पत्र सूचना कार्यालय

मुख्य कुराहरू

• सोमनाथ स्वाभिमान पर्व (8-11 जनवरी, 2026) ले 1026 मा महमूद गजनवीद्वारा सोमनाथ मन्दिरमा गरिएको पहिलो हमलाको 1,000 वर्ष पूरा भएको यादमा पालन गरिन्छ।
• यो पर्वले भारतको सभ्यताको स्थायी भावना र समृद्ध सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक विरासतको उत्सव मनाउँछ।
• प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी 10-11 जनवरी, 2026 मा सोमनाथमा महत्त्वपूर्ण स्मारक कार्यक्रमहरूमा भाग लिनका लागि जानेछन्।
• सोमनाथ मन्दिरमा वार्षिक 92-97 लाख श्रद्धालुहरू आउँछन्।
• सोमनाथमा महिलाहरूले केन्द्रीय भूमिका निर्वाह गर्छन्। सोमनाथ मन्दिर ट्रस्टमा 906 कर्मचारीहरू मध्ये 262 महिलाहरू कार्यरत छन्; कुल मिलाएर लगभग 363 महिलाहरूलाई मन्दिरको माध्यमद्वारा वार्षिक लगभग 9 करोड रुपियाँको रोजगारी मिल्दछ।

परिचय

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।

उज्जयिन्यां महाकालम्ॐकारममलेश्वरम्॥

द्वादश ज्योतिर्लिङ्ग स्तोत्रमको यस शुरुआती श्लोकले सोमनाथलाई गुजरातमा बाह्र पवित्र ज्योतिर्लिङ्गहरू मध्ये सबैभन्दा पहिलो स्थानमा राख्दछ, जसले भारतको आध्यात्मिक विरासतमा यसको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। यसले भारतको आध्यात्मिक भूगोलको जग सोमनाथ हो भन्ने सभ्यतागत विश्वासलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। गुजरातको वेरावल नजिकै प्रभास पाटनमा अवस्थित सोमनाथ केवल पूजास्थल मात्र होइन तर भारतको सभ्यतागत निरन्तरताको एक जीवित प्रतीक हो।

शताब्दीयौँदेखि, सोमनाथले लाखौँको श्रद्धा र प्रार्थनाको केन्द्र रहेको छ। यो हमलाकारीहरूद्वारा बारम्बार लक्षित गरिएको थियो जसको उद्देश्य भक्ति होइन, विनाश थियो। तैपनि, सोमनाथको कहानी करोडौँ समर्पित भक्तजनको अदम्य साहस, विश्वास र सङ्कल्पद्वारा परिभाषित गरिएको छ।

स्वाभिमान पर्व: सामूहिक गौरवको एक राष्ट्रिय अभिव्यक्ति

सोमनाथ स्वाभिमान पर्व 8 जनवरीदेखि 11 जनवरी 2026 सम्म एक राष्ट्रिय उत्सवको रूपमा आयोजित गरिँदैछ, जुन जनवरी 1026 मा सोमनाथ मन्दिरमा भएको पहिलो हमलाको एक हजार वर्ष पूरा भएको प्रतीक हो।

यस उत्सवको कल्पना विनाशको सम्झनाको रूपमा होइन, तर लचिलोपन, विश्वास र सभ्यतागत आत्मसम्मानको श्रद्धाञ्जलिको रूपमा गरिएको छ। शताब्दीयौँदेखि, सोमनाथमाछि हमलाकारीहरूले बारम्बार निशाना बनाएका थिए जसको उद्देश्य भक्तिभन्दा पनि विध्वंस थियो। यद्यपि, प्रत्येक पटक देवी अहिल्या बाई होल्कर जस्ता भक्तहरूको सामूहिक सङ्कल्पले मन्दिरको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। पुनरुत्थानको यो अटुट चक्रले सोमनाथलाई भारतको सभ्यतागत निरन्तरताको एक शक्तिशाली प्रतीक बनाएको छ।

वर्ष 2026 त्यस समयको पनि 75 वर्ष पूरा भएको प्रतीक हो, जब स्वतन्त्रतापछि 11 मई 1951 मा वर्तमान सोमनाथ मन्दिरलाई भक्तजनका लागि फेरि खोलिएको थियो। यी दुई कोसेढुङ्गाहरूले मिलेर सोमनाथ स्वाभिमान पर्वको जग बनाएका छन्।

