સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ એવોર્ડ્સ 2025-26

આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલય (MoHUA) ના શહેરી વિકાસ વિભાગ (DoUD) દ્વારા આયોજિત વિજ્ઞાન ભવન, નવી દિલ્હી ખાતે યોજાયેલા સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ એવોર્ડ્સ 2025-26 માં ભારતના માનનીય રાષ્ટ્રપતિ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુએ ભારતના સૌથી સ્વચ્છ શહેરોનું સન્માન કર્યું હતું. MoHUA અને ઊર્જા મંત્રી શ્રી મનોહર લાલ અને MoHUA ના રાજ્ય મંત્રી શ્રી તોખન સાહૂની ઉપસ્થિતિમાં વિજેતાઓને સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ વર્ષે 5 શ્રેણીઓ હેઠળ 60 રાષ્ટ્રીય એવોર્ડની જાહેરાત કરવામાં આવી છે:

• સ્વચ્છ શહેર જોડી (SSJ)
• ક્લીન સીટીઝ ઓફ સુપર સ્વચ્છ લીગ
• 5 વસતી શ્રેણીઓમાં સ્વચ્છ શહેર
• સ્વચ્છ રિવર ફ્રન્ટ ટાઉન
• સ્વચ્છ કોસ્ટલ ટાઉન
• ક્લીન હિમાલયન સીટી
• સ્ટેટ ફર્સ્ટ સ્વચ્છ સીટી

આ કાર્યક્રમમાં બોલતા, ભારતના માનનીય રાષ્ટ્રપતિ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સ્વચ્છતા માત્ર કોઈ એક સંસ્થાના પ્રયાસોથી પ્રાપ્ત કરી શકાતી નથી અને તેના માટે તમામ હિતધારકોની સક્રિય ભાગીદારી જરૂરી છે. તેમણે નાગરિક ભાગીદારી, વર્તણૂકીય ફેરફાર, વહીવટી જવાબદારી અને સતત જાહેર જોડાણના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. નાની ઉંમરથી જ સ્વચ્છતાના મૂલ્યો કેળવવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડતા, તેમણે પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન જેવા મુદ્દાઓને શાળાના અભ્યાસક્રમમાં એકીકૃત કરવા અને બાળકો તથા યુવાનો સાથે સતત સંવાદ સાધવા આહ્વાન કર્યું હતું. રાષ્ટ્રપતિએ નોંધ્યું હતું કે નાગરિકો, સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને સ્વચ્છતા કામદારો એકસાથે કામ કરે છે ત્યારે અને જ્યારે સ્વચ્છતા કામદારોના જમીની સૂચનો અને નાગરિકોના પ્રતિસાદને યોગ્ય મહત્વ આપવામાં આવે છે ત્યારે સ્વચ્છતામાં અર્થપૂર્ણ પ્રગતિ શક્ય બને છે. તેમણે કોલેબોરેટિવ લર્નિંગ (સહયોગી શિક્ષણ) ના નવા પરિમાણ તરીકે સ્વચ્છ શહેર જોડી પહેલની પણ પ્રશંસા કરી હતી, જે શહેરોને ઇનોવેશન્સ શેર કરવા, ઉકેલો ચકાસવા અને શહેરી સ્વચ્છતાના ઉચ્ચ ધોરણો પ્રાપ્ત કરવા માટે એકબીજાને ટેકો આપવા સક્ષમ બનાવે છે.

જનમેદનીને સંબોધતા, કેન્દ્રીય આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રી શ્રી મનોહર લાલે જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના દૂરદર્શી નેતૃત્વ હેઠળ, સ્વચ્છ ભારત મિશન દેશવ્યાપી લોક આંદોલનમાં ફેરવાઈ ગયું છે, જે શહેરી સ્વચ્છતામાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે અને વધુ નાગરિક ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યું છે. 2014 થી હાંસલ થયેલી પ્રગતિ પર પ્રકાશ પાડતા, તેમણે જણાવ્યું હતું કે શહેરી કચરા પ્રોસેસિંગ 16% થી વધીને 80% થયું છે, જ્યારે ડોર-ટુ-ડોર કચરા સંગ્રહનું કવરેજ 44% થી વધીને 96% થી વધુ થઈ ગયું છે. તેમણે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે જૂના કચરાના ડમ્પસાઇટ્સના ઉપચારથી ઉપયોગ માટે લગભગ 11,000 એકર શહેરી જમીન મુક્ત થઈ છે.

