પોસ્ટેડ ઓન:
29 OCT 2026 2:04PM by PIB Ahmedabad
ભારતનું ઝડપી ડિજિટલાઇઝેશન સુરક્ષિત, સ્કેલેબલ અને વિશ્વસનીય ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની માંગને વધારી રહ્યું છે. ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને જાહેર સેવા વિતરણ માટે એક મહત્વપૂર્ણ પાયો બની રહ્યું છે. ભારત મેઘરાજ જેવી પહેલ અને સ્વદેશી ડેટા સેન્ટર ક્ષમતાના વિસ્તરણ દ્વારા સ્થાનિક ક્લાઉડ ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે. નીતિગત પગલાં, સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓ અને જાહેર-ખાનગી સહયોગ ભારતના તમામ ક્ષેત્રોમાં ક્લાઉડના સ્વીકારને વધુ વેગ આપે છે.
ડેટા સાર્વભૌમત્વ માટે સીડિંગ ક્લાઉડ
માર્ચ 2026માં દેશનો ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રાઇબર બેઝ 1,092.79 મિલિયન સુધી પહોંચ્યો. ડિજિટલ સ્વીકૃતિનો વધારો થવાથી ડેટા વપરાશમાં પણ વધારો થઈ રહ્યો છે, જેમાં સરેરાશ વાયરલેસ ડેટા વપરાશ દર મહિને પ્રતિ સબ્સ્ક્રાઇબર 25.51 GB સુધી પહોંચી ગયો છે. નાણાંકીય વર્ષ 2025-26માં કુલ વાયરલેસ ડેટા વપરાશ વધીને 285,376 પેટાબાઇટ્સ થયો . ડિજિટલ ચુકવણીઓ વ્યવહાર રેકોર્ડ બનાવે છે, ઓનલાઇન જાહેર સેવાઓ ડિજિટલ રેકોર્ડ બનાવે છે, અને કૃત્રિમ બુદ્ધિ એપ્લિકેશનો વિશાળ માત્રામાં માહિતી ઉત્પન્ન કરે છે અને પ્રક્રિયા કરે છે. આ વધતા ડેટાનું સંચાલન કરવા માટે માહિતીને કાર્યક્ષમ રીતે સંગ્રહિત કરવા, પ્રક્રિયા કરવા અને સંચાલિત કરવા માટે સુરક્ષિત, સ્કેલેબલ અને વિશ્વસનીય માળખાગત સુવિધાની જરૂર છે.
આ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે સ્ટોરેજ સ્પેસ કરતાં વધુની જરૂર પડે છે. સંસ્થાઓને માહિતી પર પ્રક્રિયા કરવા, એપ્લિકેશનો ચલાવવા અને ડિજિટલ સેવાઓ વિશ્વસનીય રીતે પહોંચાડવા માટે કમ્પ્યુટિંગ પાવરની પણ જરૂર હોય છે. ભૌતિક સર્વર્સ અને અન્ય સાધનોને સ્વતંત્ર રીતે જાળવવા ખર્ચાળ અને વિસ્તરણ કરવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે ઇન્ટરનેટ પર કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનો પૂરા પાડીને આ પડકારનો સામનો કરે છે. જો કે, જેમ-જેમ ક્લાઉડ સેવાઓ પર નિર્ભરતા વધે છે, સંવેદનશીલ માહિતીનું રક્ષણ કરવું અને તેના સંગ્રહ અને પ્રક્રિયા પર નિયંત્રણ જાળવી રાખવું વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બને છે. સ્થાનિક ક્લાઉડ વિકસાવવાથી મહત્વપૂર્ણ ડિજિટલ સંસાધનો પર રાષ્ટ્રીય નિયંત્રણને મજબૂત બનાવીને ડેટા સાર્વભૌમત્વને ટેકો મળી શકે છે.
ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ વપરાશકર્તાઓને ઇન્ટરનેટ પર ડેટા સ્ટોરેજ, સર્વર્સ, સોફ્ટવેર અને પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાઓ સહિત કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનોને ઍક્સેસ કરવાની મંજૂરી આપે છે. પોતાના સર્વર ખરીદવા અને જાળવવાને બદલે, સંસ્થાઓ જરૂરિયાત મુજબ આ સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગૂગલ ડ્રાઇવ વપરાશકર્તાઓને દસ્તાવેજો ઑનલાઇન સ્ટોર કરવાની અને બહુવિધ ઉપકરણો પર તેમને ઍક્સેસ કરવાની મંજૂરી આપે છે. તેવી જ રીતે, સરકારી વિભાગ તમામ જરૂરી સાધનોને જાળવવાને બદલે ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મ પર તેની એપ્લિકેશનો અને ડેટાબેઝ હોસ્ટ કરી શકે છે. યોગ્ય સુરક્ષા સલામતી અને શાસન માળખા દ્વારા સમર્થિત હોય ત્યારે, સ્થાનિક ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સંવેદનશીલ માહિતી પર નિયંત્રણને મજબૂત બનાવી શકે છે. તે વિશ્વસનીય જાહેર સેવાઓ, કૃત્રિમ બુદ્ધિ વિકાસ અને ભારતની તકનીકી સ્વ-નિર્ભરતાને પણ સમર્થન આપી શકે છે.
|
ભારતની ક્લાઉડ સર્વિસ પ્રોવાઇડર ઇકોસિસ્ટમ
સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, ભારતે 30 ક્લાઉડ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ (CSPs) ને પેનલમાં સામેલ કર્યા છે, જેમાં મુંબઈ, નવી મુંબઈ, ચેન્નાઈ, હૈદરાબાદ, બેંગલુરુ, દિલ્હી-NCR અને જામનગર સહિત પણ મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સ્થળોએ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે. પેનલમાં સામેલ પ્રદાતાઓમાં જિયો પ્લેટફોર્મ્સ લિમિટેડ, ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસીસ લિમિટેડ, ભારત સંચાર નિગમ લિમિટેડ (BSNL), ITI લિમિટેડ, રેલટેલ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ, અદાણીકોનેક્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ અને યોટા ડેટા સર્વિસીસ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ જેવી ભારતીય કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદાતાઓમાં ગુગલ ક્લાઉડ ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, ઓરેકલ ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, માઇક્રોસોફ્ટ કોર્પોરેશન ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ અને એમેઝોન વેબ સર્વિસીસ ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
|
ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગના મુખ્ય ફાયદા
ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વધુ સુલભ, લવચીક અને કાર્યક્ષમ બનાવીને ઘણા ફાયદાઓ પ્રદાન કરે છે. તે ભૌતિક સર્વર ખરીદવા અને જાળવવાની જરૂરિયાતને મર્યાદિત કરીને ખર્ચ ઘટાડે છે .
સર્વરરૂમ એ એક સમર્પિત જગ્યા છે જેમાં કમ્પ્યુટર્સ હોય છે જે ડેટા સ્ટોર કરે છે અને ડિજિટલ સેવાઓ ચલાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, શાળા પોતાના કમ્પ્યુટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણ કરવાને બદલે ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મ પર વિદ્યાર્થીઓના રેકોર્ડ સ્ટોર કરી શકે છે.
તે સંસ્થાઓને લાંબા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેટઅપ વિના સેવાઓ શરૂ કરવાની મંજૂરી આપીને ડિજિટલ સેવાઓ અને એપ્લિકેશનોનો ઝડપી ઉપયોગ સક્ષમ બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, હોસ્પિટલ પોતાના સર્વર સેટ કર્યા વિના ઓનલાઇન એપોઇન્ટમેન્ટ સિસ્ટમ રજૂ કરી શકે છે.
ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મ સરળ સ્કેલેબિલિટી પણ પ્રદાન કરે છે, જે સંસ્થાઓને માંગ અનુસાર કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનોને સમાયોજિત કરવાની મંજૂરી આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓનલાઈન પરીક્ષા પોર્ટલ નોંધણી સમયગાળા દરમિયાન તેના સંસાધનો વધારી શકે છે અને પછી તેને ઘટાડી શકે છે.
ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ વિવિધ સ્થળોએ રહેતા વપરાશકર્તાઓને માહિતી ઍક્સેસ અને શેર કરવાની મંજૂરી આપીને વધુ સારા સહયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે . ઉદાહરણ તરીકે, યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ પર સહયોગ કરી શકે છે, અભ્યાસ સામગ્રી શેર કરી શકે છે અને દસ્તાવેજોને ઑનલાઇન સંપાદિત કરી શકે છે.
ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મ ડેટા બેકઅપ અને પુનઃપ્રાપ્તિને મજબૂત બનાવે છે, વપરાશકર્તાઓને આકસ્મિક રીતે કાઢી નાખવામાં, સાધનોની નિષ્ફળતા અથવા અન્ય વિક્ષેપો પછી માહિતી પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે . ઉદાહરણ તરીકે, સિસ્ટમ નિષ્ફળતા પછી હોસ્પિટલ બેકઅપ લીધેલા દર્દીના રેકોર્ડને પુનઃસ્થાપિત કરી શકે છે.
આ ક્ષમતાઓ અણધાર્યા વિક્ષેપો પછી સંસ્થાઓને ઝડપથી કામગીરી શરૂ કરવામાં મદદ કરીને સેવા સાતત્યને પણ મજબૂત બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે તેના પ્રાથમિક માળખામાં તકનીકી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે ત્યારે ઓનલાઈન બેંકિંગ સેવા બેકઅપ સિસ્ટમ્સ પર સ્વિચ કરી શકે છે.
ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ ડિજિટલ રેકોર્ડ્સના સંગ્રહ, સંગઠન અને પુનઃપ્રાપ્તિને સરળ બનાવીને કાર્યક્ષમ ડેટા મેનેજમેન્ટને વધુ ટેકો આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઈ-કોમર્સ વ્યવસાય એક જ ક્લાઉડ-આધારિત સિસ્ટમ દ્વારા ઉત્પાદન માહિતી, ગ્રાહક ઓર્ડર અને ઇન્વેન્ટરી રેકોર્ડનું સંચાલન કરી શકે છે.
ડિજિટલ ઇન્ડિયા ભાષિણી પ્લેટફોર્મનું ક્લાઉડ પર સ્થળાંતર
|
ડિજિટલ ઇન્ડિયા ભાષિણી પ્લેટફોર્મ દર્શાવે છે કે ડિજિટલ સેવાઓમાં સુધારો કરતી વખતે સ્વદેશી ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેટા સાર્વભૌમત્વને કેવી રીતે ટેકો આપી શકે છે. ફેબ્રુઆરી 2026 માં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલયે ભાષિણીના યોટ્ટા ડેટા સર્વિસીસ દ્વારા સંચાલિત ભારતીય ક્લાઉડ પર સ્થળાંતરની જાણ કરી. આ સંક્રમણ તેના ભાષા ડેટાસેટ્સ, AI મોડેલ્સ અને નાગરિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓને ભારતના અધિકારક્ષેત્રમાં રાખે છે. આ જમાવટથી 40% સુધી સુધારેલ પ્રદર્શન , 20-30% ખર્ચ બચત અને 99.99% અપટાઇમ પ્રાપ્ત થયો હોવાના અહેવાલ છે.
મહા કુંભ ૨૦૨૫ દરમિયાન, ભાષિણીએ 11થી વધુ ભારતીય ભાષાઓમાં રીઅલ-ટાઇમ અનુવાદ અને વૉઇસ-આધારિત સહાયને સમર્થન આપ્યું. તેની બહુભાષી સેવાઓએ ભાષા અવરોધો હોવા છતાં યાત્રાળુઓને માહિતી મેળવવામાં મદદ કરી.
