पत्र सूचना कार्यालय

খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) সংশোধনী বিধেয়ক, ২০২৬

খনন-চালিত উন্নয়নৰ বাবে এক শক্তিশালী প্ৰচেষ্টা

খনিজ নিয়ন্ত্ৰণৰ দিশসমূহ

আজিৰ বিশ্বত পুঁজি বা প্ৰযুক্তিৰ দৰেই খনিজ সম্পদৰ প্ৰৱেশাধিকাৰৰ বাবেও প্ৰতিযোগিতা চলে। তীখা, চিমেণ্ট, শক্তি, ইলেক্ট্ৰনিক্স, পৰিবহণ আৰু প্ৰতিৰক্ষা—সকলোৰে আৰম্ভণি মাটিৰ তলৰ পৰা আহৰণ কৰা সম্পদৰ পৰাই হয়। সেয়েহে এই সম্পদসমূহৰ এক স্থিৰ আৰু ন্যায্যভাৱে বিতৰণ কৰা যোগানে ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু দৈনন্দিন জীৱিকা দুয়োটাকে প্ৰভাৱিত কৰে।

ভাৰতত খনন কাৰ্য ১৯৫৭ চনৰ খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন (Mines and Minerals (Development and Regulation) Act, 1957)-ৰ অধীনত নিয়ন্ত্ৰিত হয়। খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) সংশোধনী বিধেয়ক, ২০২৬ (Mines and Minerals (Development and Regulation) Amendment Bill, 2026)-এ এই আইনখন সংশোধন কৰি খণ্ডটোৰ বাবে এক একক আৰু সুষম ৰাজহ-আৰ্থিক কাঠামো স্থাপন কৰিছে। বিধেয়কখন অনুসৰি, কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা চৰ্তসমূহৰ বাহিৰে ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে খনিজ অধিকাৰ আৰু খনিজযুক্ত ভূমিৰ ওপৰত নতুন কৰ আৰোপ কৰিব নোৱাৰিব। বিধেয়কখন সংসদৰ দুয়োখন সদনতে গৃহীত হৈছে।

সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা: মূল সমস্যাসমূহৰ সমাধান

ভাৰতৰ খনিজ সম্পদ কেইখনমান ৰাজ্যত কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে যদিও ই সমগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিক সমৰ্থন কৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ কৰ আৰোপৰ বিষয়টো ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ বিষয় হৈ পৰে। অনিয়ন্ত্ৰিত আৰু বিভিন্ন ৰাজ্যিক কৰ-আৰোপে ক্ৰমান্বয়ে খননৰ কাৰ্যক্ষমতা হ্ৰাস কৰিছে আৰু উদ্যোগ তথা পৰিয়ালসমূহৰ ব্যয় বৃদ্ধি কৰিছে। খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) সংশোধনী বিধেয়ক, ২০২৬-এ খনিজৰ কৰ ব্যৱস্থাত পূৰ্বানুমানযোগ্যতা, একৰূপতা আৰু যুক্তিসংগততা আনি এই উদ্বেগসমূহৰ সমাধান কৰিবলৈ বিচাৰিছে।

• খননৰ কাৰ্যক্ষমতা শক্তি নিৰাপত্তাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু

ক্ৰমবৰ্ধমান গোলকীয় অনিশ্চয়তাই এক স্থিতিস্থাপক ঘৰুৱা খনি খণ্ডক অত্যাৱশ্যকীয় কৰি তুলিছে। বাহ্যিক সংকটৰ পৰা যোগানক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ চৰকাৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজসমূহৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদান কৰিছে। আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিবলৈ একে সময়তে কয়লা খণ্ডক অধিক প্ৰতিযোগিতামূলক আৰু প্ৰযুক্তিগতভাৱে উন্নত কৰি তোলা হৈছে। এক কাৰ্যক্ষম আৰু পূৰ্বানুমানযোগ্য কৰ ব্যৱস্থা দুয়োটাৰে পূৰ্বচৰ্ত।

