पत्र सूचना कार्यालय

প্ৰধানমন্ত্ৰী খনিজ ক্ষেত্ৰ কল্যাণ যোজনা

খননৰ ব্যয় বহন কৰাসকলৰ সৈতে খননৰ লাভৰ অংশীদাৰিত্ব

অৱলোকন

খনিজসমূহ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পদ। ইয়াৰ নিষ্কাশনে ৰাজহ সৃষ্টি কৰে, উদ্যোগসমূহক সহায় কৰে আৰু নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। তথাপিও খনি থকা জিলাসমূহে প্ৰায়ে ইয়াৰ উচ্চ ব্যয় বহন কৰে। স্থানচ্যুতি, প্ৰদূষণ আৰু পৰম্পৰাগত জীৱিকাৰ ক্ষতিয়ে তাত বাস কৰা লোকসকলৰ ওপৰত বোজা পেলায়।

ভাৰতে এই সম্প্ৰদায়সমূহলৈ খননৰ ৰাজহৰ এটা অংশ ঘূৰাই দিয়াৰ বাবে এক বিশেষ ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছে। এই ব্যৱস্থা জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচনৰ জৰিয়তে কাৰ্যকৰী হয়। জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচনে খনিৰ লীজধাৰীসকলৰ পৰা বিধিগত অৱদান সংগ্ৰহ কৰে। ১৭ ছেপ্টেম্বৰ ২০১৫ তাৰিখে আৰম্ভ কৰা প্ৰধানমন্ত্ৰী খনিজ ক্ষেত্ৰ কল্যাণ যোজনা (Pradhan Mantri Khanij Kshetra Kalyan Yojana) চমুকৈ পি.এম.কে.কে.কে.ৱাই. (PMKKKY)-এ এই পুঁজিসমূহ মাটিত ৰূপায়িত কল্যাণ আৰু উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পসমূহলৈ নিৰ্দেশিত কৰে।

আঁচনিখনৰ বিষয়ে

প্ৰতিটো খনি-প্ৰভাৱিত অঞ্চলতে সামাজিক আৰু ভৌতিক আন্তঃগাঁথনিৰ এক ন্যূনতম মানদণ্ড থকা উচিত। প্ৰধানমন্ত্ৰী খনিজ ক্ষেত্ৰ কল্যাণ যোজনা ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থত এই অঞ্চলসমূহ আৰু ইয়াৰ জনসাধাৰণৰ কল্যাণৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ বাবে প্ৰণয়ন কৰা হৈছে। এই আঁচনি জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচনসমূহে আইনখনৰ অধীনত তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ অহা পুঁজিৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে ৰূপায়ণ কৰে।

খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৫৭-এ ৰাজ্যসমূহক তেওঁলোকৰ জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচন (District Mineral Foundation – DMF) নিয়মসমূহত প্ৰধানমন্ত্ৰী খনিজ ক্ষেত্ৰ কল্যাণ যোজনা অন্তৰ্ভুক্ত কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিছে। আঁচনিখনৰ সংশোধিত নিৰ্দেশনা জানুৱাৰী ২০২৪ত জাৰি কৰা হৈছিল। এই নিৰ্দেশনাসমূহে প্ৰকল্পসমূহৰ পৰিকল্পনা আৰু কাৰ্যকৰীকৰণৰ বাবে এক নবীকৃত কাঠামো প্ৰদান কৰে।

উদ্দেশ্যসমূহ

• খনি-প্ৰভাৱিত অঞ্চলসমূহত উন্নয়নমূলক আৰু কল্যাণমূলক প্ৰকল্প ৰূপায়ণ কৰা। এনে কামে ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰৰ চলি থকা কাৰ্যসূচীসমূহক পৰিপূৰক হিচাপে সহায় কৰে।
• স্থানীয় লোকসকলৰ পৰিৱেশ, স্বাস্থ্য আৰু আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থাৰ ওপৰত খনৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ ন্যূনতম কৰা। ইয়াৰ ভিতৰত খনন চলি থকাৰ সময়ত আৰু খনন শেষ হোৱাৰ পিছতো অনুভূত হোৱা প্ৰভাৱসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত।
• প্ৰভাৱিত জনসংখ্যাৰ বাবে দীৰ্ঘম্যাদী, বহনক্ষম জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰা।

জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচন: প্ৰতিষ্ঠানিক ভিত্তি

জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচনৰ ব্যৱস্থা খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৫৭-ৰ ২০১৫ চনৰ সংশোধনীৰ জৰিয়তে প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচনসমূহ হৈছে খনন-সম্পৰ্কীয় কাৰ্যকলাপৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত ব্যক্তি আৰু অঞ্চলসমূহৰ স্বাৰ্থত কাম কৰাৰ উদ্দেশ্যে গঠিত অলাভজনক ন্যাস। ইয়াৰ অধীনত খননৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত প্ৰতিটো জিলা অন্তৰ্ভুক্ত হয়। জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচনসমূহৰ কাৰ্যকলাপ সংশ্লিষ্ট ৰাজ্য চৰকাৰৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ অধীনত থাকে। জিলা পৰ্যায়ত জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচনৰ বাবে পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয়। এতিয়ালৈকে ২৩খন ৰাজ্যৰ ৬৫৬খন জিলাত জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচন স্থাপন কৰা হৈছে। প্ৰতিখন ৰাজ্যই নিজা জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচন নিয়ম প্ৰণয়ন কৰিছে।

অনুসূচিত আৰু জনজাতীয় অঞ্চলসমূহৰ বাবে সুৰক্ষা ব্যৱস্থা

খনন-সম্পৰ্কীয় কাৰ্যকলাপে দেশৰ অধিক অনুন্নত আৰু দূৰৱৰ্তী অঞ্চলসমূহক বহুলাংশে প্ৰভাৱিত কৰে। ইয়াৰ ফলত দুৰ্বল সম্প্ৰদায়সমূহো প্ৰভাৱিত হয়, বিশেষকৈ অনুসূচিত জনজাতিসমূহ। এই পৰিস্থিতিয়ে তেওঁলোকৰ প্ৰতি বিশেষ যত্ন আৰু মনোযোগ দিয়াটো অত্যাৱশ্যক কৰি তোলে। নিয়ম প্ৰণয়নৰ সময়ত ৰাজ্য চৰকাৰে অনুসূচিত আৰু জনজাতীয় অঞ্চলসমূহৰ প্ৰশাসনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সাংবিধানিক বিধানসমূহ অনুসৰণ কৰে। ইয়াৰ লগতে পঞ্চায়ত (অনুসূচিত অঞ্চললৈ সম্প্ৰসাৰণ) আইন, ১৯৯৬ আৰু অনুসূচিত জনজাতি আৰু অন্যান্য পৰম্পৰাগত বনবাসী (বন অধিকাৰৰ স্বীকৃতি) আইন, ২০০৬-ও অনুসৰণ কৰে।

ফাউণ্ডেচনসমূহৰ পুঁজি কেনেদৰে যোগান ধৰা হয়

খনিৰ লীজধাৰীসকলে নিষ্কাশন কৰা খনিজৰ পৰিমাণৰ অনুপাতত নিষ্কাশিত খনিজৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ধন পৰিশোধ কৰিব লাগে, যাক ৰয়েল্টি বুলি কোৱা হয়। জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচনলৈ অৱদান তলত দিয়া ধৰণে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে:

• ১২.০১.২০১৫ তাৰিখে বা তাৰ পিছত প্ৰদান কৰা খনিৰ লীজ অথবা অনুসন্ধান অনুজ্ঞাপত্ৰ-সহ-খনিৰ লীজৰ ক্ষেত্ৰত ৰয়েল্টিৰ ১০ শতাংশ।
• ১২.০১.২০১৫ৰ পূৰ্বে প্ৰদান কৰা খনিৰ লীজৰ ক্ষেত্ৰত ৰয়েল্টিৰ ৩০ শতাংশ।

পুঁজিসমূহ ক’ত ব্যয় কৰা হয়

প্ৰধানমন্ত্ৰী খনিজ ক্ষেত্ৰ কল্যাণ যোজনাৰ পুঁজিৰ ব্যৱহাৰে এক নিৰ্ধাৰিত কাঠামো অনুসৰণ কৰে, য’ত অগ্ৰাধিকাৰপ্ৰাপ্ত কল্যাণৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহৰ সৈতে আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰখা হয়।