માનનીય મંત્રીએ રાજ્યોને તેમના સંબંધિત રાજ્યોમાં શહેરો અને નગરોને ક્રમાંકિત કરવા માટે રાજ્ય સ્તરે સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ સ્પર્ધાઓ યોજવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા, જેથી અર્બન લોકલ બોડીઝ (ULBs) વચ્ચે સ્વસ્થ સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન મળે અને નાના નગરોને તેમના સ્વચ્છતા ધોરણોમાં સુધારો કરવા પ્રોત્સાહિત કરી શકાય.

શ્રી મનોહર લાલે સ્વચ્છ સર્વેક્ષણના વધતા સ્કેલ અને અસરો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જે 2016 માં 73 શહેરોથી વધીને 2025-26 માં 4,751 શહેરોમાં છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે આ વર્ષના સર્વેક્ષણ દરમિયાન 2.70 કરોડ નાગરિકોએ પ્રતિસાદ આપ્યો હતો, જ્યારે 1,700 થી વધુ નાના શહેરોએ તેમના રેન્કિંગમાં સુધારો કર્યો હતો અને 350 થી વધુ શહેરોએ 500 થી વધુ સ્થાનોના સુધારા નોંધાવ્યા હતા. વર્તણૂકીય ફેરફારના મહત્વ પર ભાર મૂકતા, મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે સ્વચ્છ સર્વેક્ષણની વાસ્તવિક સફળતા માત્ર રેન્કિંગ સુધારવામાં નથી પરંતુ સ્વચ્છતાને કાયમી ટેવ અને સામૂહિક જવાબદારી બનાવવામાં છે. તેમણે સ્વચ્છતા હી સેવા 2026 માં લગભગ 2.10 કરોડ નાગરિકોની ભાગીદારી, 33,000 થી વધુ ખાસ કેમ્પો દ્વારા આશરે 17 લાખ સફાઈમિત્રોને આપવામાં આવેલા લાભો અને જ્ઞાન યાત્રામાં લગભગ 4 લાખ બાળકોની ભાગીદારી પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

મંત્રીએ સહયોગને મજબૂત કરવા અને શહેરી સ્વચ્છતામાં ઉત્કૃષ્ટતાને પ્રોત્સાહિત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી નવી પહેલો પર વધુ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સ્વચ્છ શહેર જોડી પહેલ હેઠળ, જ્ઞાનના આદાનપ્રદાનને સુગમ બનાવવા અને સ્વચ્છતાના પરિણામોમાં સુધારો કરવા માટે 70 મેન્ટર શહેરોને 191 મેન્ટી શહેરો સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. તેમણે વ્યાપક ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે પાંચ વસતી શ્રેણીઓમાં માન્યતાની સાથે રિવર ફ્રન્ટ ટાઉન્સ, કોસ્ટલ ટાઉન્સ અને હિમાલયન સીટીઝ માટે ખાસ એવોર્ડ શ્રેણીઓની શરૂઆતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. PRAGATI-50 પહેલ પર પ્રકાશ પાડતા, શ્રી મનોહર લાલે જણાવ્યું હતું કે ટેકનોલોજી-સંચાલિત હસ્તક્ષેપો અને સતત નિરીક્ષણ દ્વારા 50 શહેરોને મોડેલ ક્લીન સીટીઝ તરીકે વિકસાવવામાં આવશે. તમામ એવોર્ડ વિજેતા શહેરો, અર્બન લોકલ બોડીઝ અને સફાઈમિત્રોને અભિનંદન આપતા, તેમણે સ્વચ્છતાને શહેરી જીવનનો અવિભાજ્ય અંગ બનાવવા અને સ્વચ્છ અને વિકસિત ભારતના વિઝનને સાકાર કરવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