• এটা কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত একাধিক কৰ-আৰোপ

বৰ্তমান ৰাজ্যসমূহে খননৰ ওপৰত প্ৰায় ১৪টা কৰ, মাচুল আৰু মাচুলজাতীয় ধন আৰোপ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ৰয়েল্টি, নিলাম প্ৰিমিয়াম, ডেড ৰেণ্ট, জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচন (DMF) পৰিশোধ, সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (GST) আৰু পৰিবহণ মাচুল অন্তৰ্ভুক্ত। কিছুমান ৰাজ্যই অতিৰিক্তভাৱে খনিজযুক্ত ভূমিৰ ওপৰতো কৰ আৰোপ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে, যি কিছুমান ক্ষেত্ৰত ২০ শতাংশ পৰ্যন্ত উচ্চ হাৰত আৰোপ কৰা হৈছে। বিধেয়কখনে খণ্ডটোৰ ওপৰত থকা এই সঞ্চিত আৰু সীমাহীন বোজাৰ সমাধান কৰে।

• কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজৰ ওপৰত কৰ-আৰোপ

কৰ-আৰোপৰ পৰিসৰ গ্ৰাফাইটৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ আৰু ইউৰেনিয়ামৰ দৰে পাৰমাণৱিক খনিজলৈও বিস্তৃত হৈছে। অধিক কৰ-আৰোপে এই কৌশলগত খনিজসমূহৰ আহৰণক অৰ্থনৈতিকভাৱে অলাভজনক কৰি তোলে। ৰাজ্যভেদে বিভিন্ন হাৰে খণ্ডটোৰ ভিতৰত বৈষম্যও সৃষ্টি কৰে। কৌশলগত খনিজ প্ৰকল্পসমূহক বাণিজ্যিকভাৱে কাৰ্যক্ষম কৰি ৰাখিবলৈ যুক্তিসংগতকৰণ প্ৰয়োজনীয়।

• বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ওপৰত দ্বৈত বোজা

যেতিয়া ভাৰতীয় খনিজৰ মূল্য আমদানিকৃত খনিজতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া তীখাৰ দৰে ব্যৱহাৰকাৰী উদ্যোগে বিদেশৰ পৰা কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰে। ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ভাৰতে ১০,১২,৫২৯ কোটি টকা মূল্যৰ খনিজ আমদানি কৰিছিল। একে সময়তে, অধিক মূল্যৰ বাবে ঘৰুৱা খনিজে ৰপ্তানি বজাৰত নিজৰ স্থান হেৰুৱায়, য’ত কেৱল লৌহ আকৰেই ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ১৫,১৩৬ কোটি টকা উপাৰ্জন কৰিছিল। এই ব্যয় বৃদ্ধিত বাধা দিয়াটো খনিজ খণ্ডত আত্মনিৰ্ভৰ লক্ষ্যৰ বাবে অত্যাৱশ্যকীয়।

• ৰাষ্ট্ৰীয় খনিজ বজাৰৰ খণ্ডিতকৰণ

ৰাজ্যভেদে ব্যাপকভাৱে ভিন্ন কৰ-আৰোপে বিভিন্ন অঞ্চলত খনিজৰ ব্যয়ত তীব্ৰ পাৰ্থক্য সৃষ্টি কৰে। এনে পাৰ্থক্যই যোগান শৃংখলাত বাধা দিয়ে আৰু পৰিবহণ তথা লজিষ্টিক ব্যয় বৃদ্ধি কৰে। খণ্ডিত কৰ হাৰৰ অধীনত এক ঐক্যবদ্ধ ৰাষ্ট্ৰীয় খনিজ বজাৰে কাৰ্যকৰীভাৱে কাম কৰিব নোৱাৰে। বিধেয়কখনে অধিক একৰূপতা নিশ্চিত কৰিবলৈ বিচাৰিছে।