चार दिवसीय पर्वको समयमा, सोमनाथलाई आध्यात्मिक गतिविधि, सांस्कृतिक चिन्तन र राष्ट्रिय स्मरणको केन्द्रमा परिणत गरिएको छ। यस उत्सवको एक मुख्य विशेषता 72 घण्टाको अखण्ड ओंकार जाप हो, जुन एकता र सामूहिक विश्वासको प्रतीक हो। यसका साथै, पूरै मन्दिर शहरमा भक्ति सङ्गीत, आध्यात्मिक प्रवचन र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिँदैछन्।

सोमनाथ स्वाभिमान पर्व भारतको सनातन सभ्यतागत यात्रामा गौरव, स्मरण र आत्मविश्वासको एक सामूहिक अभिव्यक्तिको रूपमा खड़ा छ।

ऐतिहासिक सन्दर्भ: लचिलोपनको एक सहस्राब्दी

सोमनाथको ऐतिहासिक जरा प्राचीन भारतीय परम्परामा गहिरो रूपमा फैलिएको छ। प्रभास तीर्थ, जहाँ सोमनाथ अवस्थित छ, भगवान शिव र चन्द्रमा अर्थात् चन्द्र देवताद्वारा गरिएको पूजासँग सम्बन्धित छ। परम्परा अनुसार, चन्द्रले यहाँ भगवान् शिवको पूजा गरे र उनको श्रापबाट मुक्ति पाए, जसले गर्दा यो स्थललाई अत्यन्त विशाल आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त भयो।

शताब्दीयौँदेखि, सोमनाथले निर्माणका धेरै चरणहरू देखेको छ, जसमा प्रत्येकले आफ्नो समयको भक्ति, कला र संसाधनहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। प्राचीन लेखहरूले यहाँ एकपछि अर्को मन्दिरहरू निर्माण भइरहेको वर्णन गर्दछ, जसमा अलग-अलग सामग्रीको प्रयोग गरिएको थियो, जुन नवीकरण र निरन्तरताको प्रतीक हो। सोमनाथको इतिहासको सबैभन्दा अशान्त चरण एघारौँ शताब्दीमा शुरु भयो।

जनवरी 1026 मा, सोमनाथमा महमूद गजनवीद्वारा पहिलो पटक हमला गरिएको थियो। यो त्यस लामो समयको शुरुआत थियो, जसको अवधिमा मन्दिर बारम्बार नष्ट गरियो र शताब्दीयौँदेखि पुनर्निर्माण गरियो। यसको बावजुद, सोमनाथ मानिसहरूको सामूहिक चेतनामा कहिल्यै पनि समाप्त भएन। मन्दिरको विनाश र पुनरुत्थानको यो चक्र विश्व इतिहासमा अतुलनीय छ। यसले के देखाउँछ भने सोमनाथ कहिल्यै ढुङ्गाको संरचना मात्र थिएन, तर विश्वास, पहिचान र सभ्यताको गौरवको जीवित प्रतीक थियो।

कार्तिक सुद 1, अर्थात् दीपावलीको दिन अर्थात् 12 नोभेम्बर 1947 मा, सरदार वल्लभभाइ पटेलले सोमनाथका खण्डहरहरूको भ्रमण गरे अनि मन्दिर पुनर्निर्माण गर्ने आफ्नो दृढ़ सङ्कल्प व्यक्त गरे। उनको दृष्टिकोण सोमनाथको पुनर्स्थापना भारतको सांस्कृतिक विश्वास पुनर्स्थापित गर्न आवश्यक छ भन्ने विश्वासमा आधारित थियो। पुनर्निर्माण सार्वजनिक भागिदारी र राष्ट्रिय सङ्कल्पका साथ गरिएको थियो। वर्तमान मन्दिर, जुन कैलाश महामेरु प्रसाद वास्तुकला शैलीमा बनाइएको छ, 11 मई 1951 मा तत्कालीन राष्ट्रपति राजेन्द्र प्रसादको उपस्थितिमा अभिषेक गरिएको थियो। यो समारोह केवल मन्दिरको पुनर्निर्माण मात्र नभई भारतको सभ्यतागत आत्मसम्मानको पुन:स्थापनाको प्रतीक थियो।

माननीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले 31 अक्टोबर 2001 मा आयोजित कार्यक्रममा भाग लिए, जुन सन् 1951 मा पुनर्निर्माण गरिएको सोमनाथ मन्दिर फेरि खोलिएको 50 वर्ष पूरा भएको उपलक्ष्यमा भएको थियो। यस अवसरमा सरदार वल्लभभाइ पटेल, के. एम. मुंशी र अन्य धेरै अन्य मानिसहरूद्वारा मन्दिरको पुनर्निर्माणमा निर्वाह गरिएको महत्त्वपूर्ण भूमिकालाई प्रकाश पारेको थियो। यो कार्यक्रमले सरदार वल्लभभाइ पटेलको 125 औँ जन्मजयन्तीसँग पनि मेल खायो र त्यसमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयी, तत्कालीन गृह मन्त्री लालकृष्ण आडवाणी र अन्य विशिष्ट व्यक्तिहरूले भाग लिए।

सन् 2026 मा, राष्ट्रले 1951 को ऐतिहासिक समारोहको 75 वर्ष पूरा भएको उत्सव बनाइनेछ, जसले सोमनाथ मन्दिर पुनर्निर्माण मात्र नभई भारतको सभ्यतागत आत्मसम्मानको पुन:स्थापनाको पनि सङ्केत गर्यो। साढे सात दशकपछि, सोमनाथ पुनः जीवन्त भएको छ, जसले हाम्रो सामूहिक राष्ट्रिय सङ्कल्पको स्थायी शक्तिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

सोमनाथ मन्दिर: भव्यता, आस्था र जीवित विरासत

सोमनाथलाई भगवान् शिवका 12 आदि ज्योतिर्लिङ्गहरूमध्ये पहिलो मानिन्छ। वर्तमान मन्दिर परिसरमा गर्भगृह (पवित्र स्थान), सभामण्डप (सभा भवन) र नृत्यमण्डप (नृत्य भवन) सामेल छन्, जुन अरब सागरको किनारमा भव्य रूपमा खड़ा छ। मन्दिरको माथि 150 फिट अग्लो शिखर छ, जसको शिखरमा 10 टन कलश छ। 27 फिट अग्लो ध्वजदण्ड (ध्वजा) ले मन्दिरको अटल पहिचानलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यो परिसर 1,666 सुनले जलप लगाइएको कलश र 14,200 ध्वजाहरूले सजिएको छ, जुन पुस्तादेखि पुस्तासम्मको भक्ति र शिल्प कौशलको प्रतीक हो।

सोमनाथ सक्रिय पूजाको केन्द्र बनेको छ। वार्षिक आउने भक्तजनको सङ्ख्या लगातार वृद्धि भइरहेको छ, जुन 92 देखि 97 लाख भक्तजनबीच रहन्छ (2020 मा लगभग 98 लाख तीर्थयात्रीहरूले मन्दिरको दर्शन गरेका थिए)। बिल्व पूजा जस्ता अनुष्ठानहरूले 13.77 लाखभन्दा अधिक भक्तजनलाई आकर्षित गर्छन् भने महाशिवरात्रि 2025 मा 3.56 लाख भक्तजनले भाग लिएका थिए। सांस्कृतिक पहलहरूले सोमनाथको इतिहाससँग भक्तजनलाई जोड्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्। 2003 मा शुरु भयो र 2017 मा कहानीर थ्रीडी लेजर प्रविधिको साथ राम्रो बनाइएको लाइट एण्ड साउण्ड शोले पछिल्ला तीन वर्षमा 10 लाखभन्दा अधिक आगन्तुकहरूलाई आकर्षित गरिसकेको छ। वन्दे सोमनाथ कला महोत्सव जस्ता कार्यक्रमहरूले लगभग 1,500 वर्ष पुरानो नृत्य परम्परालाई पुनर्जीवित गरेको छ। श्री सोमनाथ ट्रस्टका अध्यक्षको रूपमा पनि काम गर्ने प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा, सोमनाथले पुनरुत्थानको एक नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ। शासन सुधार, बुनियादी ढाँचाको स्तरोन्नति र विरासत संरक्षण प्रयासहरूले मन्दिरको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक केन्द्रको रूपमा भूमिकालाई अझ मजबुत बनाएको छ।

