પોસ્ટેડ ઓન:
29 OCT 2026 11:06AM by PIB Ahmedabad
ખેડૂતોને ભાવ ખાતરી આપવા અને કૃષિ આયોજન અને રોકાણ સંબંધિત જાણકાર નિર્ણયો લેવામાં મદદ કરવા માટે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) એક મહત્વપૂર્ણ સાધન છે. 30 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ, સરકારે રવિ માર્કેટિંગ સિઝન (RMS) 2027-28 માટે તમામ સુનિશ્ચિત રવિ પાક માટે MSPમાં વધારો કરવાની મંજૂરી આપી હતી. આ અંતર્ગત, ખેડૂતોને 324 લાખ મેટ્રિક ટન (MT) ઉત્પાદન માટે અંદાજિત ₹90,962 કરોડ ચૂકવવામાં આવશે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પ્રાપ્તિના વલણો અને ચૂકવણીઓ MSP સમર્થનના વધતા અવકાશને દર્શાવે છે. છ રવિ પાકોની ખરીદી 2004-05 અને 2013-14 વચ્ચે 2,302 લાખ મેટ્રિક ટન (LMT) થી વધીને 2014-15 અને 2025-26 દરમિયાન 3,921 LMT થઈ છે. તેવી જ રીતે, MSP હેઠળ ચૂકવણી ₹2.65 લાખ કરોડથી વધીને ₹8.36 લાખ કરોડ થઈ છે. વધુમાં, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ ખરીદી અને ચુકવણી પ્રક્રિયાઓને વધુ સુલભ અને પારદર્શક બનાવી રહ્યા છે. ભાવ ખાતરી, ખરીદી વિસ્તરણ અને ટેકનોલોજી-આધારિત વિતરણ પ્રણાલીઓ ખેડૂતોની બજારો સુધી પહોંચને મજબૂત બનાવી રહી છે અને કૃષિ નિર્ણયોમાં તેમનો વિશ્વાસ વધારી રહી છે.
લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ: ભાવ સ્થિરતા દ્વારા ખેડૂતોને ટેકો આપવો
ખેડૂતનું આર્થિક વળતર ફક્ત કૃષિ ઉત્પાદન દ્વારા જ નહીં, પરંતુ લણણી કરાયેલા ઉત્પાદન માટે મળતા ભાવ દ્વારા પણ આકાર પામે છે. ખેતીમાં મહિનાઓના શ્રમ, સંસાધનો અને ઇનપુટ્સનું રોકાણ કર્યા પછી, બજાર ભાવ આખરે ખેતીની કમાણી અને કૃષિ કામગીરી ટકાવી રાખવાની ક્ષમતાને પ્રભાવિત કરે છે. નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે, બજાર ભાવમાં પ્રતિકૂળ વધઘટ ખેતીની આવકમાં નોંધપાત્ર અનિશ્ચિતતા લાવી શકે છે અને ભવિષ્યની ખેતી અંગેના નિર્ણયોને અસર કરી શકે છે.
આ સંદર્ભમાં, લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) ખેડૂતોને ટેકો આપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત સાધન તરીકે કાર્ય કરે છે. તે ભાવ ખાતરી પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે જેના દ્વારા સરકાર પૂર્વનિર્ધારિત ભાવે યોગ્ય કૃષિ પેદાશોની ખરીદી કરે છે. MSP ખેડૂતોને લાભદાયી વળતર સુનિશ્ચિત કરે છે જ્યારે કૃષિ રોકાણ અને ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
કિંમતની ખાતરી પૂરી પાડીને, MSP (લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ) ખેડૂતોને બજારના પ્રતિકૂળ ઉતાર-ચઢાવ સામે રક્ષણ આપવામાં મદદ કરી શકે છે. જ્યારે બજારભાવ નીચા હોય, ત્યારે MSP પર સરકારી ખરીદી ખેડૂતોને તેમનો પાક જાહેર કરાયેલા ભાવે વેચવાની તક આપે છે. આ વ્યવસ્થા કિંમત સંબંધિત અનિશ્ચિતતા ઘટાડવામાં, ખેતીની આવકમાં સ્થિરતા લાવવામાં અને આગામી કૃષિ સીઝન માટે આયોજન કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. અપેક્ષિત વળતર અંગેનો વિશ્વાસ મજબૂત કરીને, MSP ખેડૂતોને સુધારેલા બિયારણો, કૃષિ તકનીક અને ઉત્પાદકતા વધારતા અન્ય સાધનોમાં રોકાણ કરવાના નિર્ણયો લેવામાં પણ પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે.