ব্যয় অৱশেষত পৰিয়ালৰ ওচৰলৈ যায়

খননৰ পৰ্যায়ত আৰোপ কৰা কৰ খনিজৰ মূল্যৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ যোগ হয়। তাৰ পিছত ই তীখা, চিমেণ্ট, বিদ্যুৎ আৰু নিৰ্মাণৰ মাজেৰে আগবাঢ়ে। সাধাৰণ পৰিয়ালসমূহে অৱশেষত গৃহ নিৰ্মাণ, শক্তি আৰু অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ বাবে অধিক মূল্য পৰিশোধ কৰে। সেয়েহে যুক্তিসংগত খনন কৰ ব্যৱস্থা দৈনন্দিন সামৰ্থ্যৰ বিষয়।

• জনজাতীয় অঞ্চলসমূহকে ধৰি নিয়োগৰ প্ৰতি ভাবুকি

কয়লা খণ্ডত প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষভাৱে ৫ লাখৰো অধিক লোক নিয়োজিত হৈ আছে, আনহাতে কয়লা-বহিৰ্ভূত খণ্ডই ১ কোটিতকৈ অধিক শ্ৰমিকক সমৰ্থন কৰে। অধিক কৰ-আৰোপে ইতিমধ্যে কিছুমান খনি বন্ধ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছে আৰু আন কিছুমান প্ৰকল্প আৰম্ভ নোহোৱাকৈ ৰাখিছে। ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া পৰিচালকসকলে কম লাভৰ সীমাত কাম কৰে আৰু প্ৰথমে বন্ধ হৈ পৰে, যাৰ ফলত স্থানীয় কৰ্মসংস্থানো নোহোৱা হয়।

• দীৰ্ঘম্যাদী বিনিয়োগৰ প্ৰতি নিৰুৎসাহ

বিনিয়োগকাৰীসকলে কেৱল তেতিয়াহে খননত মূলধন বিনিয়োগ কৰে যেতিয়া কৰ কাঠামো স্থিৰ আৰু পূৰ্বানুমানযোগ্য হয়। হঠাৎ পৰিৱৰ্তনে এনে প্ৰতিশ্ৰুতিৰ পৰা নিৰুৎসাহিত কৰে আৰু প্ৰযুক্তিগত তথা আন্তঃগাঁথনিগত সম্প্ৰসাৰণ মন্থৰ কৰে। উৎপাদন, প্ৰতিৰক্ষা, জাহাজ পৰিবহণ, নিৰ্মাণ আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি—সকলো এই খনিজ ভিত্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বিধেয়কখনৰ অধীনত এক স্থিৰ ব্যৱস্থাই এই আস্থা সুৰক্ষিত কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে।

বিধেয়কখনৰ মুখ্য ব্যৱস্থাসমূহ

বিধেয়কখনে ১৯৫৭ চনৰ খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন (Mines and Minerals (Development and Regulation) Act, 1957)-ত লক্ষ্যভিত্তিক সংশোধন কৰে। ইয়াৰ মুখ্য ব্যৱস্থাসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:

• নতুন ৯ডি (9D) ধাৰা— ৰাজ্যিক কৰ-আৰোপৰ সীমা: কোনো ৰাজ্য চৰকাৰে খনিজ অধিকাৰ বা খনিজযুক্ত ভূমিৰ ওপৰত কোনো কৰ, চেছ বা আন কোনো কৰ-আৰোপ, যি নামেৰেই অভিহিত নহওক কিয়, আৰোপ কৰিব নোৱাৰিব। ইয়াৰ ভিতৰত খনিজৰ পৰিমাণ, খনিজৰ মূল্য, ৰয়েল্টি বা আন যিকোনো ভিত্তিৰ ওপৰত কৰা কৰ-আৰোপ অন্তৰ্ভুক্ত। এনে কৰ-আৰোপ কেৱল কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা চৰ্ত বা নিষেধাজ্ঞা অনুসৰিহে আৰোপ কৰিব পাৰিব।
• পূৰ্বৰ কৰ-আৰোপৰ ব্যৱহাৰ: সংশোধনী কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পূৰ্বে ৰাজ্যই পৰিশোধ নকৰা বা সংগ্ৰহ নকৰা যিকোনো কৰ-আৰোপ অবৈধ হিচাপে গণ্য হ’ব। অৱশ্যে কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পূৰ্বে ইতিমধ্যে জমা বা সংগ্ৰহ কৰা ধনৰাশি ঘূৰাই দিব নালাগিব।
• ধাৰা ১৩ (13)-ৰ অধীনত নিয়ম প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা: খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন (MMDR Act)-ৰ ধাৰা ১৩ সংশোধন কৰি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক নিয়ম প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হৈছে। এই নিয়মসমূহে ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে এনে কৰ-আৰোপ কৰাৰ বাবে চৰ্ত বা নিষেধাজ্ঞা নিৰ্ধাৰণ কৰিব।

