజిటల్ రిపోజిటరీని అభివృద్ధి చేసింది. ఇందులో 100 స్టెమ్‌ పదాలు, 18 నేషనల్ బుక్ ట్రస్ట్ టైటిల్స్ ఐఎస్ఎల్‌ ఫార్మాట్‌లో ఉన్నాయి. ఇది అందుబాటులో ఉన్న విద్యను విస్తరిస్తోంది. డిజిటల్ చేరిక హక్కుల ఆధారితంగా, డేటా-ఆధారితంగా ఉండేలా చూస్తోంది.

పీఎంజీదిశ‌, దీక్ష‌, స్వ‌యం నుంచి ఇన్స్‌పైర్-మాన‌క్ వ‌ర‌కు ఈ సౌక‌ర్యాలు ప్రాథమిక స్థాయి స్టెమ్‌ సాధికారత, దివ్యాంగుల కోసం హక్కుల ఆధారిత ప్రాప్యత వరకు విస్తరించిన భారతదేశపు సమగ్ర డిజిటల్ అక్షరాస్యత వ్యవస్థ. కనెక్టివిటీని నిజమైన సామర్థ్యం, అవకాశం, చేరికగా మార్చింది. గ్రామీణ ప్రాంతాలు, బాలికలు, అణగారిన వర్గాలు మరియు వెనుకబడిన సమూహాలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం ద్వారా ఈ కార్యక్రమాలు డిజిటల్ విభజనను సమర్థవంతంగా తొలగిస్తున్నాయి. ప్రతి భారతీయుడికి డిజిటల్-ఫస్ట్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో వృద్ధి చెందడానికి అవసరమైన నైపుణ్యాలు, ప్రాప్యత, విశ్వాసాన్ని అందిస్తున్నాయి. ఈ ప్రజల-కేంద్రీకృత విధానం భారత్‌ను ఎవ్వరినీ వెనుక వదలకుండా సమానమైన, సమగ్రమైన డిజిటల్ పరివర్తనకు గ్లోబల్ మోడల్‌గా నిలబెట్టింది.

కామన్ సర్వీస్ సెంటర్లు(సీఎస్‌సీ): చివరి మైలు డిజిటల్ ప్రాప్యత
డిజిటల్ ఇండియా ప్రోగ్రామ్ కింద సీఎస్‌సీలు చివరి మైలు వద్ద ప్రభుత్వ సేవలను అందించడం ద్వారా గ్రామీణ, మారుమూల ప్రాంతాలలో డిజిటల్ విభజనను తొలగించే సహాయక డిజిటల్ యాక్సెస్ పాయింట్లుగా పనిచేస్తాయి. 6.5 లక్షలకు పైగా గ్రామీణ స్థాయి పారిశ్రామికవేత్తల(వీఎల్ఈ) ద్వారా నిర్వహిస్తున్న సీఎస్‌సీలు, పరికరాలు, సరైన కనెక్టివిటీ లేదా తగినంత డిజిటల్ అక్షరాస్యత లేని పౌరులకు కీలకమైన ఫిజికల్–డిజిటల్ ఇంటర్‌ఫేస్‌గా పనిచేస్తాయి, తద్వారా అవసరమైన ఆన్‌లైన్ సేవలను పొందేలా చేస్తాయి. సహకార సంఘాలతో సహా గ్రామ స్థాయి సంస్థలలో డిజిటల్ వేదిక‌లను చేర్చడం ద్వారా సీఎస్‌సీలు ప్రాప్యత అడ్డంకులను క్రమబద్ధంగా తగ్గిస్తాయి. ఆర్థిక చేరికను పెంచుతాయి. డిజిటల్ ఆధారిత జీవనోపాధిని సృష్టిస్తాయి, తద్వారా కనెక్టివిటీని ప్రాథమిక స్థాయిలో స్పష్టమైన సామాజిక-ఆర్థిక సాధికారతగా మారుస్తాయి.

