2026 వ సంవత్సరం అక్టోబర్ 25 వ తేదీ న జరిగిన ‘మన్ కీ బాత్’ (మనసు లో మాట) కార్యక్రమం యొక్క 139 వ భాగం లో ప్రధాన మంత్రి ప్రసంగం పాఠం

     ప్రియమైన దేశవాసులారా! 'మన్ కీ బాత్' కార్యక్రమం మీకు మరోసారి స్వాగతం పలుకుతోంది. పన్నెండేళ్ల కిందట పవిత్ర విజయదశమి పర్వదిన సందర్భంగా 'మన్ కీ బాత్' కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాం. అప్పటి నుండి ఈ ప్రయాణం నిరంతరాయంగా కొనసాగుతోంది. ఈ ప్రయాణంలో మా సహ ప్రయాణికులు, మార్గదర్శకులు మీరే. మిత్రులారా! సామాన్యుడి పరిశ్రమ, పరాక్రమం, నిబద్ధత, అంకితభావం, సేవాభావాలను వేడుకగా జరుపుకునేందుకు 'మన్ కీ బాత్' నాకు ఒక పవిత్రమైన సందర్భం. మన దేశంలో శతాబ్దాలుగా తీర్థయాత్రల సంప్రదాయం ఉంది. దేశ ప్రజల కృషిని దగ్గరగా అర్థం చేసుకోవడానికి, వారి సేవలకు నివాళులర్పించడానికి 'మన్ కీ బాత్' నాకు ఒక తీర్థయాత్ర కంటే తక్కువేమీ కాదు. మిత్రులారా! సమాజం కోసం, దేశం కోసం జీవించే వారు స్వయంగా ఒక తీర్థయాత్ర స్వరూపం. గడచిన 12 సంవత్సరాలలో దేశంలోని నలుమూలల నుండి ఎందరో వ్యక్తులు వెలుగులోకి వచ్చారు. వారి అసాధారణమైన కృషి సాధారణంగా సమాజం దృష్టికి రాదు. 'మన్ కీ బాత్' అటువంటి లెక్కలేనన్ని స్ఫూర్తిదాయకమైన గాథలను మీ దృష్టికి తీసుకువచ్చింది.

మిత్రులారా!

   ఈ కార్యక్రమం ద్వారా నేను ఒక విధంగా దేశ ప్రజల శక్తిని ఆరాధిస్తున్నాను. దీని ద్వారా దేశంలోని ప్రతి కుటుంబంతో మమేకమయ్యే అవకాశం నాకు లభిస్తుంది. 'మన్ కీ బాత్' వింటే నేను వారి కుటుంబంలోని వారి మధ్య కూర్చుని, ఒక కుటుంబ సభ్యుడిలా వారితో సంభాషిస్తున్నట్టు అనిపిస్తుందని ప్రజలు చెప్పే వందలాది సందేశాలు నాకు వస్తాయి. శ్రోతలైన మీ అందరి ఈ ఆత్మీయత, ఆప్యాయత నాకు ఎంతో అమూల్యమైన ఆస్తి.

నా ప్రియమైన దేశప్రజలారా! మన దేశంలో తరతరాలుగా మన గుర్తింపులో భాగంగా ఉన్న అనేక సాంప్రదాయిక నైపుణ్యాలు ఉన్నాయి. ఇప్పుడు ఈ సంప్రదాయాలను స్వీకరిస్తూనే వివిధ కొత్త ప్రయోగాలు జరుగుతున్నాయి. సాంప్రదాయిక నైపుణ్యాలను నేటి కాలానికి అనుగుణంగా ముందుకు తీసుకువెళ్తుండటం హర్షదాయకం. ఇలాంటి ప్రయత్నమే పంజాబ్‌లో కొంతకాలంగా జరుగుతోంది. 'ఖేతీ విరాసత్ మిషన్' అనే ఒక సంస్థ సేంద్రియ వ్యవసాయం, సాంప్రదాయిక వ్యవసాయ పద్ధతులను పునరుజ్జీవింపజేయడం ప్రారంభించింది. పంజాబ్‌లోని మాల్వా ప్రాంతంలో సహజ పత్తి సాగును ప్రోత్సహించాలని ఈ బృందం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ కార్యక్రమానికి 'నవ త్రింజన్' అని పేరు పెట్టారు. ఈ కార్యక్రమం కింద రసాయనాలను ఉపయోగించకుండా సేంద్రియ పత్తిని పండిస్తారు. ఇక్కడ సహజ రంగులతో కూడిన పత్తిని కూడా పండిస్తారు. దీనివల్ల దాని నుండి తయారయ్యే నూలు, వస్త్రాలకు రంగు వేయడానికి అదనపు రసాయనాల అవసరం ఉండదు. ఇది పర్యావరణంపై ఎంత గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపుతుందో మీరు ఊహించవచ్చు!