જ્યારે સારી ખેતી અને સુરક્ષિત આવકનો સમન્વય થાય છે
કર્ણાટકના બોમ્બારહલ્લી ગામના 72 વર્ષીય બાજરીના ખેડૂત શ્રી કે. ચિક્કન્નાનો અનુભવ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સુધારેલી ખેતી પદ્ધતિઓ, સંસ્થાકીય સહાય અને ભાવ ગેરંટી કૃષિ ઉત્પાદકતા અને આવક વધારવામાં મદદ કરી શકે છે.
ઘણા વર્ષોથી, શ્રી ચિક્કન્ના પરંપરાગત પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને બાજરીની ખેતી કરતા હતા. સિંચાઈની સુવિધા હોવા છતાં, તેમનું ઉત્પાદન પ્રતિ એકર આશરે 9-11 ક્વિન્ટલ સુધી મર્યાદિત હતું.
2025ની રવિ સિઝનમાં એક મોટો ફેરફાર થયો જ્યારે તેમણે સુધારેલી બાજરીની જાત 'HR-13' અપનાવી. ICAR-IIMR (ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ - ભારતીય બાજરી સંશોધન સંસ્થા) એ કુંડરૂપીમાં કુસુમગિરી ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠન (FPO) દ્વારા તેમને આ જાત પૂરી પાડી.
ICAR-IIMR વૈજ્ઞાનિકોના ટેકનિકલ માર્ગદર્શન સાથે, તેમણે છોડનું અંતર, સંતુલિત પોષક તત્વોનું સંચાલન અને કુદરતી ખેતી પદ્ધતિઓ જેવી સુધારેલી ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવી. આ ફેરફારોથી તેમની ઉપજ પ્રતિ એકર 22-23 ક્વિન્ટલ સુધી વધવામાં મદદ મળી, જે પહેલા કરતા બમણી હતી.
ઉપજમાં આ વધારો FPO દ્વારા તેમના પાકની ખાતરીપૂર્વક ખરીદી સાથે થયો - જે 2025-26 સીઝન માટે પ્રતિ ક્વિન્ટલ ₹4,886 હતી. આનાથી તેમને તેમના ઉત્પાદન માટે સારી કિંમત મળી અને તેમની કમાણીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો. પરિણામે, છ એકર જમીનમાંથી તેમની આવક આશરે ₹2.07 લાખથી વધીને ₹6.59 લાખ થઈ ગઈ.
શ્રી ચિક્કાનાનો અનુભવ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સુધારેલા બીજ, વૈજ્ઞાનિક ખેતી પદ્ધતિઓ, તકનીકી માર્ગદર્શન, ખેડૂત જૂથો (FPO) અને MSP-આધારિત ખરીદીનું મિશ્રણ કૃષિ ઉત્પાદકતા અને આર્થિક નફાને મજબૂત બનાવી શકે છે.
લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવે છે
સરકાર દર વર્ષે 22 મુખ્ય કૃષિ પાક માટે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) જાહેર કરે છે. આ MSP કૃષિ ખર્ચ અને કિંમતો આયોગ (CACP) ની ભલામણો પર આધારિત છે. આ ભલામણો સંબંધિત રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રીય મંત્રાલયો/વિભાગોના મંતવ્યો ધ્યાનમાં લીધા પછી ઘડવામાં આવે છે. વધુમાં, તોરિયા અને છાલ વગરના નારિયેળ માટેના MSP અનુક્રમે રેપસીડ-રાયસ અને કોપરા (સૂકા નારિયેળ) માટે જાહેર કરાયેલ MSPના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.