గ్రామీణ ఆర్థిక ఏకీకరణకు దోహ‌ద‌ప‌డుతున్న‌ డిజిటల్ చేరిక
- జనవరి 2026 నాటికి నేషనల్ అగ్రికల్చర్ మార్కెట్(ఈ-నామ్‌) కింద 23 రాష్ట్రాలు, 4 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో 1.79 కోట్ల మంది రైతులు, 1,522 మండీలు డిజిటల్‌గా అనుసంధాన‌మ‌య్యాయి. ఇది 2024-25లో 2.04 కోట్ల మెట్రిక్ టన్నుల కంటే ఎక్కువ వ్యాపార పరిమాణాన్ని నమోదు చేసింది. ధరల గుర్తింపు, మార్కెట్ ప్రాప్యతను మెరుగుపరిచింది.
- దీనదయాళ్ అంత్యోదయ యోజన–నేషనల్ రూరల్ లైవ్లీహుడ్స్ మిషన్(డీఏవై-ఎన్ఆర్ఎల్ఎం) కింద 1.49 లక్షల బ్యాంకింగ్ కరస్పాండెంట్లు(బీ సఖీలు), మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం(ఎంజీన‌రేగా) కింద 99% ఎలక్ట్రానిక్ వేతన చెల్లింపులు ప్రత్యక్ష ఆదాయ ప్రవాహాన్ని నిర్ధారిస్తాయి.
- ప్రధానమంత్రి ఆవాస్ యోజన-గ్రామీణ(పీఎంఏవై-జీ), నేషనల్ సోషల్ అసిస్టెన్స్ ప్రోగ్రామ్(ఎన్‌సీఏపీ) వంటి కార్యక్రమాలు పారదర్శకమైన, సకాలంలో ప్రయోజనాల పంపిణీ కోసం డిజిటల్ వేదిక‌లను ప్రభావితం చేస్తాయి.

పీఎం-వాణి: భారతదేశం కోసం సరసమైన వైఫై
ముఖ్యంగా గ్రామీణ, మారుమూల ప్రాంతాలలో సరసమైన, హై-స్పీడ్ పబ్లిక్ ఇంటర్నెట్ కనెక్టివిటీని అందించడానికి డిసెంబర్ 2020లో పీఎం-వాణి(ప్రధానమంత్రి వై-ఫై యాక్సెస్ నెట్‌వర్క్ ఇంటర్‌ఫేస్) ప్రారంభ‌మైంది. ఈ పథకం పబ్లిక్ డేటా ఆఫీసుల(పీడీఓ) ద్వారా వికేంద్రీకృత, లైసెన్స్-రహిత పబ్లిక్ వైఫై మోడల్‌ను ప్రోత్సహిస్తుంది. స్థానిక వ్యవస్థాపకతను ప్రోత్సహిస్తూ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ పరిధిని విస్తరిస్తుంది. ఫిబ్రవరి 2026 నాటికి దేశవ్యాప్తంగా 4,09,111 వైఫై హాట్‌స్పాట్‌లు మోహరించబడ్డాయి. వీటికి 207 పీడీఓ అగ్రిగేటర్లు, 113 యాప్ ప్రొవైడర్లు మద్దతు ఇస్తున్నారు. స్థానికంగా నిర్వహించే వైఫై యాక్సెస్ పాయింట్ల ద్వారా తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన ఇంటర్నెట్ యాక్సెస్‌ను అందించడం ద్వారా పీఎం-వాణి డిజిటల్ విభజనను తొలగించడంలో, భారతదేశ డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అందరూ పాల్గొనేలా చేయడంలో కీలకపాత్ర పోషిస్తుంది. చివరి మైలు ప్రాప్యత, అక్షరాస్యత కార్యక్రమాలు, సరసమైన ఇంటర్నెట్‌ను మార్కెట్లు, సామాజిక పథకాలను కలిపే వేదిక‌లతో ఏకీకృతం చేయడం వల్ల గ్రామీణ జీవనోపాధి బలపడుతుంది. ప్రయోజనాలు సకాలంలో అందేలా చేస్తుంది. భారతదేశపు డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అందరి భాగస్వామ్యాన్ని పెంపొందిస్తుంది.

భవిష్యత్తు సిద్ధంగా ఉండే భారత్ కోసం డిజిటల్ నైపుణ్యం
భారత ప్రభుత్వం డిజిటల్ చేరికను కేవలం ప్రాప్యత నుంచి అధునాతన సామర్థ్య నిర్మాణం వైపు మారుస్తోంది. పౌరులందరికీ సమాన అవకాశాలను నిర్ధారిస్తోంది. సమగ్ర నైపుణ్యం, ఆవిష్కరణ, వ్యవస్థాపకత కార్యక్రమాల ద్వారా భారతదేశం తన యువతను ఆవిష్కరించడానికి, ఉద్యోగాలను సృష్టించడానికి, పట్టణ, గ్రామీణ భారతదేశం అంతటా ఆర్థిక వృద్ధిని నడిపించడానికి సాధికారత కల్పిస్తోంది.

అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్(ఎయిమ్‌) 722 జిల్లాల్లో 10,000 కంటే ఎక్కువ అటల్ టింకరింగ్ ల్యాబ్స్(ఏటీఎల్‌) ఏర్పాటు చేసింది. ఇందులో 1.1 కోట్ల మంది విద్యార్థులు పాల్గొంటున్నారు. డిసెంబర్ 2025 నాటికి మరో 50,000 ఏటీఎల్‌ ప్రణాళికలో ఉన్నాయి. విద్యార్థులు 16 లక్షలకు పైగా ఆవిష్కరణ ప్రాజెక్టులను అభివృద్ధి చేశారు. రోబోటిక్స్, ఏఐ, ఐఓటీలో ప్రత్యక్ష అనుభవాన్ని పొందుతున్నారు. ఇది సాంకేతిక అవగాహన కలిగిన తరానికి పునాది వేస్తోంది.

ఎంఈఐటీవై, నాస్‌కామ్‌ నేతృత్వంలోని ఫ్యూచర్ స్కిల్స్ ప్రైమ్ (ఫ్యూచ‌ర్‌స్కిల్స్ ప్రైమ్‌) 29 లక్షల మంది అభ్యర్థులను నమోదు చేసుకుంది. ఇందులో 17.9 లక్షల నమోదులు, 7 లక్షల కంటే ఎక్కువ విశిష్ట బ్యాడ్జ్ హోల్డర్లు ఉన్నారు, వీరిలో 41% మహిళలు. యూరోపియన్ కమిషన్ ప్యాక్ట్ ఫర్ స్కిల్స్ రిపోర్ట్ 2024లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా 3వ ర్యాంక్ పొందిన ఈ కార్యక్రమం.. ఏఐ, క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్, సైబర్ సెక్యూరిటీ, డేటా అనలిటిక్స్ వంటి పరిశ్రమ-సంబంధిత నైపుణ్యాలతో అభ్యర్థులను తీర్చిదిద్దుతోంది.

ఇండియాఏఐ మిషన్ రూ.10,300 కోట్ల వ్యయంతో, 38,000 జీపీయూలను (మరో 20,000 ప్రణాళికలో ఉన్నాయి) అందుబాటులోకి తెచ్చింది. గంటకు రూ.65 వంటి సబ్సిడీ ధరలో కంప్యూటింగ్ సేవలను అందిస్తోంది. ఇండియాఏఐ కోష్ 20 రంగాలలో 9,500 కంటే ఎక్కువ డేటాసెట్లు, 273 ఏఐ మోడళ్లను కలిగి ఉంది. ఇవి దేశవ్యాప్తంగా స్టార్టప్‌లు, పరిశోధకులు, ఆవిష్కర్తలకు మద్దతు ఇస్తున్నాయి.

స్టార్టప్ ఇండియా కింద గుర్తింపు పొందిన స్టార్టప్‌లు 2016లో 400 నుంచి 2025 నాటికి 2 లక్షల కంటే ఎక్కువకు పెరిగాయి. ఇవి 21 లక్షల ఉద్యోగాలను సృష్టించాయి. ఇప్పుడు 50% స్టార్టప్‌లు ద్వితీయ‌, తృతీయ శ్రేణి నగరాల్లో పనిచేస్తున్నాయి. ఇది ఆవిష్కరణలను వికేంద్రీకరించడంతో పాటు స్థానిక ఆర్థిక వృద్ధికి వీలు కల్పిస్తోంది. నిధి కార్య‌క్ర‌మం, అటల్ ఇంక్యుబేషన్ సెంటర్లు(ఏఐసీ) ప్రారంభ దశ వెంచర్లకు, సమగ్ర వ్యవస్థాపకతకు మరింత మద్దతు ఇస్తున్నాయి. ఇటీవలి విస్తరణలలో 8 కొత్త ఇంక్లూజివ్ టీబీఐ(ఐటీబీఐ), 10 ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్-ఇన్-రెసిడెన్స్ సెంటర్లు ఉన్నాయి. అదే సమయంలో 72 ఏఐసీలు 3,500 కంటే ఎక్కువ స్టార్టప్‌లను పోషించాయి. 32,000 కంటే ఎక్కువ ఉద్యోగాలను సృష్టించాయి. 1,000 కంటే ఎక్కువ మహిళల నేతృత్వంలోని వెంచర్లకు మద్దతు ఇచ్చాయి. వీటికి 6,200 కంటే ఎక్కువ మంది మెంటర్స్ ఆఫ్ చేంజ్ మద్దతు ఉంది.

