પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે ત્રિમાસિક બુલેટિન જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર 2026 પર પ્રેસ નોટ

મુખ્ય અંશ (Snapshots):

• અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 54.6% ની સરખામણીમાં જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 માં સરેરાશ વ્યક્તિઓ (15+ વર્ષ) માટેનો એકંદર LFPR વધીને 55.5% નોંધાયો હતો.
• ગ્રામીણ LFPR (15+ વર્ષ) 58.1% નોંધાયો હતો, જે ગયા વર્ષના સમાન ગાળાની સરખામણીમાં 0.9 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.
• જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન એકંદર WPR (15+ વર્ષ) 52.7% રહ્યો હતો, જે અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળા કરતાં 1.0 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.
• જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન ગ્રામીણ WPR ક્વાર્ટર-ઓન-ક્વાર્ટર (ત્રિમાસિક ધોરણે) 1.4 ટકા વધીને 55.6% થયો હતો.
• શહેરી વિસ્તારોમાં નિયમિત વેતન/પગારદાર રોજગારીનો હિસ્સો અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીમાં 0.3 ટકા વધીને 49.6% નોંધાયો હતો.
• જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્વ-રોજગાર ધરાવતા લોકોનો હિસ્સો છેલ્લા ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીમાં 1.3 ટકા વધીને 62.7% થયો હતો.
• ગ્રામીણ કૃષિ રોજગારી જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન ત્રિમાસિક ધોરણે 3.8 ટકા વધીને 56.7% થઈ હતી.
• ગ્રામીણ UR અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 4.8% થી ઘટીને જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન 4.3% થયો હતો.

1. પ્રસ્તાવના

NSO, MoSPI દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતો પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS), વસતીની પ્રવૃત્તિ ભાગીદારી અને રોજગાર-બેરોજગારીની સ્થિતિ અંગેનો પ્રાથમિક ડેટા સ્ત્રોત છે. CWS માળખા હેઠળ ગ્રામીણ અને શહેરી બંને ભારત માટે શ્રમ દળના સૂચકાંકોના માસિક અને ત્રિમાસિક અંદાજો પૂરા પાડવા માટે જાન્યુઆરી, 2025 થી PLFS સર્વેક્ષણ પદ્ધતિમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે.

વધુ વ્યાપક કવરેજ સાથે ઉચ્ચ-આવૃત્તિ શ્રમ દળના સૂચકાંકો જનરેટ કરવાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને, પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) ની સેમ્પલિંગ પદ્ધતિ જાન્યુઆરી, 2025 થી પુનઃરચિત કરવામાં આવી હતી. પુનઃરચિત PLFS નો ઉદ્દેશ્ય નીચેના ઉદ્દેશ્યો પ્રાપ્ત કરવાનો છે:

• વર્તમાન સાપ્તાહિક સ્થિતિ (CWS) હેઠળ અખિલ ભારતીય સ્તરે ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારો માટે દર મહિને મુખ્ય રોજગાર અને બેરોજગારીના સૂચકાંકો – અર્થાત્ શ્રમ દળ ભાગીદારી દર (LFPR), વર્કર પોપ્યુલેશન રેશિયો (WPR) અને બેરોજગારી દર (UR) – જનરેટ કરવા.
• ત્રિમાસિક PLFS પરિણામોને ગ્રામીણ વિસ્તારો સુધી લંબાવવા, જેથી CWS માળખા હેઠળ ગ્રામીણ અને શહેરી બંને ભારત માટે શ્રમ બજારના સૂચકાંકોના ત્રિમાસિક અંદાજો તૈયાર કરી શકાય.
• ગ્રામીણ તેમજ શહેરી વિસ્તારો માટે સામાન્ય સ્થિતિ (ps+ss) અને વર્તમાન સાપ્તાહિક સ્થિતિ (CWS) બંનેમાં મુખ્ય રોજગાર અને બેરોજગારી સૂચકાંકોના વાર્ષિક અંદાજો પૂરા પાડવા.