ৰাজ্যৰ ৰাজহ আৰু স্বাৰ্থ সম্পূৰ্ণৰূপে সুৰক্ষিত

২০১৪ চনৰ পৰা এক স্বচ্ছ, নিলাম-ভিত্তিক ব্যৱস্থাৰ অধীনত ৰাজ্যসমূহলৈ প্ৰবাহিত খনিজ ৰাজহ তীব্ৰভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) সংশোধনী বিধেয়ক, ২০২৬-এ এই স্থিতিৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নকৰে আৰু ৰাজ্যসমূহে খননৰ ৰাজহৰ বিপুল অংশ লাভ কৰি থাকিব।

• এক দশকৰ বৰ্ধিত ৰাজহ, বৃহৎ অংশ ৰাজ্যসমূহৰ হাতত

২০১৪ চনৰ পূৰ্বে খণ্ডটো ৰেহাই আৰু নবীকৰণৰ বিবেচনাধীন আৰু অস্বচ্ছ প্ৰদান ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা চিহ্নিত আছিল। আইনী বিবাদ সঘনাই হৈছিল, উৎপাদন কম আছিল আৰু ৰাজ্যৰ ৰাজহ সীমিত আছিল। তাৰ পিছৰে পৰা খনিজ উৎপাদনৰ পৰা ৰাজ্যসমূহৰ ৰাজহ ৩৫৪ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে আৰু কয়লাকে ধৰি ৰাজ্যসমূহে ৭ লাখ কোটি টকাৰো অধিক লাভ কৰিছে।

খনি খণ্ডৰ ৰাজহৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশ এতিয়া ৰাজ্যসমূহলৈ যায়। মুঠ খনিজ ৰাজহ, কয়লা আৰু কয়লা-বহিৰ্ভূত উভয়তে, ৰাজ্যসমূহৰ অংশ এদশকত প্ৰায় ২৮ শতাংশ পইণ্ট বৃদ্ধি পাই ২০২৫-২৬ চনত প্ৰায় ১,১৪,৫৪৯.২৮ কোটি টকা হৈছে। কয়লা খণ্ডত এই পৰিৱৰ্তন স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। ২০১৪-১৫ চনত ৰাজ্যসমূহে ১১,৯৪৭.৯৭ কোটি টকা লাভ কৰিছিল, যি মুঠৰ ৫৫.৬ শতাংশ আছিল; ২০২৫-২৬ চনত ই ৩২,১৮৩.০৯ কোটি টকা, অৰ্থাৎ ৮৯.৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে। একে সময়ছোৱাত কেন্দ্ৰৰ অংশ ৯,৫৩৪.২৪ কোটিৰ টকাৰ পৰা ৩,৭৭১.৮২ কোটি টকালৈ হ্ৰাস পাইছে, অৰ্থাৎ ২২.৯৭ শতাংশৰ পৰা ১০.৫ শতাংশলৈ।

প্ৰধান খনিজ ৰাজ্যসমূহে ২০১৩-১৪ বিত্তীয় বৰ্ষত ১৩,৫৮৬.১৬ কোটি টকা লাভ কৰিছিল, যি ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ৮২,৩৬৬.১৯ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে। বাৰ বছৰত ইয়াৰ যৌগিক বাৰ্ষিক বৃদ্ধিৰ হাৰ ১৬.২০ শতাংশ। ২০১৫-১৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ভিতৰত এই ৰাজ্যসমূহলৈ ৫ লাখ কোটি টকাৰো অধিক প্ৰবাহিত হৈছে, বিপৰীতে কেন্দ্ৰলৈ প্ৰায় ৮২,০০০ কোটি টকা আহিছে। বিধেয়কখনে এই স্থিতি অপৰিৱৰ্তিত ৰাখিছে।