आध्यात्मिक माहोल र पदयात्रा

सोमनाथ स्वाभिमान पर्वभन्दा पहिला सोमनाथमा एक अद्वितीय आध्यात्मिक उत्साहको माहोल देखिएको छ। गिरनार तीर्थक्षेत्र र अन्य पवित्र केन्द्रका सन्तहरूले शङ्ख चोकदेखि सोमनाथ मन्दिरसम्म पदयात्रा गरेका थिए।

जुलूस भगवान् शिवको प्रिय डमरु, परम्परागत वाद्य यन्त्र र भक्ति सङ्गीतको ध्वनि गुञ्जियो। सिद्धिविनायक ढोल समूहका लगभग 75 ढोलकी वादकहरूले भाग लिए, जसले एक लयबद्ध र आध्यात्मिक माहोल सिर्जना गरे। मन्दिर परिसरमा हर हर महादेवको नारा गुञ्जिरह्यो।

सन्त र प्रतिष्ठित सहभागीहरूले गहिरो श्रद्धाका साथ प्रार्थना अर्पण गरे। पदयात्रालाई पुष्पवृष्टिले स्वागत गरिएको थियो, जसले मन्दिर परिसरलाई दिव्य भव्यताको दृश्यमा परिणत गर्यो। उपस्थित भक्तजनले आध्यात्मिक सन्तुष्टि अनुभूति गरे।

सोमनाथमा महिला सशक्तिकरण र स्थिरता

2018 मा स्वच्छ प्रतिष्ठित स्थान घोषित भएपछि सोमनाथले नवीन स्थिरता प्रथाहरूलाई अपनाएको छ। मन्दिरका फूलहरूलाई भर्मिकम्पोस्टमा परिणत गरिन्छ, जसले 1,700 बिल्व रूखहरूलाई पोषण दिन्छ। मिशन लाइफ अन्तर्गत प्लास्टिकको फोहोरलाई पेभर ब्लकमा परिणत गरिन्छ, जसबाट हरेक महिना 4,700 ब्लक तयार गरिन्छ। वर्षाको जल सञ्चयन प्रणालीले हरेक महिना लगभग 30 लाख लिटर ढलको पानीको उपचार गर्दछ।

72,000 वर्ग फुटमा फैलिएको 7,200 रूखहरूको मियावाकी जङ्गलले वार्षिक रूपमा लगभग 93,000 किलोग्राम कार्बन डाइअक्साइडलाई सोस्ने गर्छ। शुद्ध अभिषेक जललाई सोमगङ्गाजलको रूपमा बोतलबन्द गरिएको छ, जसले दिसम्बर 2024 सम्म 1.13 लाखभन्दा अधिक परिवारलाई फाइदा पुऱ्याएको छ।

सोमनाथ महिला सशक्तिकरणको एक मजबुत केन्द्रको रूपमा पनि देखा परेको छ। सोमनाथ मन्दिर ट्रस्टका 906 कर्मचारीहरू मध्ये 262 महिला छन्। बिल्व वनको प्रबन्धन पूर्ण रूपमा महिलाहरूद्वारा गरिन्छ। 65 महिलाहरू प्रसाद वितरणमा संलग्न छन् र 30 महिलाहरू मन्दिर भोजन सेवामा संलग्न छन्। कुल मिलाएर, 363 महिलाले रोजगारी पाउँछन्, जसले वार्षिक लगभग 9 करोड रुपियाँ कमाउँछन्, जसले मन्दिर परिसरबाट निस्किने आर्थिक आत्मनिर्भरता र गरिमालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

प्रधानमन्त्रीको भ्रमण र सम्बन्धित कार्यक्रम

8 देखि 11 जनवरी 2026 को बीचमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको भ्रमणसँगै सोमनाथ स्वाभिमान पर्वलाई राष्ट्रिय महत्व प्राप्त भइरहेको छ।

10 जनवरी 2026 मा, प्रधानमन्त्री सोमनाथमा रहनेछन् र स्वाभिमान पर्वको अवसरमा विशेष आध्यात्मिक कार्यक्रमहरूमा भाग लिनेछन्। साँझमा उनी मन्दिर परिसरमा ओमकार मन्त्र जापमा सामेल हुनेछन् - जुन चलिरहेको 72 घण्टाको अखण्ड ओमकार जापको हिस्सा हो - जुन आस्था, एकता र सभ्यताको निरन्तरताको प्रतीक हो। सोही साँझ, प्रधानमन्त्रीले स्वाभिमान पर्व उत्सवको एक भागको रूपमा आयोजित ड्रोन शो पनि हेर्नेछन्।