మిత్రులారా!

    కొన్ని సంవత్సరాల కిందట 'నవ త్రింజన్' ఒక నేత పాఠశాలను కూడా ప్రారంభించింది. నేత నైపుణ్యాలను తర్వాతి తరానికి అందించడమే దీని లక్ష్యం. ఈ పాఠశాల ఎంతో మంది మహిళల జీవితాలను మార్చివేసింది. రమన్‌దీప్ కౌర్ ఇందుకు ఒక ప్రధాన ఉదాహరణ. ఆమె గతంలో కూలీగా పనిచేసేవారు. కానీ ఈ పాఠశాలలో శిక్షణ పొందిన తర్వాత ఇప్పుడు నైపుణ్యం ఉన్న నేత కార్మికురాలిగా గుర్తింపు పొందారు. రేఖా రాణి గారు శిక్షణ పొందే ముందు చేనేత వస్త్రాన్ని కనీసం చూడలేదు. ఆమె నేసిన శాలువాను గౌరవనీయ భారత రాష్ట్రపతి గారికి బహూకరించారు. అదేవిధంగా సునేహా దేవి గారు ఒకప్పుడు ఇళ్లలో పనిచేసేవారు. కానీ ఈనాడు ఆమె చేనేత మగ్గంపై అద్భుతమైన వస్త్రాలను తయారు చేస్తున్నారు. రజనీ కౌర్ గారు ఒకప్పుడు వ్యవసాయ కూలీగా పనిచేసేవారు. కానీ ఇప్పుడు ఆమె కొత్త నైపుణ్యాలు ఆమె కుటుంబాన్ని నడపడానికి ఎంతగానో సహాయపడుతున్నాయి. ఈ పాఠశాల నుండి శిక్షణ పొందిన తర్వాత ఇలాంటి ఎంతోమంది మహిళలు ఇప్పుడు దేశీయ సేంద్రియ పత్తి దారాలను ఉపయోగించి శాలువాలు, తువ్వాళ్లు, ఇతర వస్త్రాలను తయారు చేస్తున్నారు. ఈ ప్రయత్నాలు వారి జీవితాలకు సౌభాగ్యాన్ని తీసుకువస్తున్నాయి.

    కొన్ని నెలల కిందట జాతీయ చేనేత దినోత్సవం నాడు నాకు ఈ బృందాన్ని కలిసే అవకాశం లభించింది. పని పట్ల వారికి ఉన్న అభిరుచిని, అంకితభావాన్ని నేను ప్రత్యక్షంగా చూశాను. వారి ఉజ్వల భవిష్యత్తు కోసం ఈ బృందం మొత్తానికి నా హృదయపూర్వక శుభాకాంక్షలు తెలియజేస్తున్నాను.

నా ప్రియమైన దేశప్రజలారా!