• অতিৰিক্ত আয়ৰ উৎস হিচাপে নিলাম প্ৰিমিয়াম আৰু লেনদেন পৰ্যায়ত ইয়াৰ অংশ

২০১৫ চনত প্ৰৱৰ্তিত নিলাম ব্যৱস্থাই ৰাজ্যসমূহৰ বাবে এক সম্পূৰ্ণ নতুন আয়ৰ উৎস হিচাপে নিলাম প্ৰিমিয়াম প্ৰদান কৰিছিল। ২০১৫ চনৰ পৰা ৰাজ্যসমূহে ১,২০০টা কাৰ্যক্ষম খনিৰ পৰা ₹২.৩২ লাখ কোটি ৰয়েল্টি সংগ্ৰহ কৰিছে। মাত্ৰ ১০০টা নিলাম কৰা খনিৰ পৰাই তেওঁলোকে ৯৬,০০০ কোটি টকা নিলাম প্ৰিমিয়াম সংগ্ৰহ কৰিছে। ওড়িশাই, ইয়াৰ ৭৯টা নিলাম কৰা ব্লকৰ ৩৫টা কাৰ্যক্ষম কৰি, ২০২০-২১ৰ পৰা ২০২৫-২৬লৈ প্ৰায় ৮৭,০০০ কোটি টকা প্ৰিমিয়াম উপাৰ্জন কৰিছে।

এটা একক চালানত ইয়াৰ বিতৰণ দেখা যায়। প্ৰতি টন লৌহ আকৰৰ গড় বিক্ৰী মূল্য ৩,০০০ টকা হিচাপে ল’লে, খনি কোম্পানীয়ে ৩,১৫০ টকা পৰিশোধ কৰে, যাৰ ভিতৰত ৩,০১৬ টকা ৰাজ্যলৈ যায়। বিধেয়কখন প্ৰণয়নৰ পিছতো এই ধৰণৰ ব্যৱস্থা অব্যাহত থাকিব।

• ক্ষুদ্ৰ খনিজ সম্পূৰ্ণৰূপে ৰাজ্যৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকিব

প্ৰায় ৫০টা ক্ষুদ্ৰ খনিজ সম্পূৰ্ণৰূপে ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছে। এই বিধেয়কখনে এইসমূহৰ ওপৰত কোনো প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰে, যাৰ ভিতৰত বালি, শিলগুটি, মাটি, ছিলিকা, গ্ৰেনাইট, মাৰ্বল, জিপছাম আৰু লেটেৰাইট অন্তৰ্ভুক্ত। এই শ্ৰেণীৰ ওপৰত ৰাজ্যৰ কৰ্তৃত্ব আগৰ দৰেই অব্যাহত থাকিব।

২০১৪ চনৰ পৰা খনিজ খণ্ডৰ সংস্কাৰ: মুখ্য মাইলৰ খুঁটি

ৰাজ্যৰ ৰাজহ বৃদ্ধিৰ আঁৰত আছে এক দশকৰ নিয়ামক, ৰাজহ-আৰ্থিক আৰু প্ৰতিষ্ঠানগত সংস্কাৰ। এই ব্যৱস্থাসমূহে খনিজ খণ্ডক স্বচ্ছ, প্ৰতিযোগিতামূলক আৰু ভৱিষ্যতৰ চাহিদাৰ বাবে অধিক প্ৰস্তুত কৰি তুলিছে।

