पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰতৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ড

বিকাশ, প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিৰ এটা দশক

ভাৰতৰ জ্ঞান পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলা: এটা দশকৰ অগ্ৰগতি

উচ্চ শিক্ষা হৈছে জ্ঞান-ভিত্তিক অৰ্থনীতিৰ দিশত ভাৰতৰ যাত্ৰাৰ এক মূল আধাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি (National Education Policy — NEP) ২০২০ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তম্ভ। এই নীতিয়ে সামগ্ৰিক, বহুবিষয়ক শিক্ষাক উৎসাহিত কৰা আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য (Sustainable Development Goal — SDG)-৪ৰ উদ্দেশ্যসমূহ আগুৱাই নিয়া এক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ পৰিকল্পনা কৰে। বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য (SDG)-৪ৰ মূল লক্ষ্য হৈছে সকলোৰে বাবে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু সমতাপূৰ্ণ গুণগত শিক্ষা নিশ্চিত কৰা আৰু আজীৱন শিক্ষাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা। শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ে ভাৰতৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ এক বাৰ্ষিক সমীক্ষা সম্পন্ন কৰে।

শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ে বছৰি সম্পন্ন কৰা সৰ্বভাৰতীয় উচ্চ শিক্ষা সমীক্ষা (All India Survey on Higher Education — AISHE)-এ সমগ্ৰ দেশৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ (Higher Education Instiitutions — HEIs) বিষয়ে এক বিস্তৃত তথ্যভিত্তি প্ৰদান কৰে। এই তথ্যই NEP ২০২০ৰ অধীনত উচ্চ শিক্ষাৰ সংস্কাৰৰ অগ্ৰগতি অনুসৰণ কৰাত, উদীয়মান ব্যৱধানসমূহ চিনাক্ত কৰাত আৰু নীতি-সম্পৰ্কীয় সঁহাৰি নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰে।

উচ্চ শিক্ষাৰ বিস্তৃত পৰিসৰ

AISHEৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি, বিগত দশকটোত ভাৰতৰ উচ্চ শিক্ষা নেটৱৰ্ক যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

• বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সংখ্যা ২০১৪–১৫ চনৰ ৭৬০ৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ১,২৮৯লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ৬৯.৬% বৃদ্ধিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
• মহাবিদ্যালয়ৰ সংখ্যা ৩৮,৪৯৮ৰ পৰা ৪৮,২৪৬লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ২৫.৩% বৃদ্ধি সূচায়।
• স্বতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা ১২,২৭৬ৰ পৰা ১৫,২২১লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে প্ৰায় ২৪% বৃদ্ধি পঞ্জীয়ন কৰিছে।

এই সম্প্ৰসাৰণে প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিত্তি বিস্তৃত হোৱা আৰু সমগ্ৰ দেশৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক সেৱা আগবঢ়োৱাৰ অধিক সক্ষমতা প্ৰতিফলিত কৰে। ই উচ্চ শিক্ষাৰ পৰিসৰ শক্তিশালী কৰিছে, অধিক ব্যাপক অংশগ্ৰহণক সমৰ্থন কৰিছে আৰু ভাৰতৰ ভৱিষ্যতৰ বাবে অধিক সুলভ, বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক জ্ঞান পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাত অৰিহণা যোগাইছে।

শিক্ষাৰ্থীৰ নামভৰ্তি বৃদ্ধি: সমতা আৰু অন্তৰ্ভুক্তিৰ অগ্ৰগতি

ভাৰতত উচ্চ শিক্ষাত নামভৰ্তি বিগত দশকটোত ধাৰাবাহিকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে, ২০১৪–১৫ চনৰ ৩.৪২ কোটি শিক্ষাৰ্থীৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ৪.৫০ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাই ৩১.৫% বৃদ্ধিৰ হাৰ লাভ কৰিছে।

• উচ্চ শিক্ষাত মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাত (Gross Enrolment Ratio — GER) ২০১৪–১৫ চনৰ ২৩.৭%ৰ পৰা ২০২২–২৩ চনত ২৯.৫%লৈ আৰু তাৰ পাছত ২০২৩–২৪ চনত ৩০%লৈ বৃদ্ধি পাইছে। এই ধাৰাবাহিক বৃদ্ধিয়ে উচ্চ শিক্ষালৈ বৃদ্ধি পোৱা প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু অংশগ্ৰহণ প্ৰতিফলিত কৰে আৰু ২০৩৫ চনৰ ভিতৰত GER ৫০%লৈ বৃদ্ধি কৰাৰ NEP ২০২০ৰ লক্ষ্যক সমৰ্থন কৰে।

• ২০১৪–১৫ৰ পৰা ২০২৩–২৪লৈ, স্তৰ অনুসৰি মুঠ নামভৰ্তিৰ শতকৰা বৃদ্ধিৰ পৰিমাণ আছিল:

> পিএইচ.ডি (Ph.D): ১.১৭ লাখৰ পৰা ৩.৪৩ লাখলৈ (১৯২.৮৯%); স্নাতকোত্তৰ (Poঅনুসূচীত জনজাতি (ST) Graduate): ৩৮.৫৩ লাখৰ পৰা ৫৭.৮৫ লাখলৈ (৫০.১৫%); স্নাতক (Under Graduate): ২.৭১ কোটিৰ পৰা ৩.৪৫ কোটিলৈ (২৭.২৭%);

> ডিপ্ল’মা (Diploma): ২৫.০৮ লাখৰ পৰা ৩৩.১৫ লাখলৈ (৩২.২২%); প্ৰমাণপত্ৰ (Certificate): ১.৭০ লাখৰ পৰা ২.০৮ লাখলৈ (২২.৫৫%); সংহত (Integrated): ১.৪১ লাখৰ পৰা ৫.৬৯ লাখলৈ (৩০১.৩৬%)।

• উচ্চ শিক্ষাত মহিলা নামভৰ্তিয়ে বিগত দশকটোত ধাৰাবাহিক বৃদ্ধি প্ৰত্যক্ষ কৰিছে। ই ৪২.২% বৃদ্ধি পাই ২০১৪–১৫ চনৰ ১.৫৭ কোটিৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ২.২৪ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে দশকটোত মুঠ নামভৰ্তিৰ বৃদ্ধিক অতিক্ৰম কৰিছে। ২০২৩–২৪ চনত বিভিন্ন পাঠ্যক্ৰমত নামভৰ্তি কৰা মহিলা শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা আছিল:

> পিএইচ.ডি (Ph.D): ১.৭১ লাখ; স্নাতকোত্তৰ (Post-Graduate): ৩২.৫৩ লাখ; স্নাতক (Under Graduate): ১.৭১ কোটি;

> স্নাতকোত্তৰ ডিপ্ল’মা (PG Diploma): ৯১,৩৩২; ডিপ্ল’মা (Diploma): ১৩.২৭ লাখ; প্ৰমাণপত্ৰ (Certificate): ১.১০ লাখ, আৰু সংহত (Integrated): ২.৭৩ লাখ।

• মহিলাৰ মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাত (Female GER) ২০১৪–১৫ চনৰ ২২.৯%ৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ৩১.২%লৈ বৃদ্ধি পাইছে আৰু পুৰুষৰ GER (২৮.৯%)ক একেৰাহে সপ্তম বছৰৰ বাবে অতিক্ৰম কৰিছে।
• উচ্চ শিক্ষাৰ উত্তীৰ্ণ শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা ২০১৪–১৫ চনৰ ৮৮.২৮ লাখৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ১.০৯ কোটিতকৈ অধিকলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ২৪.০৬% বৃদ্ধি প্ৰতিফলিত কৰে। এই বৃদ্ধিয়ে উন্নত পাঠ্যক্ৰম সম্পূৰ্ণকৰণ, উন্নত ধৰি ৰখাৰ হাৰ, বৃদ্ধি পোৱা নামভৰ্তি আৰু সম্প্ৰসাৰিত প্ৰতিষ্ঠানিক সক্ষমতা প্ৰতিফলিত কৰে। চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহৰ সমৰ্থনত এই ধাৰাই উচ্চ শিক্ষাত প্ৰৱেশাধিকাৰ, সমতা, গুণগত মান আৰু কাৰ্যসম্পাদনৰ অগ্ৰগতিক প্ৰতিফলিত কৰে।

• উচ্চ শিক্ষাত লিংগ সমতা সূচক (Gender Parity Index — GPI) যথেষ্ট উন্নত হৈছে, যি ২০১৪–১৫ চনৰ ০.৯২ৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ১.০৮লৈ বৃদ্ধি পাইছে। অনুসূচিত জাতি (SC) শ্ৰেণীৰ GPI ০.৯১ৰ পৰা ১.১১লৈ বৃদ্ধি পাইছে, আনহাতে অনুসূচিত জনজাতি(ST) শ্ৰেণীৰ GPI একে সময়ছোৱাত ০.৮১ৰ পৰা ১.০৮লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
• বৰ্ধিত GPIয়ে মহিলাৰ পক্ষত বৃদ্ধি পোৱা সমতাক সূচায়। এই অগ্ৰগতিয়ে উচ্চ শিক্ষাত সমতা, অন্তৰ্ভুক্তি আৰু সুষম অংশগ্ৰহণক উৎসাহিত কৰাত চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহৰ প্ৰভাৱক প্ৰতিফলিত কৰে।