     ప్రకృతి పట్ల గౌరవం చూపడం మనకు చాలా కాలంగా ఉన్న సంప్రదాయం. మన పరిసరాలను శుభ్రంగా ఉంచుకోవడం, నీటి వనరులను సంరక్షించుకోవడం మన బాధ్యత అని మన పూర్వికులు మనకు బోధించారు. దేశవ్యాప్తంగా ఎంతోమంది ప్రజలు ఈ స్ఫూర్తిని తమ జీవితాల్లో అలవర్చుకోవడం చూసి నేను చాలా సంతోషిస్తున్నాను. ఇదే స్ఫూర్తి ఉత్తరాఖండ్‌లోని తెహ్రీ గర్వాల్‌లో స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. ఇక్కడ ఒక నదికి కొత్త జీవం తేవడానికి ప్రజలు ఏకమయ్యారు. ఈ నది పేరు హేవల్. కొంతకాలం కిందట హేవల్ నదిలో నీటిమట్టం తగ్గడం ప్రారంభమైంది. సమీపంలోని సహజ నీటి వనరులు కూడా ఎండిపోతున్నాయి. దాంతో స్థానిక పరిపాలనా యంత్రాంగంతో పాటు గ్రామస్థులు హేవల్ నదిని కాపాడటానికి ఒక ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు.

    ఈ సమయంలో వర్షపు నీటిని సంరక్షించడానికి చర్యలు తీసుకున్నారు.  నీటిని భూగర్భంలోకి తీసుకువచ్చే పనులు చేశారు. పెద్ద సంఖ్యలో మొక్కలను నాటారు. ఈ రోజు ఈ ప్రయత్నం హేవల్ నదికి కొత్త జీవం పోయడమే కాకుండా డజన్ల కొద్దీ సహజ నీటి వనరులను పునరుద్ధరించడంలో కూడా సహాయపడింది.

మిత్రులారా!

    సమాజం ఇటువంటి స్ఫూర్తితో ఏకమైనప్పుడు మార్పు తప్పనిసరిగా వస్తుంది. మన పండుగలలో కూడా దీన్ని మనం చూస్తాం. పవిత్రమైన దీపావళి, ఛత్ పండుగలు మరికొన్ని రోజుల్లోనే జరుపుకోబోతున్నాం. ఈ లక్ష్యంతో ప్రతిచోటా పరిశుభ్రతా కార్యక్రమాలు మొదలవుతున్నాయి. మనం నివసించే ప్రతిచోటా పరిశుభ్రతను పాటించడం చాలా ముఖ్యం. మన చిన్న ప్రయత్నాలు కూడా మన పరిసరాలలో గణనీయమైన మార్పును తీసుకువస్తాయి.

ప్రియమైన దేశవాసులారా!

    ఈ పండుగ కాలంలో మీ చుట్టూ ఒక మార్పును మీరు గమనించి ఉంటారు. ఇప్పుడు ప్రజలు కొనుగోళ్లు చేసేటప్పుడు స్వదేశీ ఉత్పత్తులకు చాలా ప్రాముఖ్యత ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. ఈ 'వోకల్ ఫర్ లోకల్ ' అనే స్ఫూర్తి ఇప్పుడు మన ఉత్పత్తులను ప్రపంచ మార్కెట్లకు తీసుకువెళుతోంది. బీహార్‌లోని పూర్ణియా నుండి వచ్చే మఖానా ఇప్పుడు గ్రీస్‌కు చేరుతోంది. కర్ణాటకలోని కల్ బుర్గి నుండి వచ్చే కందిపప్పు ఇప్పుడు మాల్దీవులకు వెళుతోంది.  అంటే ప్రపంచంలో భారతీయ రైతులకు కొత్త మార్కెట్లు తెరుచుకుంటున్నాయి. మిత్రులారా! స్థానిక ఉత్పత్తుల గురించి చర్చిస్తున్నప్పుడు నేను మీ దృష్టిని మరో అంశం వైపు మళ్లించాలనుకుంటున్నాను. ఉత్పత్తుల నాణ్యతతో పాటు వాటి ప్యాకేజింగ్ కూడా చాలా ముఖ్యమైంది. చాలాసార్లు మనం మార్కెట్‌లో ఏదైనా చూసినప్పుడు దాని మంచి ప్యాకేజింగ్ చూసిన తర్వాతే దాన్ని చేతుల్లోకి తీసుకుంటాం. ప్యాకేజింగ్ చూసిన తర్వాతే ఆ ఉత్పత్తి గురించి మనం తెలుసుకోవాలనుకుంటాం. దీన్ని అర్థం చేసుకుని ఇప్పుడు ప్యాకేజింగుకు కూడా ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నారు.

