શું સિનેમા શીખવી શકાય છે, અથવા તે શોધવું પડે છે? આ પ્રશ્ને આજે ગોવામાં 57મા ભારતીય આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવ (IFFI) માં ફિલ્મ સ્ક્રીનિંગની સાથે યોજાયેલી ‘ધ અનટીચેબલ ફ્રેમ: કેન સિનેમા બી ટૉટ ઑર મસ્ટ ઇટ બી ડિસ્કવર્ડ?’ શીર્ષક હેઠળની પેનલ ચર્ચાનો સૂર નક્કી કર્યો હતો. આ ચર્ચામાં સર્જનાત્મક પ્રતિભાને પોષવા, તકનીકી કૌશલ્યો પ્રદાન કરવા અને ઉભરતા ફિલ્મ નિર્માતાઓને ઉદ્યોગની માંગ માટે તૈયાર કરવામાં ફિલ્મ શાળાઓની ભૂમિકા અંગે સંશોધન કરવામાં આવ્યું હતું.
આ પેનલમાં અન્નપૂર્ણા કૉલેજ ઑફ ફિલ્મ એન્ડ મીડિયાના અભિનેતા અને નિયામક અમલા અક્કીનેની; અભિનેતા અને એક્ટર પ્રિપેર્સના સ્થાપક અનુપમ ખેર; સાંસ્કૃતિક પત્રકાર, વૉર્સો ફિલ્મ સ્કૂલ ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ માટે વાઈસ-રેક્ટર, સમર ફિલ્મ એકેડેમીના કાર્યક્રમ નિયામક, ટોફિફેસ્ટ આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવના પ્રોગ્રામર અને FIPRESCI ના સભ્ય આર્ટુર ડાબોર્સ્કી; ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા (FTII) ના ભૂતપૂર્વ નિયામક ભૂપેન્દ્ર કૈંથોલા; અને તમિલ, તેલુગુ તથા મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગોમાં સિનેમેટોગ્રાફર, માર્ગદર્શક અને સિનેમા ફેક્ટરી એકેડેમીના સ્થાપક મનોજ પરમહંસ સામેલ થયા હતા. આ સત્રનું સંચાલન વિક્રમજીત રૉય દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમણે સોની પિક્ચર્સ ઇન્ડિયા અને રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ વિકાસ નિગમ (NFDC) ખાતે નેતૃત્વની જવાબદારી સંભાળી છે..

અમલા અક્કીનેનીએ ફિલ્મ નિર્માણના સહયોગી સ્વભાવ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને નોંધ્યું હતું કે ફિલ્મ શાળાઓ એક એવું વાતાવરણ પૂરું પાડે છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ સાથે મળીને કામ કરવાનું શીખે છે અને ફિલ્મ નિર્માણની વિવિધ શાખાઓ વચ્ચેની પરસ્પર નિર્ભરતાને સમજે છે. તેમણે ફિલ્મ શિક્ષકોને પ્રવર્તમાન રૂઢિઓ સામે પડકાર ફેંકવા અને વધુ મહિલાઓને ફિલ્મ નિર્માણમાં વ્યાવસાયિક તાલીમ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા પણ આહ્વાન કર્યું હતું. પ્રતિબદ્ધતાના મહત્વ પર ભાર મૂકતા, તેમણે ઉભરતા ફિલ્મ નિર્માતાઓને વધારાની મહેનત કરવાની તૈયારી કેળવવા વિનંતી કરી હતી.
પોતાનો વ્યક્તિગત અનુભવ શેર કરતા, અનુપમ ખેરે અભિનેતાની ક્ષમતાઓને ઘડવામાં ઔપચારિક તાલીમના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. નેશનલ સ્કૂલ ઑફ ડ્રામા (NSD) માં પોતાના વર્ષોને યાદ કરતા તેમણે કહ્યું કે, “જો હું નેશનલ સ્કૂલ ઑફ ડ્રામામાં ન ગયો હોત તો હું અહીં બેઠો ન હોત.”
પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ સારાંશનો ઉલ્લેખ કરતા, જેમાં તેમણે 28 વર્ષની ઉંમરે 65 વર્ષના વ્યક્તિનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, ખેરે આ પડકારજનક ભૂમિકા નિભાવવા માટે સજ્જ કરવાનો શ્રેય પોતાની NSD તાલીમને આપ્યો હતો. તેમણે અવલોકન, કલ્પના અને ભાવનાત્મક સ્મૃતિને અભિનેતાના ત્રણ આવશ્યક ગુણો તરીકે ઓળખાવ્યા હતા. તેમણે સમજાવ્યું કે વ્યક્તિના અનુભવો સ્મૃતિમાં સંગ્રહિત થાય છે અને પાત્રોને વિશ્વસનીય રીતે ભજવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સંસાધન બને છે.