• প্ৰতিযোগিতামূলক ই-নিলাম আৰু খনি মুকলিৰ অভিলেখসংখ্যক বছৰ

২০১৫ চনৰ খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন (Mines and Minerals (Development and Regulation) Act)-ৰ সংশোধনীয়ে ৰেহাইৰ বিবেচনাধীন আৱণ্টনৰ অৱসান ঘটাইছিল। তেতিয়াৰ পৰা ১৭খন ৰাজ্যত ৭২৩টা প্ৰধান খনিজ ব্লক নিলাম কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত ৰাজস্থান ১৪০টা, মধ্যপ্ৰদেশ ১২৭টা আৰু ওড়িশা ৭৬টা ব্লকৰ সৈতে আগস্থানত আছে। ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষ এতিয়ালৈকে সৰ্বোত্তম বছৰ আছিল, য’ত অভিলেখসংখ্যক ২১২টা ব্লক নিলাম আৰু ৩৬টা কাৰ্যক্ষম কৰা হৈছিল। কয়লাৰ ক্ষেত্ৰত ১৪১খন খনি নিলাম আৰু ২৩খন কাৰ্যক্ষম কৰা হৈছে।

• উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু বিশ্বব্যাপী স্থান

২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰধান খনিজ উৎপাদনৰ মূল্য ২৬.৮ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে। লৌহ আকৰৰ উৎপাদন অভিলেখসংখ্যক ৩১৩ নিযুত টনত আৰু চূণশিল ৪৮৪ নিযুত টনত উপনীত হৈছে। যোৱা দুটা বছৰত কয়লাৰ উৎপাদন প্ৰতি বছৰে এক বিলিয়ন টন অতিক্ৰম কৰিছে আৰু ২০১৪ চনৰ পৰা কয়লা-বহিৰ্ভূত উৎপাদন প্ৰায় তিনিগুণ হৈছে। ভাৰত এতিয়া চূণশিলত বিশ্বৰ ভিতৰত দ্বিতীয়, জিংকত তৃতীয়, লৌহ আকৰত চতুৰ্থ আৰু বক্সাইটত পঞ্চম স্থানত আছে।

• ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ অভিযান আৰু বিদেশত উৎস সন্ধান

ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ অভিযান (National Critical Mineral Mission - NCMM) ২৯ জানুৱাৰী ২০২৫ত ১৬,৩০০ কোটি টকা ব্যয়ৰ সৈতে অনুমোদিত হৈছিল, যাৰ ভিতৰত ২০৩০-৩১ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ ২,৬০০ কোটি টকা বাজেটীয় সহায় অন্তৰ্ভুক্ত। ভাৰতীয় ভূতাত্ত্বিক জৰীপ (Geological Survey of India - GSI) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় খনিজ অনুসন্ধান আৰু উন্নয়ন ন্যাস (National Mineral Exploration and Development Trust - NMEDT)-এ ১,২০০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ প্ৰকল্পৰ দিশে কাম কৰি আছে। NMEDT-ৰ দ্বাৰা ৩,৮২৮.৫২ কোটি টকা ব্যয়ে অনুমোদিত ৭৭৭টা প্ৰকল্পৰ ভিতৰত ২৫৫টা গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজৰ সৈতে জড়িত। ২০২৫ চনৰ সংশোধনীয়ে এতিয়া NMEDT-ক বিদেশতো অনুসন্ধানৰ বাবে সহায় আগবঢ়াবলৈ অনুমতি দিছে আৰু খানিজ বিদেশ ইণ্ডিয়া লিমিটেড (Khanij Bidesh India Limited - KABIL)-এ আৰ্জেণ্টিনাত একচেটিয়া লিথিয়াম অনুসন্ধানৰ অধিকাৰ লাভ কৰিছে।

• প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, পুনঃব্যৱহাৰ আৰু গৱেষণাৰ সক্ষমতা

২ অক্টোবৰ ২০২৫ত গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ পুনঃব্যৱহাৰৰ বাবে ১,৫০০ কোটি টকাৰ প্ৰোৎসাহন আঁচনি আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ অধীনত ৫৮টা প্ৰতিষ্ঠানে প্ৰতি বছৰে ৮৫০ হাজাৰ টন সক্ষমতাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে, যি ২৭০ৰ লক্ষ্যৰ বিপৰীতে। অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, গুজৰাট, ওড়িশা আৰু মহাৰাষ্ট্ৰত ৫০০ কোটি টকাৰ সৈতে গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ উদ্যান (Critical Mineral Processing Parks - CMPPs)-ক সহায় আগবঢ়োৱা হৈছে। একেৰাহে তিনিটা বাজেটত গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ, লিথিয়াম-আয়ন বেটাৰী স্ক্ৰেপ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ মূলধনী সামগ্ৰীৰ ওপৰত মৌলিক শুল্ক আঁতৰোৱা হৈছে। মহা অভিযান (MAHA Mission)-ৰ অধীনত ২১০ কোটি টকাৰে ৯টা প্ৰতিষ্ঠানক উৎকৰ্ষতাৰ কেন্দ্ৰ (Centres of Excellence - CoEs) হিচাপে মনোনীত কৰা হৈছে।