11 जनवरी 2026 मा, प्रधानमन्त्रीले सोमनाथ स्वाभिमान पर्वको एक भागको रूपमा आयोजित एक प्रतीकात्मक जुलूस, शौर्य यात्राको नेतृत्व गर्नेछन्। शौर्य यात्राले साहस, बलिदान र त्यस अदम्य भावनाको प्रतिनिधित्व गर्दछ, जसले शताब्दीयौँको कठिनताहरूको बावजुद सोमनाथलाई संरक्षित राख्यो। यात्रापछि, प्रधानमन्त्रीले सोमनाथ मन्दिरमा प्रार्थना गर्नेछन्।

यसपछि, प्रधानमन्त्रीले सोमनाथमा सभालाई सम्बोधन गर्नेछन्, जहाँ उनले मन्दिरको सभ्यतागत महत्त्व, स्वाभिमान पर्वको महत्त्व र सोमनाथसँग सम्बन्धित विश्वास, लचिलोपन र आत्मसम्मानको स्थायी सन्देशमाथि चिन्तन गर्नेछन्।

यी कार्यक्रमहरूमा प्रधानमन्त्रीको सहभागिताले सोमनाथ स्वाभिमान पर्वको राष्ट्रिय महत्त्वलाई रेखाङ्कित गर्दछ र भारतको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक विरासतलाई संरक्षित गर्ने र त्यसको उत्सव मनाउने प्रतिबद्धतालाई मजबुत बनाउँछ। यो भ्रमणले भारतको सभ्यतागत निरन्तरता र सामूहिक आत्मविश्वासको एक जीवित तथा स्थायी प्रतीकको रूपमा सोमनाथको भूमिकालाई पनि प्रकाश पार्दछ।

निष्कर्ष

सोमनाथ स्वाभिमान पर्वले भारतको सभ्यतागत आत्मविश्वासलाई पुष्टि गर्दछ। यसले विनाशमाथि लचिलोपन, भयमाथि विश्वासको सम्मान गर्दछ। सौराष्ट्रको किनारमा खड़ा रहेको सोमनाथ मन्दिरले विश्वभरिका भारतीयहरूलाई प्रेरित गरिरहेको छ, जसले सबैलाई के स्मरण गराउँछ भने विनाशका शक्तिहरू इतिहासमा हराउँदै जान्छन्, धर्म, एकता र आत्मसम्मानमा निहित विश्वास सधैँभरि कायम रहन्छ। प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीद्वारा साझा गरिएको निम्नलिखित संस्कृत श्लोकले सोमनाथको आध्यात्मिक सारलाई प्रकाश पार्छ:

आदिनाथेन शर्वेण सर्वप्राणिहिताय वै।

आद्यतत्त्वान्यथानीयं क्षेत्रमेतन्महाप्रभम्।

प्रभासितं महादेवि यत्र सिद्ध्यन्ति मानवाः॥

अर्थ - भगवान् शिव, आदिनाथको रूपमा आफ्नो रूपमा, सबै प्राणीहरूको कल्याणको लागि, आफ्नो शाश्वत सिद्धान्तको माध्यमद्वारा प्रभास खण्ड भनेर चिनिने यो पवित्र तथा अत्यन्त शक्तिशाली क्षेत्रलाई प्रकट गरे। दिव्य आभाले सजिएको यो पवित्र भूमि त्यो स्थान हो जहाँ मनुष्य आध्यात्मिक पूर्णता, पुण्य र मुक्ति, मोक्ष प्राप्त गर्छन्।

सन्दर्भ:

1. https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154536&ModuleId=3&reg=3&lang=2
2. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2122423&reg=3&lang=2
3. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212756&reg=3&lang=2
4. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212686&reg=3&lang=1
5. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212293&reg=3&lang=1
6. https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2212686&reg=3&lang=2
7. https://www.newsonair.gov.in/hm-amit-shah-appeals-to-nation-to-join-somnath-swabhiman-parv/
8. https://somnath.org/
9. https://somnath.org/jay-somnath
10. https://somnath.org/somnath-darshan/
11. https://somnath.org/social-activities/
12. https://girsomnath.nic.in/about-district/history
13. DIPR, Gujarat

*********

पीआईबी अनुसन्धान

एमपीएस/टीडब्ल्यूबी