અભિનયને નવ લાગણીઓ અથવા નવરસો સાથેના જોડાણ તરીકે વર્ણવતા તેમણે કહ્યું કે અભિનેતા દ્રશ્ય, ક્રમ અથવા વાર્તાની માંગને અનુરૂપ તેમને યાદ કરી શકવા અને વ્યક્ત કરી શકવા માટે સક્ષમ હોવા જોઈએ. ફિલ્મ શાળાઓ ઉભરતા અભિનેતાઓને આ લાગણીઓને સમજવામાં, તેનો અભ્યાસ કરવામાં અને અસરકારક રીતે સંચાર કરવામાં મદદ કરે છે. યુવા અભિનેતાઓને રોજિંદા જીવનમાંથી પ્રેરણા લેવાની સલાહ આપતા તેમણે કહ્યું, “દરેક અનુભવ તમને કંઈક શીખવે છે. તમે એક મનુષ્ય તરીકે જે શીખો છો તે તમને તમારા અભિનયમાં મદદ કરશે.”
ખેરે યુવા અભિનેતાઓને આત્મસંતોષ સામે પણ ચેતવણી આપી હતી અને અવલોકન કર્યું હતું કે યોગ્યતા ક્યારેક તેજસ્વિતામાં અવરોધ બની શકે છે. તેમણે કહ્યું કે કલાકારોએ પોતાના કૌશલ્યો અને કલાને સુધારવા માટે સતત પ્રયાસ કરતા રહેવું જોઈએ.
આર્ટુર ડાબોર્સ્કીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ફિલ્મ નિર્માણ માટે સતત અભ્યાસ, અનુભવ અને વિશ્વભરના સિનેમાના સંપર્કની જરૂર છે. તેમણે યુવા ફિલ્મ નિર્માતાઓને વિવિધ સિનેમેટિક પરંપરાઓથી પરિચિત કરાવવામાં અને વિવિધ પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી ફિલ્મો તથા વ્યાવસાયિકો સાથે જોડાવા સક્ષમ બનાવવામાં ફિલ્મ મહોત્સવોની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે અવલોકન કર્યું કે કંઈક મૌલિક રચવા માંગતા ફિલ્મ નિર્માતાઓ માટે વિશ્વ સિનેમાના વિકાસને સમજવું આવશ્યક છે.
વૉર્સો ફિલ્મ સ્કૂલ ખાતે અનુસરવામાં આવતા અભિગમને શેર કરતા, ડાબોર્સ્કીએ કહ્યું કે વિદ્યાર્થીઓને એક સહાયક સંસ્થાકીય વાતાવરણમાં ફિલ્મો બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે જે તેમને પ્રયોગ કરવા અને પોતાની ભૂલોમાંથી શીખવાની મંજૂરી આપે છે. તેમણે નોંધ્યું કે આવી તકો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે વ્યાવસાયિક ફિલ્મ સેટ પરની ભૂલોના નોંધપાત્ર નાણાકીય અને વ્યવહારુ પરિણામો આવી શકે છે.
તેમણે નિર્માતાઓ સમક્ષ પ્રોજેક્ટ્સ રજૂ કરવા, ભંડોળ મેળવવા અને વ્યાવસાયિક ઇકોસિસ્ટમને સમજવા સહિત ફિલ્મ નિર્માણના વ્યાપારિક પાસાઓ માટે વિદ્યાર્થીઓને તૈયાર કરવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ઉમેર્યું કે ફિલ્મ મહોત્સવોનો સંપર્ક આ તૈયારીનો એક અભિન્ન ભાગ છે.

યુરોપિયન મહોત્સવો કેવા પ્રકારની ફિલ્મો શોધે છે તે અંગે વાત કરતા, ડાબોર્સ્કીએ યુવા ફિલ્મ નિર્માતાઓને એવા વિષયોનું અન્વેષણ કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા જે તેમને પરેશાન કરે છે અથવા એવા મુદ્દાઓ જે તેમને સ્વીકારવામાં મુશ્કેલ લાગે છે. તેમણે નોંધ્યું કે મહોત્સવો એવી ફિલ્મોને મહત્વ આપે છે જે મહત્વપૂર્ણ સામાજિક અને માનવીય ચિંતાઓ સાથે અર્થપૂર્ણ રીતે જોડાય છે.
ભૂપેન્દ્ર કૈંથોલાએ કલાત્મક અભિવ્યક્તિ અને સંસ્થાકીય તાલીમ વચ્ચેના સંબંધ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. ઉભરતા ફિલ્મ વ્યાવસાયિકો માટે ઔપચારિક શિક્ષણના મૂલ્ય પર ભાર મૂકતા તેમણે કહ્યું, “કલા શોધી શકાય છે, પરંતુ કળાકૌશલ્ય શીખવવું પડે છે.”