উচ্চ-অগ্ৰাধিকাৰ ক্ষেত্ৰসমূহ: পুঁজিৰ কমেও ৭০ শতাংশ

• খোৱা পানীৰ যোগান।
• পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থা।
• স্বাস্থ্যসেৱা আৰু শিক্ষা।
• মহিলা আৰু শিশু, তথা বয়োজ্যেষ্ঠ আৰু ভিন্নভাৱে সক্ষম লোকসকলৰ কল্যাণ।
• দক্ষতা বিকাশ আৰু জীৱিকা সৃষ্টিৰ ব্যৱস্থা।
• অনাময় আৰু গৃহ নিৰ্মাণ।
• কৃষি আৰু পশুপালন।

অন্যান্য অগ্ৰাধিকাৰ ক্ষেত্ৰসমূহ: পুঁজিৰ সৰ্বাধিক ৩০ শতাংশ

• ভৌতিক আন্তঃগাঁথনি।
• জলসিঞ্চন।
• শক্তি আৰু জলাধাৰ উন্নয়ন।
• খনি জিলাসমূহত পৰিৱেশৰ মান উন্নত কৰা আন যিকোনো ব্যৱস্থা।

বাস্তৱক্ষেত্ৰত অগ্ৰগতি

ৰূপায়ণৰ পৰিসৰ সংখ্যাসমূহৰ জৰিয়তে প্ৰতিফলিত হয়। এতিয়ালৈকে ৪.৭০ লাখতকৈ অধিক প্ৰকল্প, যাৰ মূল্য ১ লাখ কোটি টকাৰো অধিক, অনুমোদিত হৈছে। ইয়াৰে ২.৯২ লাখতকৈ অধিক প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ হৈছে। আন ৭৮,৮০৯টা কাম ৰূপায়ণৰ অধীনত আছে, যাৰ বাবে জুলাই ২০২৬ পৰ্যন্ত ৩০,৫১২ কোটি টকাৰো অধিক পুঁজি প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ হৈ আছে।

খনি জিলাসমূহৰ বাবে অধিক ন্যায়সংগত ব্যৱস্থা

খনিজসমূহ ৰাষ্ট্ৰৰ। সেয়েহে ইয়াৰ লাভ সেইসকল লোকৰ ওচৰলৈ যাব লাগিব, যিসকলে নিষ্কাশনৰ ব্যয় বহন কৰে। জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচন-প্ৰধানমন্ত্ৰী খনিজ ক্ষেত্ৰ কল্যাণ যোজনাৰ জৰিয়তে এই লাভসমূহ খনি-প্ৰভাৱিত অঞ্চলসমূহত শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, খোৱা পানী আৰু জীৱিকাৰ সুযোগ উন্নত কৰাৰ দিশত প্ৰবাহিত কৰা হয়।

ৰূপায়ণ গভীৰ হোৱাৰ লগে লগে, প্ৰভাৱিত সম্প্ৰদায়সমূহে তেওঁলোকৰ মাটিৰ তলত থকা সম্পদৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা সম্পদৰ অধিক ন্যায়সংগত অংশ লাভ কৰিব। এইদৰে খননে ৰাষ্ট্ৰীয় বিকাশ আৰু স্থানীয় কল্যাণ—দুয়োটাকে একেলগে আগুৱাই নিব পাৰিব।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

খনিজ মন্ত্ৰালয়

https://mines.gov.in/webportal/content/about-dmfpmkkky

https://mines.gov.in/admin/download/6a895eaeb2fd21787387566.pdf

https://ibm.gov.in/writereaddata/files/10172016123146MR.pdf

ৰাষ্ট্ৰীয় জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচন পৰ্টেল

https://dmfindia.mines.gov.in/login

ভাৰতীয় বিত্ত আয়োগ

https://fincomindia.nic.in/asset/doc/commission-reports/12th-FC/reports/eng/Chapter%2013.pdf

মহাৰাষ্ট্ৰ চৰকাৰ

https://mahakhanij.maharashtra.gov.in/district-mineral-foundation.aspx

বিত্ত মন্ত্ৰালয়

https://ies.gov.in/arthapedia/concept/district-mineral-foundation-dmf

https://ies.gov.in/arthapedia/concept/pradhan-mantri-khanij-kshetra-kalyan-yojana-pmkkky

প্ৰধানমন্ত্ৰী খনিজ ক্ষেত্ৰ কল্যাণ যোজনা

********

পিআইবি গৱেষণা

RR

(तथ्य सामग्री आईडी: 151022) आगंतुक पटल : 8