ડિસેમ્બર, 2024 સુધી બહાર પાડવામાં આવેલા અગાઉના PLFS ત્રિમાસિક બુલેટિન્સમાં માત્ર શહેરી વિસ્તારો માટે શ્રમ બજારના સૂચકાંકો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. એપ્રિલ - જૂન, 2025 નું બુલેટિન ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારો માટે અંદાજો પૂરા પાડતી શ્રેણીમાં પ્રથમ હતું અને જુલાઈ - સપ્ટેમ્બર, 2026 નું વર્તમાન બુલેટિન આ શ્રેણીમાં છઠ્ઠું છે. આ ત્રિમાસિક બુલેટિનમાં, નિરપેક્ષ ધોરણે કામદારોની સંખ્યાના અંદાજો પૂરા પાડવાનો પણ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

આ ત્રિમાસિક બુલેટિન વર્તમાન સાપ્તાહિક સ્થિતિ (CWS) માં મુખ્ય શ્રમ દળના સૂચકાંકો — શ્રમ દળ ભાગીદારી દર (LFPR), વર્કર પોપ્યુલેશન રેશિયો (WPR), બેરોજગારી દર (UR), અને રોજગારની વ્યાપક સ્થિતિ અને કાર્યના ઉદ્યોગ દ્વારા કામદારોના વિતરણ — ના અંદાજો અખિલ ભારતીય સ્તરે ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારો માટે અલગ-અલગ રજૂ કરે છે. આ ઉપરાંત, પસંદગીના રાજ્યો માટે CWS માં LFPR, WPR, અને UR ના રાજ્ય-સ્તરના અંદાજો પણ પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે.

CWS ને અનુસરતી 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની વ્યક્તિઓ માટેના મુખ્ય તારણો:

• શ્રમ દળ ભાગીદારી દર (LFPR) માં ગ્રામીણ અને શહેરી બંને ક્ષેત્રોમાં સુધારો થયો: 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની વ્યક્તિઓ માટેનો એકંદર LFPR અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 54.6% થી વધીને જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન 55.5% થયો હતો. આ સુધારો ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારો માટે LFPR માં થયેલા વધારાને કારણે થયો હતો. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની વ્યક્તિઓ માટેનો LFPR અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 56.9% થી વધીને વર્તમાન ત્રિમાસિક ગાળામાં 58.1% થયો હતો. તેવી જ રીતે, શહેરી LFPR આ જ સમયગાળા દરમિયાન 50.2% થી સહેજ વધીને 50.4% થયો હતો.

એકંદર મહિલા LFPR અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 33.2% થી વધીને વર્તમાન ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન 34.7% થયો હતો. પુરુષોમાં, શહેરી LFPR માં મામૂલી વધારો નોંધાયો હતો, જે એપ્રિલ-જૂન, 2026 ના ત્રિમાસિક ગાળામાં 77.0% થી વધીને વર્તમાન ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન 77.3% થયો હતો.

વાર્ષિક ધોરણે (Year-on-year basis), એકંદર LFPR માં 0.4 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો, જે જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2025 ના 55.1% થી વધીને જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 માં 55.5% થયો હતો. ગ્રામીણ LFPR માં પણ 0.9 ટકાનો સુધારો થયો હતો, જે સમાન સમયગાળા દરમિયાન 57.2% થી વધીને 58.1% થયો હતો, જ્યારે શહેરી LFPR માં 0.3 ટકાનો મામૂલી ઘટાડો થયો હતો.

જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની વ્યક્તિઓ માટેનો એકંદર LFPR 55.5% રહ્યો હતો, જે અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળા અને 2025 ના સમાન ત્રિમાસિક ગાળા બંનેની સરખામણીમાં વધારો દર્શાવે છે.