CACP વિવિધ પાક માટે MSPની ભલામણ કરતી વખતે ઘણા પરિબળો ધ્યાનમાં લે છે. આમાં સામેલ છે:
- ઉત્પાદન ખર્ચ
- સ્થાનિક અને વૈશ્વિક બજારોમાં પાકની માંગ અને પુરવઠો
- સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ
- આંતર-પાક ભાવ સમાનતા
- કૃષિ અને બિન-કૃષિ ક્ષેત્રો વચ્ચેના વેપારની શરતો
- વ્યાપક અર્થતંત્ર પર ભાવ નીતિની સંભવિત અસર, અને
- ઉત્પાદન ખર્ચ કરતાં ઓછામાં ઓછું 50 ટકા માર્જિન.
MSPની ગણતરીમાં વપરાતા ઉત્પાદન ખર્ચમાં ભાડે રાખેલા મજૂરો, બળદ અને મશીનરી, ભાડાપટ્ટે લીધેલી જમીન, બીજ, ખાતર, ખાતર અને સિંચાઈનો ખર્ચ સામેલ છે. પંપ સેટ ચલાવવા માટે વપરાતો ડીઝલ અને વીજળી, કૃષિ સાધનો અને ઇમારતોનું અવમૂલ્યન, કાર્યકારી મૂડી પર વ્યાજ અને અન્ય પરચુરણ ખર્ચ પણ સામેલ છે. વધુમાં, કૃષિ પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલા પરિવારના સભ્યોના યોગદાનને ઓળખવા માટે, તેમના શ્રમનું આરોપિત મૂલ્ય પણ ઉમેરવામાં આવે છે. MSPની ગણતરી કરવા માટે, બધા 22 પાક અને બધા રાજ્યો માટે સમાન ખર્ચ-અંદાજ સૂત્રનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
રવિ એમએસપી 2027-28: ભાવ સહાય અને પાક વૈવિધ્યકરણ
સરકારે 30 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ માર્કેટિંગ સીઝન 2027-28 માટે તમામ ફરજિયાત રવિ પાક માટે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP)માં વધારો કરવાની મંજૂરી આપી હતી.
|
રવિ માર્કેટિંગ સીઝન 2027-28
|
|
એસ.નં.
|
પાક
|
MSP 2027-28 (₹/ક્વિન્ટલ)
|
ઉત્પાદન ખર્ચ 2027-28 (₹/ક્વિન્ટલ)
|
ખર્ચ કરતાં માર્જિન (%)
|
MSP 2026-27 (₹/ક્વિન્ટલ)
|
MSP વધારો (કુલ રકમ)
|
|
1
|
ઘઉં
|
2,610
|
1,264
|
106
|
2,585
|
25
|
|
2
|
જવ
|
2,286
|
1,447
|
58
|
2,150
|
136
|
|
3
|
ચણા
|
5,958
|
3,751
|
59
|
5,875
|
83
|
|
4
|
મસૂર
|
7,390
|
3,854
|
92
|
7,000
|
390
|
|
5
|
રેપસીડ અને રાયડો
|
6,613
|
3,367
|
96
|
6,200
|
413
|
|
6
|
કુસુમ
|
7,215
|
4,810
|
50
|
6,540
|
675
|
કુસુમ માટે MSPમાં સૌથી વધુ વધારો ₹675 પ્રતિ ક્વિન્ટલ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આ પછી સરસવ અને રાયડો માટે ₹413 પ્રતિ ક્વિન્ટલ, મસૂર માટે ₹390 પ્રતિ ક્વિન્ટલ અને જવ માટે ₹136 પ્રતિ ક્વિન્ટલનો વધારો કરવામાં આવ્યો છે. ઘઉં અને ચણા માટે MSPમાં પણ ગયા વર્ષની સરખામણીમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે.
