स्वच्छ सर्वेक्षण पुरस्कार 2025-26

राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी, गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय, शहरी विकास विभागातर्फे, नवी दिल्ली येथील विज्ञान भवन येथे आयोजित स्वच्छ सर्वेक्षण पुरस्कार 2025-26 मध्ये भारतातील सर्वात स्वच्छ शहरांचा गौरव केला. या शहरांना, मनोहर लाल, केंद्रीय गृहनिर्माण, शहर विकास  आणि ऊर्जा मंत्री आणि  तोखान साहू, गृहनिर्माण व शहर विकास  राज्यमंत्री. यावर्षी 5 श्रेणींमध्ये 60 राष्ट्रीय पुरस्कार जाहीर करण्यात आले आहेत

स्वच्छ शहर जोडी

सुपर स्वच्छ लीगची स्वच्छ शहरे

5 लोकसंख्या श्रेणींमध्ये स्वच्छ शहर

स्वच्छ नदी किनाऱ्याचे शहर

स्वच्छ किनारी शहर

स्वच्छ हिमालयीन शहर

राज्याचे पहिले स्वच्छ शहर

या कार्यक्रमात बोलताना राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी अधोरेखित केले की, स्वच्छता केवळ कोणत्याही एका संस्थेच्या प्रयत्नातून साध्य होऊ शकत नाही आणि त्यासाठी सर्व भागधारकांचा सक्रिय सहभाग आवश्यक आहे. त्यांनी नागरिकांचा सहभाग, वर्तणुकीतील बदल, प्रशासकीय उत्तरदायित्व आणि शाश्वत सार्वजनिक सहभागाच्या महत्त्वावर भर दिला. लहानपणापासूनच स्वच्छतेची मूल्ये रुजवण्याची गरज अधोरेखित करून, तिने शालेय अभ्यासक्रमात प्लॅस्टिक कचरा व्यवस्थापन यासारख्या मुद्द्यांचा समावेश करणे आणि मुले आणि तरुणांशी सतत संवाद साधण्याचे आवाहन केले. राष्ट्रपतींनी नमूद केले की जेव्हा नागरिक, स्थानिक प्रशासन आणि स्वच्छता कर्मचारी एकत्र काम करतात आणि जेव्हा स्वच्छता कामगारांच्या ऑन-ग्राउंड सूचना आणि नागरिकांच्या प्रतिक्रियांना महत्त्व दिले जाते तेव्हा स्वच्छतेमध्ये अर्थपूर्ण प्रगती शक्य आहे. शहरी स्वच्छतेचा उच्च दर्जा साध्य करण्यासाठी शहरांना नवनवीन शोध, चाचणी उपाय सामायिक करण्यासाठी आणि एकमेकांना पाठिंबा देण्यासाठी सहयोगी शिक्षणाचा एक नवीन आयाम म्हणून स्वच्छ शहर जोडी उपक्रमाचे त्यांनी कौतुक केले. 

स्वच्छ सर्वेक्षण 2025-26 च्या निकालांमधून देशातील शहरी भागांमध्ये स्वच्छतेच्या दिशेने होत असलेली भरीव प्रगती दिसून येते. देशातील 350 हून अधिक स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी आपल्या क्रमवारीत 500 हून अधिक स्थानांची सुधारणा केली आहे. या परिवर्तनात लहान शहरांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. 50,000 पेक्षा कमी लोकसंख्या असलेल्या 1,700 हून अधिक स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी 2024-25 च्या तुलनेत आपल्या क्रमवारीत सुधारणा केली आहे. यावरून सातत्यपूर्ण प्रयत्न आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभाग यांमुळे सर्व आकारांच्या शहरांमध्ये स्वच्छता चळवळीला वेग मिळत असल्याचे स्पष्ट होते.

सामूहिक प्रयत्न आणि एकमेकांकडून शिकण्याच्या प्रक्रियेत उत्कृष्ट कामगिरी केल्याबद्दल स्वच्छ शहर जोडी पुरस्कारांतर्गत अहमदाबाद (मार्गदर्शक शहर) आणि साणंद (मार्गदर्शन घेणारे शहर), इंदूर आणि देपालपूर तसेच तिरुपती आणि कुप्पम या जोड्यांना सर्वोच्च क्रमांक देण्यात आला. स्वच्छ शहर जोडी पुरस्कारासाठी अव्वल तीन जोड्यांची निवड मार्गदर्शक शहर (स्वच्छ सर्वेक्षण 2024-25 चे पुरस्कार विजेते शहर) आणि त्याच्याशी जोडलेल्या मार्गदर्शन घेणाऱ्या शहराच्या एकत्रित गुणांच्या आधारे करण्यात आली आहे. या उपक्रमांतर्गत दोन्ही शहरांची एकत्रित कामगिरी आणि त्यांनी केलेले सहकार्यपूर्ण प्रयत्न यातून प्रतिबिंबित होतात. त्याचबरोबर स्वच्छतेच्या पातळीत आणि सेवा वितरणात झालेल्या सुधारणांसह मार्गदर्शनाच्या परिणामांचाही गौरव केला जातो. या पुरस्कारामागील उद्देश म्हणजे स्वच्छतेच्या बाबतीत उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या शहरांनी कमी गुण मिळवणाऱ्या शहरांना मार्गदर्शन करून त्यांची कामगिरी सुधारण्यास मदत करणे.