• অনুসূচীত জাতি (SC) নামভৰ্তিৰ অংশ ২০১৪–১৫ চনৰ ১৩.৪৪%ৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ১৫.৫%লৈ বৃদ্ধি পাইছে। একে সময়ছোৱাত অনুসূচীত জনজাতি (ST) নামভৰ্তিৰ অংশ ৪.৮%ৰ পৰা ৬.৪%লৈ বৃদ্ধি পাইছে। অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী (Other Backward Classes — OBC)-ৰ অংশগ্ৰহণ ৩২.৮%ৰ পৰা ৪০.১%লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে সকলো সামাজিক শ্ৰেণীৰ ভিতৰত নামভৰ্তিৰ অংশত সৰ্বাধিক বৃদ্ধি পঞ্জীয়ন কৰিছে।
• অনুসূচীত জাতি (SC) শিক্ষাৰ্থীৰ GER ২০১৪–১৫ চনৰ ১৮.৯%ৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ২৭.৮%লৈ বৃদ্ধি পাইছে। অনুসূচীত জনজাতি (ST) শিক্ষাৰ্থীৰ ক্ষেত্ৰত ই ২০১৪–১৫ চনৰ ১৩.৫%ৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ২২.৮%লৈ বৃদ্ধি পাইছে। অনুসূচীত জাতি (SC), অনুসূচীত জনজাতি (ST) আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী (Other Backward Classes — OBC) শ্ৰেণীৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বৃদ্ধি পোৱা অংশগ্ৰহণে উচ্চ শিক্ষাত ক্ৰমবৰ্ধমান অন্তৰ্ভুক্তিক প্ৰতিফলিত কৰে।
• নিৰ্ধাৰিত মাপদণ্ডৰ প্ৰতিবন্ধকতা (Persons with Benchmark Disability — PwBD)ৰ নামভৰ্তি ২০১৪–১৫ চনৰ ৬৪,২৯৮ৰ পৰা ২০২২–২৩ চনত ৮৮,৮১৬লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ৩৮.১% বৃদ্ধি পঞ্জীয়ন কৰিছে। এই সময়ছোৱাত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ নামভৰ্তি ক্ৰমে ৫৪.৪% আৰু ১৯.০% বৃদ্ধি পাইছে।
• ২০২৩–২৪ চনত ৫৪,০৮০জন PwBD শিক্ষাৰ্থী নামভৰ্তি কৰিছিল, ইয়াৰ ভিতৰত ৩৪,০৮০জন পুৰুষ আৰু ২০,০০০জন মহিলা আছিল। PwBD শিক্ষাৰ্থীৰ ক্ষেত্ৰত অধিক পুৰুষ নামভৰ্তিয়ে উচ্চ শিক্ষালৈ প্ৰৱেশাধিকাৰত এক স্থায়ী লিংগ বৈষম্যৰ দিশটো সূচায়। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে প্ৰৱেশাধিকাৰৰ উন্নতিয়ে সকলো লিংগৰ মাজত সমানে ফলাফল প্ৰদান কৰা নাই।

বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক আৰু গণিত (Science, Technology, Engineering, and Mathematics - STEM) নামভৰ্তি

উচ্চ শিক্ষাত বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক আৰু গণিত (STEM)-ৰ নামভৰ্তি বিগত দশকটোত ধাৰাবাহিকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে।

মুঠ নামভৰ্তি ২০১৪–১৫ চনৰ ৯১.৫ লাখৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ১.০২ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে সময়ছোৱাত প্ৰায় ১১.৫% সামগ্ৰিক বৃদ্ধি প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

এই বৃদ্ধিয়ে সম্প্ৰসাৰিত প্ৰতিষ্ঠানিক সক্ষমতা আৰু অনুসূচীত জনজাতি (ST)EM বিষয়সমূহৰ প্ৰতি শিক্ষাৰ্থীৰ অব্যাহত আগ্ৰহ প্ৰতিফলিত কৰে, যিটো চৰকাৰী পদক্ষেপ, ডিজিটেল প্ৰযুক্তি, উদ্ভাৱন, গৱেষণা আৰু নিয়োগৰ সুযোগে চালিত কৰি ভাৰতৰ জ্ঞান অৰ্থনীতি শক্তিশালী কৰিছে।

উচ্চ শিক্ষাত বিদেশী শিক্ষাৰ্থীৰ নামভৰ্তি

• বিদেশী শিক্ষাৰ্থীৰ নামভৰ্তি ২০১৪–১৫ চনৰ ৪২,২৯৩ৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ৫৮,১৩৪লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে বিগত দশকটোত প্ৰায় ৩৭.৫% বৃদ্ধি প্ৰতিফলিত কৰে — যি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মাজত উচ্চ শিক্ষাৰ গন্তব্যস্থল হিচাপে ভাৰতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান আকৰ্ষণক প্ৰতিফলিত কৰে।
• ই উচ্চ শিক্ষাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ, উন্নত শৈক্ষিক সহযোগিতা আৰু ভাৰতীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বিশ্বব্যাপী স্বীকৃতিৰ দিশটো সূচায়।