ઉત્પાદન ખર્ચ પર વળતરની દ્રષ્ટિએ, ઘઉંમાં સૌથી વધુ અંદાજિત માર્જિન 106% છે. આ પછી સરસવ અને રાયડો 96%, મસૂર 92% અને ચણા 59% છે. રવિ માર્કેટિંગ સીઝન (RMS) 2027-28 દરમિયાન, ખેડૂતોને 324 લાખ મેટ્રિક ટન (MT) ઉત્પાદન માટે આશરે ₹90,962 કરોડ ચૂકવવાનો અંદાજ છે. રવિ પાક માટે વધેલા MSPનો ઉદ્દેશ્ય ખેડૂતોને તેમના ઉત્પાદન માટે નફાકારક ભાવ મળે અને પાક વૈવિધ્યકરણને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
સુલભ અને પારદર્શક MSP પ્રાપ્તિ સુનિશ્ચિત કરવિ
ખેડૂતો માટે MSP લાભો વધુ સીધા, પારદર્શક અને સુલભ બનાવવા માટે ખરીદી પ્રક્રિયા વિકસિત થઈ છે. અનાજ અને બરછટ અનાજ માટે સરકાર ભારતીય ખાદ્ય નિગમ (FCI) અને નિયુક્ત રાજ્ય એજન્સીઓ દ્વારા ખરીદી કરે છે. આ જાહેરાત કરાયેલ MSP પર ખેડૂતોને ભાવ સહાય પૂરી પાડે છે.
પ્રધાનમંત્રી અન્નદાતા આય સંરક્ષણ અભિયાન (PM-AASHA)ની કિંમત સહાય યોજના (PSS) હેઠળ કઠોળ, તેલીબિયાં અને કોપરાની ખરીદી કરવામાં આવે છે. જ્યારે પ્રવર્તમાન બજાર ભાવ જાહેર કરાયેલ MSP કરતા નીચે આવે ત્યારે રાજ્ય સરકારો ખરીદીની વિનંતી કરી શકે છે. રાષ્ટ્રીય કૃષિ સહકારી માર્કેટિંગ ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (NAFED) અને રાષ્ટ્રીય સહકારી ગ્રાહક ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (NCCF) આ યોજના હેઠળ ખરીદી કરવા માટે જવાબદાર મુખ્ય એજન્સીઓ છે. સ્થાનિક કઠોળ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા અને આત્મનિર્ભરતાને મજબૂત બનાવવા માટે, 2030-31 સુધી કઠોળમાં આત્મનિર્ભરતા માટેના મિશન હેઠળ પૂર્વ-નોંધાયેલા ખેડૂતો પાસેથી તુવેર, અડદ અને મસુરની ખરીદી કરવામાં આવે છે.
પ્રધાનમંત્રી અન્નદાતા આય સંરક્ષણ અભિયાન (PM-AASHA)
સપ્ટેમ્બર 2018માં શરૂ કરાયેલ, આ યોજના ખેડૂતો માટે લાભદાયી ભાવ સુનિશ્ચિત કરે છે જ્યારે ગ્રાહકો માટે ભાવ સ્થિરતા જાળવી રાખે છે. મુખ્ય ઘટકોમાંનો એક ભાવ સહાય યોજના (PSS) છે. જ્યારે સૂચિત કઠોળ, તેલીબિયાં અને કોપરાના બજાર ભાવ ટોચના પાક દરમિયાન MSPથી નીચે આવે છે ત્યારે તે સક્રિય થાય છે. વાજબી સરેરાશ ગુણવત્તા (FAQ) ધોરણોને પૂર્ણ કરતી યોગ્ય પેદાશો NAFED અને NCCF દ્વારા માન્ય જમીન રેકોર્ડ ધરાવતા પૂર્વ-નોંધાયેલા ખેડૂતો પાસેથી સીધી ખરીદવામાં આવે છે. આ મધ્યસ્થીઓને દૂર કરે છે અને ખેડૂતોને મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા વેચાણથી સુરક્ષિત કરે છે.