మిత్రులారా!

     మహారాష్ట్రలో గిరిజన వర్గాలు తాము తయారుచేసే ఉత్పత్తుల ప్యాకేజింగ్‌పై చాలా దృష్టి పెట్టాయి. అక్కడ ‘శబరి నాచురల్స్’ ద్వారా తేనె, మహువా, చిరోంజి, వెదురుతో తయారు చేసిన ఉత్పత్తులను మార్కెట్‌లోకి తీసుకువస్తున్నారు. వారి ప్యాకేజింగ్‌పై గిరిజన కళా  ముద్ర కనిపిస్తుంది. ఈ ప్యాకేజింగ్‌కు జపాన్ వారి  ప్రతిష్టాత్మకమైన ‘గుడ్ డిజైన్ అవార్డు’ లభించిందని తెలిసి మీరు సంతోషిస్తారు. మన యువత కూడా ఈ రంగంలో ప్రయోగాలు చేస్తున్నారు. కర్ణాటకకు చెందిన ‘బ్యాంబూ’ స్టార్టప్ సంస్థ వెదురు,  వ్యవసాయ వ్యర్థాల నుండి ప్యాకేజింగ్ మెటీరియల్‌ను తయారు చేస్తోంది.

మిత్రులారా!

     స్థానిక ఉత్పత్తుల విషయానికి వస్తే ఖాదీ స్వాభావిక చర్చనీయాంశం. ఈ సంవత్సరం గాంధీ జయంతి నాడు ఖాదీ విలేజ్ ఇండస్ట్రీస్ అమ్మకాలు ఒక్క రోజులోనే 28 కోట్ల రూపాయలను దాటాయి. ఇది గత సంవత్సరం కంటే ఒకటిన్నర కోట్ల రూపాయలు ఎక్కువ. అంటే ఖాదీకి ఆదరణ నిరంతరం పెరుగుతోంది.  తమ నైపుణ్యం, కష్టంతో ఖాదీ హస్తకళల వంటి అనేక వస్తువులను సృష్టించే వారికి కూడా దాని ప్రయోజనాలు చేరుతున్నాయని అర్థం. మిత్రులారా! పండుగల సమయంలో మనం మన కుటుంబం కోసం, ప్రియమైన వారి కోసం చాలా వస్తువులు కొనుగోలు చేస్తాం. ఈసారి షాపింగ్ చేసేటప్పుడు స్థానిక కళాకారులు తయారు చేసిన ఉత్పత్తులకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వండి. మీ కొనుగోలు వారి ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. మీరు చూపే ఆదరణ 'వోకల్ ఫర్ లోకల్' ఉద్యమాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకువెళ్తుంది. ఈ ఉద్యమం వేగంగా పురోగమిస్తే ఆత్మనిర్భర భారత్ కల కూడా అంతే వేగంగా నెరవేరుతుంది. అందువల్ల స్థానిక కళాకారులు తయారు చేసిన ఉత్పత్తులకు ప్రాధాన్యతనిచ్చి, వాటిని ప్రముఖంగా ప్రదర్శించాలని నేను వ్యక్తిగతంగా మిమ్మల్ని కోరుతున్నాను.

ప్రియమైన దేశప్రజలారా!