2024-25 च्या पुरस्कार सोहळ्यानंतर ‘एकाने एकाला शिकवावे’ (Each One – Teach One) या संकल्पनेतून हा उपक्रम सुरू करण्यात आला. भारताच्या प्राचीन गुरु-शिष्य परंपरेतून प्रेरणा घेत या उपक्रमाद्वारे एका शहरातील ज्ञान, अनुभव आणि सर्वोत्तम कार्यपद्धती दुसऱ्या शहरापर्यंत पोहोचवल्या जातात. यातून शहरी उत्कृष्टता आणि स्वच्छतेच्या दिशेने सामूहिक वाटचालीला चालना दिली जात आहे.

महाराष्ट्रातील नवी मुंबई, गुजरातमधील सूरत आणि आंध्र प्रदेशातील विजयवाडा यांनी ‘सुपर स्वच्छ लीग’मधील पहिल्या तीन स्वच्छ शहरांचा मान मिळवला.

स्वच्छ शहरांच्या नव्या पिढीचा उदय अधोरेखित करत, दहा लाखांहून अधिक लोकसंख्या असलेल्या शहरांच्या गटात GVMC विशाखापट्टणम, जबलपूर आणि लखनऊ यांनी देशातील अव्वल स्वच्छ शहरांचा मान मिळवला.

स्वच्छ सर्वेक्षण पुरस्कार 2025-26 मध्ये व्याप्ती वाढवून डोंगराळ व हिमालयीन शहरे तसेच नदीकिनारी आणि किनारपट्टीवरील शहरांचाही समावेश करण्यात आला. उत्तराखंडमधील रुद्रपूर, जम्मू-काश्मीरमधील जम्मू आणि शोपियाँ यांना अव्वल तीन स्वच्छ हिमालयीन शहरे म्हणून घोषित करण्यात आले.

नदीकिनारे, समुद्रकिनारे आणि जलस्रोत हे नैसर्गिक तसेच सांस्कृतिक वारशाचे अविभाज्य भाग आहेत. पर्यावरणीय शाश्वततेसाठीच नव्हे, तर स्थानिक समुदायांचे आरोग्य आणि उपजीविकेसाठीही त्यांची स्वच्छता अत्यंत महत्त्वाची आहे. याच अनुषंगाने, स्वच्छ नदीकिनारा शहर या श्रेणीत अनुक्रमे रीवा (मध्य प्रदेश), बिलासपूर (छत्तीसगड) आणि वाराणसी (उत्तर प्रदेश) या शहरांना पहिले 3 क्रमांक देण्यात आले आहेत. तर स्वच्छ किनारपट्टी शहर या श्रेणीतील पुरस्कार ओडिशातील पुरी, केरळमधील अलप्पुझा आणि महाराष्ट्रातील रत्नागिरी या शहरांना प्रदान करण्यात आले आहेत.

सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमधील उत्कृष्ट कामगिरीची दखल घेऊन ती गौरवण्यासाठी 30 सर्वोत्तम कामगिरी करणाऱ्या शहरांना राज्यस्तरीय प्रथम स्वच्छ शहर पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. केंद्रशासित प्रदेशांचे पुरस्कारांसाठी दोन श्रेणींमध्ये वर्गीकरण करण्यात आले आहे : (1) 5 पर्यंत नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था (यूएलबी) आणि (2) 5 पेक्षा अधिक नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था.

स्वच्छ सर्वेक्षणाच्या 10 व्या आवृत्तीअंतर्गत, नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे (यूएलबी) 10 महत्त्वपूर्ण क्षेत्रांतील 43 निर्देशकांच्या आधारे मूल्यांकन करण्यात आले. यामध्ये कचऱ्याचे वर्गीकरण, कचरा संकलन आणि वाहतूक, घनकचरा व्यवस्थापन, दृश्य स्वरूपातील स्वच्छता, स्वच्छता सुविधांची उपलब्धता, गाळ उपसण्याच्या सेवांचे यांत्रिकीकरण, परिसंस्था बळकटीकरण आणि संस्थात्मक निकष, वापरलेल्या पाण्याचे व्यवस्थापन, स्वच्छतेविषयी जनजागृती, स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे सर्वांगीण कल्याण तसेच नागरिकांचा अभिप्राय आणि तक्रार निवारण यांचा समावेश होता.

देशभरात 3,000 हून अधिक प्रशिक्षित मूल्यांकनकर्त्यांनी प्रत्यक्ष ठिकाणी जाऊन व्यापक मूल्यांकन केले. यासाठी रिअल टाइम जीपीएस आधारित निरीक्षण व्यवस्थेची मदत घेण्यात आली. पुरावे सादर करण्यापासून ते त्यांच्या पडताळणीपर्यंतची संपूर्ण मूल्यांकन प्रक्रिया पूर्णपणे डिजिटल, पारदर्शक आणि कठोर गुणवत्ता तपासणीच्या चौकटीत पार पाडण्यात आली. त्यामुळे प्रत्येक टप्प्यावर विश्वासार्हता आणि सुसंगतता सुनिश्चित झाली.

***

Shailesh Patil / Rajesh Shirbhate / Vaibhavi Joshi / Gajendra Deoda / Madhura Nerurkar

सोशल मिडियावर आम्हाला फॉलो करा:@PIBMumbai    /PIBMumbai    /pibmumbai  pibmumbai[at]gmail[dot]com  /PIBMumbai    /pibmumbai