ખેડૂતોને ખરીદી સુવિધાઓની સુલભતા વધારવા માટે, પર્યાપ્ત સંખ્યામાં ખરીદી કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, જેમાં રાજ્ય સરકારો અને ખરીદી એજન્સીઓ યોગ્ય ઉત્પાદન માટે ખરીદી સમયપત્રક, કેન્દ્ર સ્થાનો અને વાજબી સરેરાશ ગુણવત્તા (FAQ) સ્પષ્ટીકરણો જાહેર કરે છે.
ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ખરીદી પ્રક્રિયાને પણ મજબૂત બનાવવામાં આવી છે. ભાવ સહાય યોજના (PSS) હેઠળ, NAFEDના e-Samriddhi અને NCCFના e-Samyukti પ્લેટફોર્મ ખેડૂત નોંધણી, ઉત્પાદન ખરીદી અને ચુકવણી સહિત ખરીદીના મુખ્ય તબક્કાઓને સરળ બનાવે છે. ખેડૂતો આધાર, જમીન રેકોર્ડ, બેંક ખાતાની માહિતી અને પાક વિગતો જેવી વિગતો આપીને નોંધણી કરાવે છે. નોંધાયેલા ખેડૂતો તેમના નજીકના ખરીદી કેન્દ્રની પસંદગી કરી શકે છે, જેના પછી પોર્ટલ ચોક્કસ તારીખ માટે તેમની મુલાકાતનું સમયપત્રક બનાવે છે. ખેડૂતોના બેંક ખાતાઓમાં MSP ચુકવણીનું સીધું ટ્રાન્સફર મેન્યુઅલ હસ્તક્ષેપ, મધ્યસ્થી પર નિર્ભરતા અને ચુકવણીમાં વિલંબ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
19 ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં ઈ-સંયુક્તિ પ્લેટફોર્મ દ્વારા 43 લાખથી વધુ ખેડૂતોને ખરીદીની સુવિધા આપવામાં આવી છે, જેમાં 37.45 લાખ મેટ્રિક ટનથી વધુ ખરીદી કરવામાં આવી છે અને ખેડૂતોને ₹13,000 કરોડથી વધુ રકમ જમા કરવામાં આવી છે. આ દરમિયાન, ઈ-સમૃદ્ધિમાં 1.37 કરોડથી વધુ નોંધાયેલા ખેડૂતો, 2.25 કરોડથી વધુ યુનિટ ઉત્પાદનની ખરીદી અને 81 લાખથી વધુ ખેડૂતોને ચૂકવણી કરવામાં આવી છે.
પારદર્શિતા અને લાભાર્થી ચકાસણીને વધુ મજબૂત બનાવતા, 2025-26 સીઝનથી PSS હેઠળ ખેડૂતોનું બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણ ફરજિયાત બન્યું. ખરીદી પહેલાં આધાર-સક્ષમ પોઈન્ટ ઓફ સેલ (PoS) મશીનો અથવા ફેશિયલ ઓથેન્ટિકેશન દ્વારા પ્રમાણીકરણ કરવામાં આવે છે. આ પગલું ખેડૂતની ઓળખ ચકાસવામાં મદદ કરે છે અને ખાતરી કરે છે કે ખરીદીના લાભો વાસ્તવિક અને પાત્ર લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચે છે.
ખેડૂતોને ખરીદી અને MSP ચુકવણીનો વ્યાપ વધતો જઈ રહ્યો છે
કૃષિ ખરીદીને ટેકો આપવામાં MSPની ભૂમિકા વર્ષોથી ખરીદીના જથ્થા અને ખેડૂતોને ચૂકવણી બંનેમાં નોંધપાત્ર વધારામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. 2014-15 થી 2025-26 દરમિયાન, ઘઉંની ખરીદી કુલ 3,715 લાખ મેટ્રિક ટન (LMT) થઈ, જે 2004-05 થી 2013-14 દરમિયાન 2,254 LMT હતી. તેવી જ રીતે, છ રવિ પાકોમાં ખરીદી સમાન સમયગાળા દરમિયાન 2,302 LMT થી વધીને 3,921 LMT થઈ.