• অধিক বিস্তৃত আৰু অধিক পুঁজিযুক্ত অনুসন্ধান পৰিৱেশ

২০১৪ চনৰ পৰা অনুসন্ধান কাৰ্যকলাপ প্ৰায় ২০০ গুণ বৃদ্ধি পাইছে আৰু এতিয়া ৫১টা ব্যক্তিগত সংস্থাক এই কামৰ বাবে অধিসূচিত কৰা হৈছে। NMEDT-ৰ অৱদান ৩ শতাংশলৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছে আৰু প্ৰত্যক্ষ অনুসন্ধান ব্যয়ৰ আধা অংশ পুনৰ পৰিশোধ কৰা হয়। অনুসন্ধান অনুজ্ঞাপত্ৰ ধাৰকৰ বাবে সীমা ২০ কোটি টকা আৰু সংযুক্ত অনুজ্ঞাপত্ৰ ধাৰকৰ বাবে ৮ কোটি টকা। ভাৰতীয় ভূতাত্ত্বিক জৰীপে (Geological Survey of India - GSI) ২০২৫-২৬ৰ ক্ষেত্ৰ ঋতুত ৪৫৭টা প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ কৰিছে, যাৰ ভিতৰত ২৩০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু কৌশলগত খনিজৰ ওপৰত আছিল; আনহাতে NMEDT-এ ২০২৪-২৫ত এনে ৬২টা আৰু ২০২৫-২৬ত ৮৪টা প্ৰকল্পৰ বাবে পুঁজি যোগান ধৰিছিল।

• সৰলীকৃত কাৰ্যকলাপ আৰু ডিজিটেল নিৰীক্ষণ

খনি লীজত এতিয়া এককালীনভাৱে ১০ শতাংশ পৰ্যন্ত এলেকা সম্প্ৰসাৰণ আৰু সংযুক্ত অনুজ্ঞাপত্ৰত ৩০ শতাংশ পৰ্যন্ত সম্প্ৰসাৰণ কৰিব পাৰি। বন্দী খনিৰ পৰা খনিজ বিক্ৰীৰ সীমা আঁতৰোৱা হৈছে, লগতে কোনো লীজত গুৰুত্বপূৰ্ণ, কৌশলগত বা গভীৰভাৱে অৱস্থিত খনিজ সংযোজনৰ বাবে অতিৰিক্ত পৰিশোধো আঁতৰোৱা হৈছে। ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে নিৰ্মাণ কৰা একীভূত খনি পৰ্টেল (Unified Mining Portal - UMP)-এ নিলামৰ পৰা কাৰ্যক্ষমকৰণলৈকে সমগ্ৰ ব্লকৰ জীৱনচক্ৰ অনুসৰণ কৰে। কয়লা আৰু খনিজ বিনিময় ব্যৱস্থাই ন্যায্য মূল্য নিৰ্ধাৰণতো অধিক সহায় কৰে।

• খনন-প্ৰভাৱিত সম্প্ৰদায়সমূহৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ লাভ

প্ৰধানমন্ত্ৰী খনিজ ক্ষেত্ৰ কল্যাণ যোজনা (Pradhan Mantri Khanij Kshetra Kalyan Yojana - PMKKKY) আৰু ৬৫৬টা জিলা খনিজ ফাউণ্ডেচন (District Mineral Foundations - DMFs) স্থানীয় কল্যাণৰ বাবে স্থাপন কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত ১০৬টা আকাংক্ষিত জিলাত আছে। সম্পূৰ্ণ DMF ধন স্থানীয় প্ৰকল্পসমূহলৈ যায় আৰু জিলা প্ৰশাসনে কি কামত ধন ব্যয় কৰিব সেই সিদ্ধান্ত লয়। ইয়াৰ দ্বাৰা পথ, চিকিৎসালয়, বিদ্যালয়, খোৱাপানী আৰু উন্নত জীৱনযাপনৰ পৰিস্থিতিৰ বাবে সহায় কৰা হয়। নতুন বিধেয়কখনৰ পিছতো এই সংগ্ৰহসমূহ অপৰিৱৰ্তিতভাৱে অব্যাহত থাকিব।