উচ্চ শিক্ষাত শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ বৃদ্ধি

উচ্চ শিক্ষাত শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ সংখ্যা ২০১৪–১৫ চনৰ ১৪.৭৩ লাখৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ১৭.৩২ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে মুঠ ২.৫৯ লাখ শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ বৃদ্ধি বা এই সময়ছোৱাত প্ৰায় ১৭.৬% বৃদ্ধি প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

• ২০১৪–১৫ আৰু ২০২৩–২৪ৰ মাজত মহিলা শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ নিৰপেক্ষ সংখ্যা ৩৬.৭% বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে খণ্ডটোত মহিলাৰ বাবে নিয়োগৰ সুযোগত ক্ৰমবৰ্ধমান সমতা প্ৰতিফলিত কৰে।
• ২০২২–২৩ আৰু ২০২৩–২৪ দুয়োটা বৰ্ষতে মুঠ শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ কৰ্মশক্তিত পুৰুষ শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ অংশ মহিলাতকৈ অধিক হৈ আছিল।
• ২০২২–২৩ চনত মহিলা শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ অংশ আছিল ৪৪.৩%। ২০২৩–২৪ চনত ই সামান্য বৃদ্ধি পাই ৪৪.৯% হয়।

আন্তঃগাঁথনিগত সুবিধা

২০১৪–১৫ আৰু ২০২৩–২৪ৰ মাজত উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ আন্তঃগাঁথনিগত সুবিধাৰ যথেষ্ট উন্নতি হৈছে। প্ৰতিষ্ঠানসমূহত ভৌতিক আৰু ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনি, সেউজ আন্তঃগাঁথনি আৰু মহিলা আৰু PwBDৰ বাবে পৃথক সুবিধা বিকশিত কৰা হৈছে। ২০২৩–২৪ চনত:

• ৯৪% বিশ্ববিদ্যালয়, ৯৫% মহাবিদ্যালয় আৰু ৯১% স্বতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানত খেলপথাৰ আছিল।
• ৯৮% বিশ্ববিদ্যালয়, ৯৮% মহাবিদ্যালয় আৰু ৯৮% স্বতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানত পুথিভঁৰালৰ সুবিধা আছিল।
• ৮৯% বিশ্ববিদ্যালয়, ৮৫% মহাবিদ্যালয় আৰু ৯৪% স্বতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানত পৰীক্ষাগাৰ আছিল।

ইয়াৰ উপৰি, অধিকাংশ বিশ্ববিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয় আৰু স্বতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰ, দক্ষতা বিকাশ আৰু কম্পিউটাৰ কেন্দ্ৰ, প্ৰেক্ষাগৃহ আৰু সন্মিলন কক্ষৰ দৰে সুবিধাৰে সজ্জিত আছিল।

ভৱিষ্যত-প্ৰস্তুত উচ্চ শিক্ষা পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ দিশে

ভাৰতৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ড বিগত দশকটোত যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰিত হৈছে, য’ত প্ৰতিষ্ঠান, নামভৰ্তি, শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ শক্তি আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ উত্তীৰ্ণৰ সংখ্যাত বৃদ্ধি ঘটিছে। মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাত, মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ, লিংগ সমতা আৰু অনুসূচীত জাতি (SC), অনুসূচীত জনজাতি (ST) তথা অন্যান্য বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্তিৰ উন্নতিয়ে প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু সমতা বৃদ্ধি পোৱাৰ প্ৰতিফলন ঘটায়। STEM আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষাৰ্থীৰ বৃদ্ধি পোৱা নামভৰ্তিয়ে ভাৰতৰ জ্ঞান পৰিৱেশতন্ত্ৰ শক্তিশালী হোৱাৰ দিশটো সূচায়। একেলগে, এই সাফল্যসমূহে গুণগত মান, অন্তৰ্ভুক্তি আৰু উৎকৰ্ষতা উন্নীত কৰাত NEP ২০২০ৰ প্ৰভাৱক প্ৰতিফলিত কৰে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

শিক্ষা মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2282525&reg=48&lang=1

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s392049debbe566ca5782a3045cf300a3c/uploads/2025/06/202506041473712372.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s392049debbe566ca5782a3045cf300a3c/uploads/2026/07/20260708401535366.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s392049debbe566ca5782a3045cf300a3c/uploads/2026/07/202607131602421770.pdf

pdf চাবলৈ ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR

(तथ्य सामग्री आईडी: 150990) आगंतुक पटल : 32