|
સર્જનાત્મક મન, ઉત્પ્રેરક વિજ્ઞાન, સશક્તિકરણ ટેકનોલોજી
|
ભારતના ઉભરતા વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતા કોન્ક્લેવનું બીજું સંસ્કરણ, ESTIC-2026, 27-29 ઓક્ટોબર 2026 દરમિયાન નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે યોજાઈ રહ્યું છે. આ કોન્ક્લેવ "સર્જનાત્મક મન, ઉત્પ્રેરક વિજ્ઞાન, સશક્તિકરણ ટેકનોલોજી" થીમને અનુસરે છે . વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદ (CSIR) દ્વારા આયોજિત, ESTIC-2026 ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને અન્ય ઉભરતી ટેકનોલોજી સહિત ઉભરતી વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સીમાઓને આગળ ધપાવે છે. તે વ્યૂહાત્મક સહયોગને ઉત્પ્રેરિત કરે છે અને વિકાસ ભારત 2047 ના ભારતના દ્રષ્ટિકોણને સમર્થન આપે છે. 12 વિષયોના ક્ષેત્રોમાં ફેલાયેલા, કોન્ક્લેવમાં પૂર્ણ સત્રો, તકનીકી ચર્ચાઓ અને પ્રદર્શનો શામેલ છે. એજન્ડા વિશે વધુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો : ESTIC 2026
|
ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને સમજવું
ક્લાઉડ મોડેલના પ્રકારો
ક્લાઉડ મોડેલો નક્કી કરે છે કે ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્યાં કાર્ય કરે છે, તેનો ઉપયોગ કોણ કરી શકે છે અને સંસ્થા કેટલું નિયંત્રણ જાળવી રાખે છે. ત્રણ સામાન્ય રીતે ચર્ચિત મોડેલો જાહેર, ખાનગી અને હાઇબ્રિડ ક્લાઉડ છે.
પબ્લિક ક્લાઉડ તૃતીય-પક્ષ પ્રદાતા દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલ અને બહુવિધ ગ્રાહકો વચ્ચે સમાન માળખાગત સુવિધાનો ઉપયોગ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક વ્યવસાય/વિડિઓ-સ્ટ્રીમિંગ કંપની શેર કરેલા સર્વર્સથી લાખો દર્શકોને સેવા આપે છે.
ખાનગી ક્લાઉડ એક જ સંસ્થાને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સમર્પિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, રાજ્યની ટ્રેઝરી ઓફિસ સુરક્ષા પર વધુ નિયંત્રણ સાથે સંવેદનશીલ વહીવટી રેકોર્ડનું સંચાલન કરવા માટે ચુકવણી અને એકાઉન્ટ્સનો ડેટા ખાનગી ક્લાઉડ પર રાખે છે.
હાઇબ્રિડ ક્લાઉડ જાહેર અને ખાનગી ક્લાઉડ વાતાવરણને જોડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન તેના મિલકત-કર ચુકવણી પોર્ટલને જાહેર ક્લાઉડ પર રાખે છે અને નાગરિકોના રેકોર્ડ ખાનગી ક્લાઉડ પર રાખે છે. પસંદગી સંસ્થાની સુરક્ષા, ખર્ચ અને સંચાલન જરૂરિયાતો પર આધારિત છે.
વિવિધ ક્લાઉડ સેવાઓ
ક્લાઉડ સેવાઓ ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ભાડે લેવાથી લઈને તૈયાર એપ્લિકેશનોનો ઉપયોગ કરવા સુધીના વિવિધ સ્તરના કમ્પ્યુટિંગ સપોર્ટ પ્રદાન કરે છે. ચાર સામાન્ય શ્રેણીઓ છે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એઝ અ સર્વિસ ( IaaS ), પ્લેટફોર્મ એઝ અ સર્વિસ (PaaS), સોફ્ટવેર એઝ અ સર્વિસ (SaaS) અને સર્વરલેસ કમ્પ્યુટિંગ . આને ક્યારેક ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ "સ્ટેક" પણ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે એકબીજાની ટોચ પર બને છે.
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એઝ અ સર્વિસ (IaaS) વપરાશકર્તાઓને ભૌતિક સાધનો ખરીદવાને બદલે વર્ચ્યુઅલ સર્વર્સ, સ્ટોરેજ અને નેટવર્ક્સ જેવા કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનો ભાડે લેવાની મંજૂરી આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક ઓનલાઈન રિટેલર તેની વેબસાઇટ હોસ્ટ કરવા માટે ક્લાઉડ સર્વર્સ ભાડે લઈ શકે છે અને તહેવારોના વેચાણ દરમિયાન ટ્રાફિકમાં વધારાને સમાવવા માટે કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા વધારી શકે છે.