MoHUA ના DoUD સેક્રેટરી શ્રી સત્યેન્દ્ર સિંહે પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે કેવી રીતે સ્વચ્છ સર્વેક્ષણે, છેલ્લા એક દાયકામાં, મિશન હેઠળ જમીની સ્તરે મૂર્ત પરિણામો લાવતી વખતે શહેરી સ્વચ્છતા સેવાઓના મૂલ્યાંકન અને સુધારણાને મજબૂત બનાવ્યા છે. MoHUA ના સેક્રેટરીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ એ મૂલ્યાંકન કરતાં ઘણું વધારે છે; તે સ્વચ્છ ભારતના વિઝન માટે પ્રતિબદ્ધ લાખો લોકોનો સામૂહિક અવાજ છે. તેમણે કહ્યું, “આજે સ્વચ્છતાના હેતુને આગળ ધપાવવામાં આપણા શહેરો અને નાગરિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા ઉત્કૃષ્ટ પ્રયાસોની ઉજવણી છે.”

સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ 2025-26 ના પરિણામો સમગ્ર શહેરી ભારતમાં એક મજબૂત ઊર્ધ્વગામી ગતિ દર્શાવે છે, જેમાં 350 થી વધુ ULBs એ તેમના સ્થાનમાં 500 થી વધુ રેન્કનો સુધારો કર્યો છે. નાના શહેરો આ પરિવર્તનના મુખ્ય ચાલક બળ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, કારણ કે 50,000 થી ઓછી વસતી ધરાવતા 1,700+ ULBs એ 2024–25 ની સરખામણીએ તેમના રેન્કિંગમાં સુધારો કર્યો છે, જે દર્શાવે છે કે સતત પ્રયાસો અને નાગરિક ભાગીદારી તમામ કદના નગરોમાં સ્વચ્છતા આંદોલનને વેગ આપી રહી છે.

સહયોગી પ્રયાસો અને પીઅર-લર્નિંગ (સાથી સીખ) માં ઉત્કૃષ્ટતા દર્શાવતા, મેન્ટર શહેર અમદાવાદ અને મેન્ટી શહેર સાણંદ, મેન્ટર ઇન્દોર અને મેન્ટી દેપાલપુર અને મેન્ટર તિરુપતિ અને મેન્ટી કુપ્પમ, સ્વચ્છ શહેર જોડી એવોર્ડ હેઠળ ટોચના ક્રમાંકિત જોડી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. ટોચની 3 સ્વચ્છ શહેર જોડીઓની ઓળખ મેન્ટર સીટી (SS 2024-25 એવોર્ડી) અને તેના સાથે જોડાયેલા મેન્ટી સીટીના સંયુક્ત સ્કોરના આધારે કરવામાં આવી છે. તે સ્વચ્છ શહેર જોડી પહેલ હેઠળ બંને શહેરોના સંયુક્ત પ્રદર્શન અને સહયોગી પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેથી એકંદર સ્વચ્છતા અને સેવા વિતરણ સુધારણાઓની સાથે મેન્ટરશિપના પરિણામોને માન્યતા મળે. જોડી એવોર્ડનો હેતુ એ છે કે શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરતા શહેરોએ તેમના પ્રદર્શનમાં સુધારો કરવા માટે ઓછા સ્કોર ધરાવતા શહેરોને માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ. આ પહેલ 2024-25 એવોર્ડ સમારોહ પછી 'ઈચ વન - ટીચ વન' ના ઉદ્દેશ્ય સાથે અને ભારતની કાલાતીત ગુરુ-શિષ્ય પરંપરામાં મૂળ ધરાવે છે, જ્યાં જ્ઞાન, અનુભવ અને શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ એક શહેરથી બીજા શહેરમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે જેથી શહેરી ઉત્કૃષ્ટતા અને સ્વચ્છતા તરફની યાત્રાને સામૂહિક રીતે આગળ ધપાવી શકાય.