તેમણે અવલોકન કર્યું કે ફિલ્મ નિર્માણમાં સફળતા માટે સર્જનાત્મકતાને શિસ્ત, માળખાગત શિક્ષણ અને વ્યાવસાયિક પ્રક્રિયાઓના પાલન દ્વારા સમર્થન મળવું જરૂરી છે. FTII ખાતેના પોતાના અનુભવનો દાખલો આપતા, કૈંથોલાએ નોંધ્યું કે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ પોતાના પરિવારોમાં પરંપરાગત કારકિર્દીની અપેક્ષાઓ હોવા છતાં ફિલ્મ શિક્ષણ પસંદ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે FTII જેવી જાહેર ભંડોળથી ચાલતી સંસ્થાઓની એવી સક્ષમતા પ્રદાન કરતું વાતાવરણ પૂરું પાડવાની જવાબદારી છે જેમાં તેમની સર્જનાત્મક મહત્વાકાંક્ષાઓને પોષી શકાય.
મનોજ પરમહંસે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વ્યાવસાયિક ફિલ્મ સેટ્સ બહુવિધ વ્યવહારુ મર્યાદાઓ હેઠળ કાર્ય કરે છે, જેનાથી નવા આવનારાઓને પ્રયોગ કરવા અને અજમાયશ અને ભૂલ દ્વારા શીખવાનો મર્યાદિત અવકાશ રહે છે.
તેથી, ફિલ્મ શાળાઓ માળખાગત વાતાવરણમાં ફિલ્મ નિર્માણના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો શીખવીને એક મહત્વપૂર્ણ પાયો પૂરો પાડે છે. તેમણે કહ્યું કે તકનીકી કૌશલ્યોથી આગળ વધીને, તે વિદ્યાર્થીઓને માનવ સંસાધનોનું સંચાલન કરવા, ટીમોનું સંકલન કરવા અને સહયોગી રીતે કામ કરવા માટે સજ્જ કરે છે, જે તમામ ફિલ્મ પ્રોજેક્ટના સફળ અમલીકરણ માટે નિર્ણાયક છે.
પેનલે ફિલ્મ શિક્ષણ અને ફિલ્મ નિર્માણ પર કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) ના વધતા પ્રભાવ વિશે પણ ચર્ચા કરી હતી.
મનોજ પરમહંસે અવલોકન કર્યું કે પુનરાવર્તિત કાર્યોને સરળ બનાવવા, પ્રારંભિક સ્ટોરીબોર્ડ્સ જનરેટ કરવા અને નિર્માણ કાર્યપ્રવાહને સુધારવા માટે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાનો વધુને વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. તકનીકી પ્રગતિએ દ્રશ્ય નિર્માણમાં પણ પરિવર્તન લાવ્યું છે, જેનાથી ફિલ્મ નિર્માતાઓ ફિલ્માંકન કર્યા પછી પણ પૃષ્ઠભૂમિમાં ફેરફાર કરી શકે છે અને અત્યાધુનિક દ્રશ્ય વાતાવરણ બનાવી શકે છે.
તકનીકી પ્રગતિને અનુરૂપ થવાની જરૂરિયાતને સ્વીકારતા, અનુપમ ખેરે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિમાં માનવીય લાગણી કેન્દ્રસ્થાને રહે છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા દ્વારા જનરેટ કરાયેલા વર્ચ્યુઅલ અવતારોનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે ટેક્નોલોજી છબીઓ અને પ્રદર્શનો બનાવી શકે છે, પરંતુ તે માનવીઓ અભિનયમાં જે હૃદય અને આત્મા લાવે છે તેની નકલ કરી શકાતી નથી.
આ ચર્ચાએ સંસ્થાકીય તાલીમ, વ્યવહારુ અનુભવ અને પ્રયોગના સંયોજન દ્વારા સર્જનાત્મક પ્રતિભાને પોષવામાં ફિલ્મ શાળાઓની સતત સુસંગતતા પર ભાર મૂક્યો હતો. તેણે ઉભરતા ફિલ્મ નિર્માતાઓને અનુકૂલનક્ષમ, તકનીકી રીતે જાગૃત અને સતત શિક્ષણ તથા પુનઃઆવિષ્કાર માટે પ્રતિબદ્ધ રહેવાની જરૂરિયાત પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો.
20 થી 28 નવેમ્બર 2026 દરમિયાન ગોવામાં યોજાઈ રહેલો 57મો ભારતીય આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવ (IFFI) ભારત અને વિશ્વભરના ફિલ્મ નિર્માતાઓ, ઉદ્યોગ વ્યાવસાયિકો અને સિનેમા પ્રેમીઓને એકસાથે લાવે છે. ફિલ્મ સ્ક્રીનિંગ્સ, માસ્ટરક્લાસીસ અને સંવાદ ચર્ચાઓ દ્વારા, આ મહોત્સવ સિનેમેટિક આદાનપ્રદાન, શિક્ષણ અને સહયોગ માટે એક મંચ પૂરું પાડે છે.
IFFILOID અહીં વાંચો: https://www.pib.gov.in/iffi/57/iffiLoid.aspx?yr=2026&lang=1®=48
SM/IJ/JD