પ્લેટફોર્મ એઝ અ સર્વિસ (PaaS) ડેવલપર્સને અંતર્ગત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું સંચાલન કર્યા વિના એપ્લિકેશન બનાવવા, પરીક્ષણ કરવા અને લોન્ચ કરવા માટે સાધનો સાથે સક્ષમ બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મોબાઇલ બેંકિંગ એપ્લિકેશન વિકસાવતી ટીમ તેના સોફ્ટવેર બનાવવા અને પરીક્ષણ કરવા માટે ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
સોફ્ટવેર એઝ અ સર્વિસ (SaaS) ઇન્ટરનેટ પર ઉપયોગમાં લેવા માટે તૈયાર સોફ્ટવેર પહોંચાડે છે, જેમાં પ્રદાતા અપડેટ્સ અને જાળવણીનું સંચાલન કરે છે. ઉદાહરણોમાં વિડિઓ કોન્ફરન્સિંગ માટે ઝૂમ, ગ્રાહક સંબંધ વ્યવસ્થાપન માટે સેલ્સફોર્સ અને ઓનલાઇન ફાઇલ સ્ટોરેજ અને શેરિંગ માટે ડ્રૉપબૉક્સનો સમાવેશ થાય છે.
સર્વરલેસ કમ્પ્યુટિંગ ડેવલપર્સને સર્વર્સનું સીધું સંચાલન કર્યા વિના ચોક્કસ કાર્યો ચલાવવાની મંજૂરી આપે છે. ક્લાઉડ પ્રદાતા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું સંચાલન કરે છે અને જરૂર પડે ત્યારે સંસાધનોની ફાળવણી કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે ગ્રાહક ખરીદી પૂર્ણ કરે છે ત્યારે ઓનલાઈન શોપિંગ પ્લેટફોર્મ આપમેળે ઓર્ડર પર પ્રક્રિયા કરી શકે છે. તેનું નામ હોવા છતાં, સર્વરલેસ કમ્પ્યુટિંગ હજુ પણ સર્વર્સનો ઉપયોગ કરે છે; પ્રદાતા ડેવલપર વતી તેમનું સંચાલન કરે છે.
સ્વદેશી ક્લાઉડ ઇકોસિસ્ટમના ઉપયોગના ક્ષેત્રમાં ભારતની પ્રગતિ
ભારત ડિજિટલ ગવર્નન્સ, ડેટા મેનેજમેન્ટ અને ઉભરતી ટેકનોલોજીઓને મદદ કરવા માટે તેના સ્થાનિક ક્લાઉડ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. સરકાર સમાન માળખાગત સુવિધાઓનો વિસ્તાર કરી રહી છે, વિશ્વસનીય ક્લાઉડ સેવાઓનો અમલ કરી રહી છે અને સ્વદેશી કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતાઓને આગળ ધપાવી રહી છે.
મેઘરાજ અને મેઘરાજ 2.0: ભારત સરકારનું ક્લાઉડ ઇકોસિસ્ટમ
ભારત સરકારની ક્લાઉડ ઇકોસિસ્ટમ, મેઘરાજ 2014માં MeitY દ્વારા ઇ-ગવર્નન્સને વેગ આપવા અને જાહેર ICT ખર્ચને ઑપ્ટિમાઇઝ કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. મેઘરાજ 2.0 આ રાષ્ટ્રીય ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ પહેલની બીજી પેઢીનું પુનરાવર્તન રજૂ કરે છે, જે દેશના ડિજિટલ ઇન્ડિયા મિશન માટે સુરક્ષિત ડિજિટલ આધારસ્તંભ તરીકે સેવા આપે છે. વિતરિત ક્લાઉડ આર્કિટેક્ચર દ્વારા લવચીક IaaS , PaaS અને SaaS મોડેલ્સ પ્રદાન કરીને, તે સરકારી વિભાગોને માંગ પર ઝડપથી ડિજિટલ એપ્લિકેશનો જમાવવાની મંજૂરી આપે છે.