• કાર્યબળ ભાગીદારીમાં વધારો થયો: 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની વ્યક્તિઓ માટેનો એકંદર વર્કર પોપ્યુલેશન રેશિયો (WPR) જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 ના ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 51.7% થી વધીને 52.7% થયો હતો. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં WPR છેલ્લા ત્રિમાસિક ગાળાના 54.2% થી વધીને 55.6% થયો હતો. શહેરી વિસ્તારોમાં, WPR એપ્રિલ-જૂન, 2026 માં 46.8% ની સરખામણીએ જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન મુખ્યત્વે સ્થિર રહીને 46.9% રહ્યો હતો. પુરુષોમાં, WPR અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 73.0% થી વધીને વર્તમાન ત્રિમાસિક ગાળામાં 73.4% થયો હતો, જ્યારે મહિલા WPR તે જ સમયગાળા દરમિયાન 31.3% થી નોંધપાત્ર રીતે વધીને 32.8% થયો હતો.

પાછલા વર્ષના સમાન ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીમાં, જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન એકંદર WPR માં 0.5 ટકાનો વધારો થયો હતો. ગ્રામીણ WPR માં પણ આ જ સમયગાળા દરમિયાન 0.9 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો. શહેરી WPR એ પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં વર્તમાન ત્રિમાસિક ગાળામાં સ્થિરતા જાળવી રાખી હતી.

અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીમાં, જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર 2026 માં 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના પુરુષો અને મહિલાઓ બંને માટે WPR માં સુધારો થયો હતો, જે અનુક્રમે 73.4% અને 32.8% સુધી પહોંચ્યો હતો.

• એકંદર અને ગ્રામીણ બેરોજગારી દર (UR) માં ઘટાડો થયો: 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની વ્યક્તિઓ માટેનો એકંદર UR અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 5.4% ની સરખામણીએ વર્તમાન ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન સુધારીને 5.1% થયો હતો. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, ગ્રામીણ UR 4.8% થી ઘટીને 4.3% થયો હતો, જ્યારે શહેરી UR અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળામાં 6.7% ની સામે વ્યાપકપણે સ્થિર રહીને 6.8% રહ્યો હતો.

2025 ના સમાન ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીમાં, જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2025 દરમિયાન 4.4% ની સરખામણીએ જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન ગ્રામીણ UR 4.3% પર મોટાભાગે અપરિવર્તિત રહ્યો હતો. ગ્રામીણ પુરુષ UR જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2025 દરમિયાન 4.7% થી 0.3 ટકા ઘટીને જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન 4.4% થયો હતો. શહેરી UR માં પુરુષો (6.2% થી 6.1%) અને મહિલાઓ (9.0% થી 8.8%) બંને માટે તે જ સમયગાળા દરમિયાન મામૂલી સુધારો નોંધાયો હતો.

જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 માં 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની વ્યક્તિઓ માટેનો એકંદર UR અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 5.4% ની સરખામણીમાં સુધારીને 5.1% થયો હતો.

• ગ્રામીણ સ્વ-રોજગાર અને શહેરી નિયમિત વેતન/પગારદાર રોજગારીમાં વધારો થયો: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્વ-રોજગારમાં રોકાયેલા કામદારોનો હિસ્સો અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 61.4% થી વધીને વર્તમાન ત્રિમાસિક ગાળામાં 62.7% થયો હતો. શહેરી વિસ્તારોમાં, નિયમિત વેતન/પગારદાર કામદારોનો હિસ્સો અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 49.3% થી વધીને 49.6% થયો હતો. ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં, અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીમાં જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન કેઝ્યુઅલ લેબર (છૂટક મજૂરી) માં રોકાયેલા કામદારોનો હિસ્સો ઘટ્યો હતો. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, તે 22.5% થી ઘટીને 21.7% થયો હતો, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં, તે 11.1% થી ઘટીને 10.7% થયો હતો.

વાર્ષિક ધોરણે સરખામણી કેઝ્યુઅલ લેબર રોજગારીમાં રોકાયેલા કામદારોના પ્રમાણમાં ઘટાડો સૂચવે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, આ હિસ્સો જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2025 ના 22.2% થી 0.5 ટકા ઘટીને જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર 2026 માં 21.7% થયો હતો. તેવી જ રીતે, શહેરી વિસ્તારોમાં, તે સમાન સમયગાળા દરમિયાન 10.9% થી મામૂલી ઘટીને 10.7% થયો હતો. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, સ્વ-રોજગારમાં કામદારોનો હિસ્સો સ્થિર રહ્યો હતો જ્યારે નિયમિત વેતન/પગારદાર રોજગારીમાં વર્ષ દરમિયાન 0.6 ટકાનો વધારો થયો હતો. શહેરી વિસ્તારોમાં, સ્વ-રોજગારમાં 0.4 ટકાનો વધારો થયો હતો, જ્યારે નિયમિત વેતન/પગારદાર રોજગારી માટે ગયા વર્ષના સમાન ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીમાં મામૂલી ઘટાડો થયો હતો.

જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 દરમિયાન કેઝ્યુઅલ લેબર રોજગારીમાં રોકાયેલા કામદારોનો હિસ્સો ત્રિમાસિક અને વાર્ષિક બંને ધોરણે ઘટ્યો હતો.

• ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કૃષિ ક્ષેત્રનો હિસ્સો વધ્યો, શહેરી વિસ્તારોમાં તૃતીય ક્ષેત્ર (સર્વિસ સેક્ટર) સ્થિર રહ્યું: રોજગારનું ક્ષેત્રીય વિતરણ ગ્રામીણ-શહેરી રોજગારની સ્પષ્ટ ભાતોને પ્રતિબિંબિત કરતું રહ્યું, જેમાં ગ્રામીણ કાર્યબળ મુખ્યત્વે કૃષિમાં રોકાયેલું છે અને શહેરી કાર્યબળ તૃતીય ક્ષેત્રમાં કેન્દ્રિત છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, કૃષિમાં રોકાયેલા કામદારોનો હિસ્સો એપ્રિલ-જૂન, 2026 ના 52.9% થી વધીને જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 માં 56.7% થયો હતો. ખાણકામ અને ઉત્ખનન સહિત દ્વિતીય ક્ષેત્રમાં રોકાયેલા કામદારોનો હિસ્સો અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાના 24.4% ની સામે 21.9% રહ્યો હતો. તૃતીય ક્ષેત્રમાં, છેલ્લા ત્રિમાસિક ગાળાના 22.7% ની સામે વર્તમાન ત્રિમાસિક ગાળામાં તે 21.4% અંદાજવામાં આવ્યો છે.

જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2025 ની સરખામણીમાં, ખાણકામ અને ઉત્ખનન સહિત દ્વિતીય ક્ષેત્રમાં રોકાયેલા ગ્રામીણ કામદારોનો હિસ્સો 21.0% થી વધીને 21.9% થયો હતો, જ્યારે તૃતીય ક્ષેત્રનો હિસ્સો વ્યાપકપણે સ્થિર રહ્યો હતો, જે જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 માં 21.3% થી સહેજ વધીને 21.4% થયો હતો. શહેરી વિસ્તારોમાં, દ્વિતીય અને તૃતીય ક્ષેત્રોમાં રોકાયેલા કામદારોનો હિસ્સો વ્યાપકપણે સ્થિર રહ્યો હતો.

વર્ષ દરમિયાન, દ્વિતીય ક્ષેત્રમાં ગ્રામીણ રોજગારનો હિસ્સો 21.0% થી વધીને 21.9% થયો હતો, જ્યારે તૃતીય ક્ષેત્ર આશરે 21.4% પર સ્થિર રહ્યો હતો.

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય (MoHFW) ના અંદાજિત વસતીના આંકડાઓનો ઉપયોગ કરીને, 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના કામદારોની નિરપેક્ષ સંખ્યા અંદાજવામાં આવી છે. સરેરાશ, દેશમાં જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026 ના ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના 57.9 કરોડ લોકો રોજગારી મેળવતા હતા, જેમાંથી 40.5 કરોડ પુરુષો અને 17.4 કરોડ મહિલાઓ હતી.

જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2026ના ત્રિમાસિક ગાળાનું આ ત્રિમાસિક બુલેટિન મંત્રાલયની વેબસાઇટ (https://www.mospi.gov.in) પર ઉપલબ્ધ છે.

પ્રકાશનો/અહેવાલો મેળવવા માટે QR કોડ સ્કેન કરો

SM/BS/JD