ખરીદીમાં આ વૃદ્ધિ ખેડૂતોને MSP ચુકવણીમાં નોંધપાત્ર વધારો સાથે થઈ છે. 2014-15 અને 2025-26 વચ્ચે, ઘઉંના ખેડૂતોને ₹7.31 લાખ કરોડની ચુકવણી કરવામાં આવી હતી, જે 2004-05 થી 2013-14 દરમિયાન ₹2.56 લાખ કરોડ હતી. છ રવિ પાક માટે, સંચિત MSP ચુકવણી વધીને ₹8.36 લાખ કરોડ થઈ ગઈ છે, જે અગાઉના સમયગાળા દરમિયાન ₹2.65 લાખ કરોડ હતી.
રવિ માર્કેટિંગ સીઝન (RMS) 2026-27માં, ઘઉંની ખરીદી ₹92,432.51 કરોડના MSP મૂલ્ય સાથે 357.57 LMT થઈ હતી, જેનાથી 34 લાખથી વધુ ખેડૂતોને ફાયદો થયો હતો. આ આંકડા સરકારી ખરીદીના સ્કેલ અને MSP દ્વારા ખેડૂતોને આપવામાં આવતી નાણાકીય સહાયને દર્શાવે છે.
ખેડૂતોને ટેકો આપવો, કૃષિને મજબૂત બનાવવી
લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) એ બજાર ભાવમાં વધઘટ સામે ખેડૂતોને ટેકો આપવા અને કૃષિ આયોજન અને રોકાણમાં વધુ ખાતરી આપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ નીતિ સાધન છે. રવિ માર્કેટિંગ સીઝન (RMS) 2027-28 માટેના MSP નિર્ણયો ઉત્પાદન ખર્ચ કરતાં 50 ટકાના લઘુત્તમ માર્જિન માટે પ્રદાન કરવાનું ચાલુ રાખે છે.
ખરીદીના જથ્થા અને MSP ચુકવણીમાં સતત વૃદ્ધિ ખેડૂતોને સરકારી સહાયના વિસ્તરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. દરમિયાન, ડિજિટલ નોંધણી, બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણ અને સીધા બેંક ટ્રાન્સફર ખરીદી પ્રક્રિયાઓની સુલભતા અને પારદર્શિતાને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે. એકંદરે, આ પગલાં ભાવ ખાતરી, બજાર ઍક્સેસ અને લાભદાયી વળતર વચ્ચેના જોડાણને મજબૂત બનાવે છે, ખેડૂતોની આવકની સંભાવનાઓને ટેકો આપે છે અને વધુ સ્થિતિસ્થાપક કૃષિ ક્ષેત્રમાં ફાળો આપે છે.
સંદર્ભ
આર્થિક બાબતોની મંત્રીમંડળ સમિતિ
https://www.pib.gov.in/PressReleasepage.aspx?PRID=2316941®=48&lang=1
કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1777683®=48&lang=2
https://www.icar.gov.in/hi/node/24721?utm_
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2317665®=48&lang=2
https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/187/AS450_OAibYg.pdf?source=lsapps
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246181®=1&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155528&lang=2®=48&utm_
https://icar.org.in/en/dr-ml-jat-honours-progressive-millet-farmer-shri-k-chikkana-icar-iimr-hyderabad
ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલય
https://sansad.in/getFile/annex/271/AU2614_KTzacI.pdf?source=pqars
https://esamyukti.in/#about
સહકાર મંત્રાલય
https://esamridhi.in/#/
PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177219®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=159674&ModuleId=3®=3&lang=1
પીડીએફ ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો.
SM/BS/GP/JT
સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો : 
@PIBAhmedabad 
/pibahmedabad1964 
/pibahmedabad 
pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com