છેલ્લા દાયકામાં ઇકોસિસ્ટમમાં ભારે વધારો થયો છે. સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, અપનાવવાનું પ્રમાણ વધીને 2,330 સરકારી વિભાગોનો સમાવેશ થયો. આજે, મેઘરાજ 2.0 ભારતના ડિજિટલ પ્લેટફોર્મને શક્તિ આપવા માટે જરૂરી અત્યંત સુરક્ષિત, AI-તૈયાર હોસ્ટિંગ પૂરું પાડે છે, જેમાં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પોસ્ટ્સની એડવાન્સ્ડ પોસ્ટલ ટેકનોલોજી (APT)નો સમાવેશ થાય છે. વધુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો: ઇન્ડિયા ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
ભારતના ક્લાઉડ સિસ્ટમના આધારસ્તંભ તરીકે ડેટા સેન્ટર્સ
ડેટા સેન્ટરોમાં સર્વર્સ અને સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ છે જે ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગને શક્તિ આપે છે. ડિજિટલ સેવાઓ અને AI કમ્પ્યુટિંગની વધતી માંગને કારણે ભારતનું ડેટા સેન્ટર ક્ષેત્ર વેગ પકડી રહ્યું છે. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, ભારતની ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા 1.57 GW સુધી પહોંચી ગઈ છે અને 2030 સુધીમાં લગભગ 8 GW સુધી વધવાનો અંદાજ છે. આ ક્ષેત્ર મુંબઈ, નવી મુંબઈ, ચેન્નાઈ, હૈદરાબાદ, બેંગલુરુ, દિલ્હી-NCR અને જામનગરમાં કેન્દ્રિત છે. ઉભરતા ડેટા સેન્ટર હબ આંધ્રપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ લોકપ્રિય બની રહ્યા છે . આ વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે નોંધપાત્ર મૂડીની જરૂર છે, અને આ ક્ષેત્ર લગભગ 70 અબજ ડોલરના રોકાણો આકર્ષી રહ્યું છે, સાથે સાથે 90 અબજ ડોલરના વધુ પ્રોજેક્ટ્સ પણ જાહેર કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ રોકાણો કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતામાં વધારો કરશે અને ભારતની સ્થાનિક ક્લાઉડ ક્ષમતાઓને વિસ્તૃત કરશે તેવી અપેક્ષા છે. ભારતમાં ડેટા સેન્ટર્સ વિશે વધુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો.
ડેટા સેન્ટર નેટવર્કને મજબૂત બનાવવું
નેશનલ ઇન્ફોર્મેટિક્સ સેન્ટર (NIC) ભારતના ડેટા સેન્ટર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો એક અભિન્ન ભાગ છે, જે દેશભરમાં 4 રાષ્ટ્રીય ડેટા સેન્ટર અને 24 મિનિ ડેટા સેન્ટરનું સંચાલન કરે છે. આ સુવિધાઓ સરકારી વિભાગોને શેર્ડ હોસ્ટિંગ, કો-લોકેશન અને ક્લાઉડ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. NIC સ્ટેટ સેન્ટર ખાતે મિનિ ડેટા સેન્ટર વિકેન્દ્રિત છતાં પ્રમાણિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા રાજ્ય-સ્તરની ઇ-ગવર્નન્સ જરૂરિયાતોને પણ પૂર્ણ કરે છે.