বিধেয়কখনৰ প্ৰভাৱ

বিধেয়কখনে খনিজ খণ্ডৰ ৰাজহ-আৰ্থিক ব্যৱস্থাত নিশ্চিততা, স্থিৰতা আৰু পূৰ্বানুমানযোগ্যতা প্ৰদান কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। ইয়াৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক বিকাশত গতি আহিব বুলি আশা কৰা হৈছে।

বিধেয়কখনৰ মুখ্য লাভসমূহ

খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) সংশোধনী বিধেয়ক, ২০২৬-এ খনি খণ্ডক শক্তিশালী কৰে আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নক সমৰ্থন কৰে।

• সাধাৰণ মানুহৰ বাবে লাভজনক: প্ৰতিযোগিতামূলক কয়লাৰ মূল্যই বিদ্যুতৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে আৰু দৈনন্দিন জীৱনত পৰিয়ালসমূহক লাভান্বিত কৰে। কম খনিজ ব্যয়ে উদ্যোগ, আন্তঃগাঁথনি, অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু নিয়োগক শক্তিশালী কৰে।
• উৎপাদন, আন্তঃগাঁথনি আৰু অৰ্থনীতি শক্তিশালী কৰে: কয়লাই শক্তি যোগান ধৰে, আনহাতে লৌহ আকৰ, চূণশিল আৰু বক্সাইটে তীখা, চিমেণ্ট আৰু এলুমিনিয়াম উৎপাদনত সহায় কৰে। তামেও আধুনিক উদ্যোগ, বিদ্যুৎ আৰু প্ৰতিৰক্ষাক সমৰ্থন কৰে। সেয়েহে বিধেয়কখনে শক্তি, উৎপাদন, ৰে’লপথ, পথ, গৃহ নিৰ্মাণ, পৰিবহণ আৰু উন্নয়ন কাৰ্যসূচীসমূহক লাভান্বিত কৰে।
• বিধেয়কখন বিকশিত ভাৰতৰ বাবে: বিধেয়কখনে এক অধিক প্ৰতিযোগিতামূলক, স্বচ্ছ, পূৰ্বানুমানযোগ্য আৰু বিনিয়োগকাৰীবান্ধৱ খনি খণ্ড সৃষ্টি কৰে। ই বিনিয়োগ, উৎপাদন, নিয়োগ, শক্তি নিৰাপত্তা, ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাক শক্তিশালী কৰে।

আগুৱাই যোৱাৰ পথ

খনি আৰু খনিজ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) সংশোধনী বিধেয়ক, ২০২৬-এ ভাৰতৰ খনিজ শাসন ব্যৱস্থাক আধুনিকীকৰণৰ দিশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ হিচাপে চিহ্নিত কৰে। এক স্থিৰ আৰু একক ৰাজহ-আৰ্থিক ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰি ই খনিজ অনুসন্ধান, গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজৰ নিৰাপত্তা আৰু বহনক্ষম সম্পদ উন্নয়ন শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে ভাৰতৰ বিকশিত ভাৰতৰ দিশে যাত্ৰাক আগুৱাই নিয়াত সহায় কৰিব।
তথ্যসূত্ৰ:

ভাৰতৰ সংসদঃ

https://sansad.in/ls/legislation/bills

কয়লা আৰু খনি বিভাগৰ কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়ঃ

https://x.com/KishanReddyOfc/status/2086816534840905747/photo/1

pdf চাবলৈ ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR

(तथ्य सामग्री आईडी: 150954) आगंतुक पटल : 14