મહારાષ્ટ્રનું નવી મુંબઈ, ગુજરાતનું સુરત અને આંધ્રપ્રદેશનું વિજયવાડા સુપર સ્વચ્છ લીગના ટોચના 3 ક્લીન સીટીઝ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. સ્વચ્છ શહેરોની નવી પેઢીના ઉદયને ચિહ્નિત કરતા, GVMC વિશાખાપટ્ટનમ, જબલપુર અને લખનૌ 10 લાખથી વધુ વસતી શ્રેણીમાં ભારતના ટોચના સ્વચ્છ શહેર તરીકે ઉભરી આવ્યા છે.

સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ એવોર્ડ્સ 2025-26 એ તેનો વ્યાપ વધારીને પહાડી અને હિમાલયન શહેરો તેમજ રિવર ફ્રન્ટ અને કોસ્ટલ ટાઉન્સનો સમાવેશ કર્યો છે. ઉત્તરાખંડમાં રૂદ્રપુર, J&K માં જમ્મુ અને શોપિયાંને ટોચના 3 ક્લીન હિમાલયન સીટીઝ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. રિવરફ્રન્ટ્સ, દરિયાકાંઠાઓ અને જળાશયો એ કુદરતી અને સાંસ્કૃતિક વિરાસતનો એક અવિભાજ્ય અંગ છે. તેમની સ્વચ્છતા માત્ર પર્યાવરણીય ટકાઉપણું માટે જ નહીં પરંતુ સમુદાયોના સ્વાસ્થ્ય અને આજીવિકા માટે પણ આવશ્યક છે. તેને અનુરૂપ, સ્વચ્છ રિવર ફ્રન્ટ ટાઉન માટેના ટોચના 3 રેન્ક અનુક્રમે રીવા (MP), બિલાસપુર (છત્તીસગઢ) અને વારાણસી (UP) ને આપવામાં આવ્યા છે, જ્યારે સ્વચ્છ કોસ્ટલ ટાઉન માટેના એવોર્ડ્સ ઓડિશાના પુરી, કેરળના અલાપ્પુઝા અને મહારાષ્ટ્રના રત્નાગિરીને મળ્યા છે. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ઉત્કૃષ્ટતાને ઓળખવા અને પુરસ્કૃત કરવા માટે, 30 ટોચના પ્રદર્શન કરતા શહેરોને સ્ટેટ ફર્સ્ટ સ્વચ્છ સીટી એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને એવોર્ડ માટે બે શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે: (i) 5 ULBs સુધી અને (ii) 5 કરતાં વધુ ULBs.

સ્વચ્છ સર્વેક્ષણની 10મી આવૃત્તિના ભાગરૂપે, વર્ગીકરણ, કચરાનું એકત્રીકરણ અને પરિવહન, ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન, દ્રશ્યમાન સ્વચ્છતા, સેનિટેશન સુધી પહોંચ, ડીસ્લજિંગ સેવાઓનું યાંત્રિકીકરણ, ઇકોસિસ્ટમ સ્ટ્રેન્ધનિંગ અને ઇન્સ્ટિટ્યૂટિશનલ પેરામીટર્સ, યુઝ્ડ વોટર મેનેજમેન્ટ, સ્વચ્છતા માટે એડવોકેસી, સફાઈમિત્રોનું એકંદર કલ્યાણ, સિટિઝન ફીડબેક અને ગ્રીવન્સ રેડ્રેસલ સહિત 10 નિર્ણાયક ડોમેન્સને આવરી લેતા 43 સૂચકાંકો (ઇન્ડિકેટર્સ) પર અર્બન લોકલ બોડીઝ (ULBs) નું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. રીયલ-ટાઇમ GPS-સક્ષમ મોનિટરિંગ દ્વારા સમર્થિત, 3,000 થી વધુ તાલીમબદ્ધ એસેસર્સે દેશવ્યાપી વ્યાપક જમીની મૂલ્યાંકન હાથ ધર્યું હતું. પુરાવા સબમિટ કરવાથી લઈને ચકાસણી સુધી, સમગ્ર મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા સંપૂર્ણ ડિજિટલ, પારદર્શક અને સખત ગુણવત્તા-આશ્વાસન માળખા દ્વારા હાથ ધરવામાં આવી હતી, જે દરેક તબક્કે વિશ્વસનીયતા અને સુસંગતતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

SM/BS/JD