ઇન્ડિયાએઆઈ મિશન — એઆઈ કમ્પ્યુટિંગની ઍક્સેસનું લોકશાહીકરણ
ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સંશોધકો અને સ્ટાર્ટ-અપ્સને AI એપ્લિકેશનો જમાવવા માટે જરૂરી કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનોથી સજ્જ કરે છે. ₹10,371.92 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂર કરાયેલ IndiaAI મિશન, કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનોની ઍક્સેસને વિસ્તૃત કરી રહ્યું છે. એક સામાન્ય AI કમ્પ્યુટિંગ સુવિધા માટે 45,000 થી વધુ ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ (GPUs) ને ઓનબોર્ડ કરવામાં આવ્યા છે . આ સંસાધનો ભારતીય સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને AI વિકાસ માટે સસ્તું કમ્પ્યુટિંગ પાવર પ્રદાન કરે છે, જે સમર્પિત સાધનોમાં રોકાણની જરૂરિયાત ઘટાડે છે. AI સાથે ભારતનું પરિવર્તન: વિશે વધુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગમાં કૌશલ્યવર્ધન અને ક્ષમતા નિર્માણ પહેલો
ભારતના વિસ્તરતા ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ચલાવવા માટે કુશળ કાર્યબળનું નિર્માણ જરૂરી છે. MeitY -NASSCOM દ્વારા 2021 માં શરૂ કરાયેલ FutureSkills PRIME પ્રોગ્રામ, ઉભરતી-ટેકનોલોજી કુશળતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, તેમાં 34 લાખ નોંધાયેલા ઉમેદવારો હતા, જેમાંથી 23 લાખથી વધુ ઉમેદવારો નોંધાયેલા અથવા તાલીમ પામેલા હતા. AI, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને ડેટા એનાલિટિક્સમાં ઉદ્યોગ-કેન્દ્રિત તાલીમ માટે યુરોપિયન કમિશનના પેક્ટ ફોર સ્કિલ્સ રિપોર્ટ 2024 માં તે વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજા ક્રમે હતું. આ પહેલને પૂરક બનાવતા, નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન્ડ ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી (NIELIT) 56 કેન્દ્રો, 750 સંલગ્ન સંસ્થાઓ અને 9,000 થી વધુ સુવિધા કેન્દ્રો ચલાવે છે, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, AI, સાયબર સુરક્ષા , બ્લોકચેન અને IoT માં વ્યાવસાયિકોને તાલીમ આપે છે.
આ પ્રતિભા આધારને વધુ પ્રતિબિંબિત કરતા, ક્લાઉડ નેટિવ કમ્પ્યુટિંગ ફાઉન્ડેશન (CNCF)ના 2026ના અહેવાલમાં અંદાજ છે કે ભારતમાં 2.25 મિલિયન ક્લાઉડ-નેટિવ ડેવલપર્સ છે. અહેવાલમાં એ પણ જાણવા મળ્યું છે કે 44% ભારતીય ડેવલપર્સ હાઇબ્રિડ ક્લાઉડનો ઉપયોગ કરે છે, જે જાહેર અને ખાનગી ક્લાઉડ વાતાવરણને જોડે છે. આ કુશળ કાર્યબળ ભારતના વિકસતા ક્લાઉડ ઇકોસિસ્ટમના સંચાલનને સરળ બનાવી શકે છે.
ભારતમાં પોલિસી પુશ ડ્રાઇવિંગ ક્લાઉડ એડોપ્શન
ભારતની ક્લાઉડ વ્યૂહરચના સંકલિત નીતિ પહેલ અને લક્ષિત રોકાણો દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા પર કેન્દ્રિત છે. ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ અને ડેટા-આધારિત સેવાઓ માટે ક્લાઉડ અને ડેટા સેન્ટર્સને મહત્વપૂર્ણ તરીકે ઓળખીને, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં ભારતની ડિજિટલ ક્ષમતાઓને આગળ વધારવામાં તેમની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. આ પગલાંનો હેતુ ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, AI અને હાઇપરસ્કેલ ડેટા સેન્ટર્સમાં રોકાણ આકર્ષવાનો છે જ્યારે ભારતની લાંબા ગાળાની ડિજિટલ ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો છે.
|
શું તમે જાણો છો?