మొత్తంగా ఈ శక్తివంతమైన కార్యక్రమాలు భారతదేశ డిజిటల్ చేరిక పరికరాలు, డేటా కంటే చాలా ఎక్కువ అని నిరూపిస్తున్నాయి—ఇది సామర్థ్యాలను పెంపొందించడం, అవకాశాలను సృష్టించడం, ప్రతి గ్రామానికి, పట్టణానికి వృద్ధిని అందించడం గురించి. కనెక్టివిటీని నైపుణ్యం, ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు, స్టార్టప్ మద్దతుతో అనుసంధానించడం ద్వారా భారతదేశం అజేయమైన, సమగ్రమైన డిజిటల్ వ్యవస్థను రూపొందిస్తోంది. ఇది విస్తృత పురోగతిని ప్రోత్సహిస్తుంది. దేశాన్ని సమానమైన ఆవిష్కరణలకు గ్లోబల్ గైడ్‌గా నిలబెడుతుంది.

ముగింపు
భారతదేశ దశాబ్ద కాలపు డిజిటల్ పరివర్తన సాంకేతికత, పాలన, విద్య, ఆర్థిక అవకాశాల ప్రాప్యతను ప్రాథమికంగా పునర్నిర్మించింది. సార్వత్రిక కనెక్టివిటీ, బలమైన డిజిటల్ ప్ర‌జా మౌళిక స‌దుపాయాలు, అధునాతన కంప్యూటింగ్ సామర్థ్యం కలయిక ద్వారా పట్టణ, గ్రామీణ, మారుమూల ప్రాంతాల్లోని పౌరులు ఇప్పుడు దేశ డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో పాల్గొనడానికి మెరుగైన స్థితిలో ఉన్నారు. సీఎస్‌సీలు, పీఎంజీదిశ‌, పీఎం-వాణి వంటి కార్యక్రమాలు, ఎస్సీ, ఎస్టీ వర్గాల కోసం, స్టెమ్‌లో మహిళల కోసం చేపట్టిన లక్ష్యిత కార్య‌క్ర‌మాలు కనెక్టివిటీని స్పష్టమైన సామాజిక-ఆర్థిక ఫలితాలుగా మార్చాయి. వ్యక్తులకు సాధికారత కల్పిస్తూ స్థానిక ఆవిష్కరణ పర్యావరణ వ్యవస్థలను బలోపేతం చేశాయి.

అదేవిధంగా యువత, స్టార్టప్‌లు, డీప్-టెక్ రంగాలపై దృష్టి పెట్టడం కూడా అంతే ముఖ్యమైనది. ఇది డిజిటల్ చేరిక అనేది కేవలం ప్రాప్యత మాత్రమే కాకుండా నైపుణ్యాలు, వ్యవస్థాపకత, అధిక-విలువైన ఉపాధికి మార్గాలను సృష్టిస్తుందని నిర్ధారిస్తుంది. విభిన్న భౌగోళిక ప్రాంతాలలో విద్య, నైపుణ్యం, ఆవిష్కరణ, వ్యవస్థాపకతను ఏకీకృతం చేయడం ద్వారా భారతదేశం డిజిటల్ విభజనను తొలగించడమే కాకుండా సమగ్ర వృద్ధిని, సమాన అవకాశాలను, స్థితిస్థాపక జ్ఞాన ఆర్థిక వ్యవస్థను పెంపొందిస్తోంది. ఈ బహుళ-స్థాయి విధానం డిజిటల్ యుగంలో నిరంతర సాధికారతకు పునాది వేస్తుంది. ఏ పౌరుడినీ వదిలేయ‌కుండా చూస్తుంది.

***