માર્ચ 2026માં, MeitY એ ક્લાઉડ સિલેક્શન ફ્રેમવર્ક જારી કર્યું જે ડેટા સંવેદનશીલતા અને ગંભીરતાના આધારે ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પસંદ કરવા માટે મંત્રાલયો અને વિભાગોને માળખાગત માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા વિચારણાઓ સાથે સંરેખિત ડેટા વર્ગીકરણ અભિગમ રજૂ કરે છે, NIC અને રાજ્ય ડેટા સેન્ટર જેવા સરકાર-સમર્થિત ક્લાઉડના ઉપયોગને પ્રાથમિકતા આપે છે, અને પેનલવાળા ક્લાઉડ સેવા પ્રદાતાઓ સાથે હાઇબ્રિડ ડિપ્લોયમેન્ટ મોડેલોને અપનાવવા સક્ષમ બનાવે છે.
|
વધુમાં, ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ, 2023 વ્યક્તિગત ડેટા પ્રોસેસિંગ માટે સલામતી સ્થાપિત કરે છે અને ક્રોસ-બોર્ડર ડેટા ટ્રાન્સફર માટે શરતો નક્કી કરે છે. તે સ્થાનિક ડેટા સેન્ટરો અને ક્લાઉડ સેવાઓના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે, જેમ કે ડેટા રેસીડેન્સી અને ક્રોસ-બોર્ડર ડેટા ટ્રાન્સફર પરના પ્રતિબંધો સંબંધિત જોગવાઈઓમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. તે સ્પષ્ટ વપરાશકર્તા સંમતિ, ડેટા વિશ્વાસુઓની જવાબદારી અને સખત ડેટા પ્રોસેસિંગ જવાબદારીઓ પર જોગવાઈઓ દ્વારા ડેટા પર વધુ સારું નિયંત્રણ અને નિયમોનું પાલન પણ સુનિશ્ચિત કરે છે.
સુરક્ષિત અને માનક ડિજિટલ ગવર્નન્સનું માર્ગદર્શન
રાષ્ટ્રીય ઈ-ગવર્નન્સ વિભાગ ( NeGD ) કેન્દ્ર અને રાજ્ય સ્તરે ઈ-ગવર્નન્સ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ટેકનિકલ અને સલાહકારી સહાય પૂરી પાડે છે. તેની જવાબદારીઓમાં પ્રોજેક્ટ્સનું ટેકનિકલ મૂલ્યાંકન, તેમની ટેકનોલોજી આર્કિટેક્ચર, સુરક્ષા, ધોરણો અને સામાન્ય માળખાગત સુવિધાઓનો ઉપયોગ શામેલ છે. આ સહયોગી માળખું ભારતના સરકારી ઇકોસિસ્ટમમાં ક્લાઉડ સેવાઓને આગળ ધપાવી રહ્યું છે, ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને ઈ-ગવર્નન્સ પ્રાથમિકતાઓને વેગ આપી રહ્યું છે.
ભારતના ક્લાઉડ ઇકોસિસ્ટમ માટે આગળનો માર્ગ
ભારતની ક્લાઉડ ઇકોસિસ્ટમ ઝડપથી વિસ્તરણ જોઈ રહ્યું છે, જેમાં દેશની ક્લાઉડ ડેટા ક્ષમતા 2030 સુધીમાં લગભગ 4-5 ગણી વધવાનો અંદાજ છે. ડિજિટલ ગવર્નન્સ, જાહેર સેવા વિતરણ અને ટેકનોલોજી-આધારિત પ્લેટફોર્મ્સમાં ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર વધતી નિર્ભરતા કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનોની માંગને વેગ આપી રહી છે. ડેટા સેન્ટરોમાં રોકાણો સ્થાનિક ક્ષમતામાં વધારો કરી રહ્યા છે, જ્યારે લક્ષિત કૌશલ્ય-વિકાસ પહેલ ક્લાઉડ-આધારિત ટેકનોલોજી માટે સજ્જ કાર્યબળને ઉભું કરી રહી છે. એકસાથે, આ પગલાં નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે અને ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગને ભારતના લાંબા ગાળાના ડિજિટલ પરિવર્તનના પાયાના પથ્થર તરીકે સ્થાન આપી રહ્યા છે.
સંદર્ભ
રાજ્ય સભા
ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય
સંદેશાવ્યવહાર મંત્રાલય
કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય
નીતિ આયોગ
પીઆઈબી મુખ્યાલય
નેટવર્ક રેડીનેસ ઇન્ડેક્સ રિપોર્ટ 2025
નાસ્કોમ
પીડીએફ જોવા માટે ક્લિક કરો
SM/GP/DK