    మన దేశ ప్రజలకు ఒక గొప్ప ప్రత్యేకత ఉంది. మనం నూతన సాంకేతికతను చాలా వేగంగా స్వీకరిస్తాం. అంతేకాకుండా  సాంకేతికతను మన దైనందిన జీవితంలో సహజంగానే ఒక భాగంగా చేసుకుంటాం.  'ఇ-సంజీవని యోజన' దీనికి ఒక చక్కటి ఉదాహరణ. ప్రజల జీవితాలను సులభతరం చేయడానికి సాంకేతికతను ఎంత సమర్థవంతంగా ఉపయోగించవచ్చో ఇది చూపిస్తుంది. ఈ పథకం ద్వారా ఇప్పటివరకు దాదాపు 50 కోట్ల టెలి-కన్సల్టేషన్లు జరగడం చూసి నేను చాలా సంతృప్తిగా ఉన్నాను. ఈ సంఖ్య చాలా పెద్దది. ఇది సాంకేతిక శక్తికి, మన వైద్యుల సేవా భావానికి, దేశ ప్రజల విశ్వాసానికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణ.

మిత్రులారా!

     ఈనాడు ఇ-సంజీవని సేవ తన విస్తృత నెట్‌వర్క్ ద్వారా దేశంలోని మారుమూల ప్రాంతాలకు కూడా చేరుకుంది. దీని ద్వారా లబ్ధి పొందిన ప్రజల గాథలు మిమ్మల్ని కదిలిస్తాయి. అండమాన్ నికోబార్‌లోని బారాటాంగ్  ద్వీపంలో జారవా తెగకు చెందిన ఓహో-తాహానెకు తీవ్ర జ్వరం వచ్చింది. శ్వాస తీసుకోవడంలో కూడా ఇబ్బంది పడడంతో స్థానిక ఆరోగ్య కార్యకర్తలు ఇ-సంజీవని ద్వారా ఒక నిపుణుడైన వైద్యుడిని సంప్రదించారు. న్యుమోనియాగా నిర్ధారించారు. నిపుణుడైన వైద్యుడి పర్యవేక్షణలోకి వచ్చిన వెంటనే పరిస్థితి వేగంగా మెరుగుపడటం ప్రారంభమైంది.

మిత్రులారా!

     లక్షద్వీప్‌లోని కల్పేనిలో సుమారు 60 ఏళ్ల కున్హి కోయా గారి ఆరోగ్యం ఒక రోజు అకస్మాత్తుగా క్షీణించింది. అప్పుడు సముద్రం అవతల కవరత్తిలో ఉన్న ఒక అనుభవజ్ఞుడైన వైద్యుడిని ఇ-సంజీవని ద్వారా సంప్రదించారు. ఆ అనుభవజ్ఞుడైన వైద్యుడు స్థానిక వైద్య బృందానికి మార్గనిర్దేశం చేసి, కున్హి కోయా గారికి ఉపశమనం కలిగించారు. లద్దాఖ్‌లోని జాన్స్ కర్‌లో కున్జాంగ్ డోల్మా గారు గర్భధారణ సమయంలో కొన్ని సమస్యలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ పరిస్థితిలో ఇ-సంజీవని ఆమెకు సహాయంగా నిలిచింది. నిపుణులైన వైద్యులు వెంటనే ఆమెకు సహాయం చేశారు. నాగాలాండ్‌లోని పెరెన్‌లో 12 ఏళ్ల ముషెమ్‌కు చెవి ఇన్ఫెక్షన్, జ్వరం వచ్చాయి. ముషెమ్‌ కూడా ఇ-సంజీవని ద్వారా లబ్ధి పొందారు. నిపుణులైన వైద్యులు వెంటనే అనారోగ్యాన్ని నిర్ధారించి, సరైన మందులను సూచించారు.

మిత్రులారా!

      ఒకప్పుడు సాధారణ ఆరోగ్య పరీక్షలకు కూడా చాలా సమయం పట్టేది. వైద్యుడిని కలవడం చాలా కష్టంగా ఉండేది. ఈనాడు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న దాదాపు 1,90,000 ఆయుష్మాన్ ఆరోగ్య మందిరాలు ప్రజల జీవితాల్లోకి కొత్త సౌకర్యాలను తీసుకువచ్చాయి. ఈ ఆరోగ్య మందిరాలు ఒక విధంగా పంచాయతీలకు ఆరోగ్య కేంద్రాలుగా అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి. అత్యంత సంతోషకరమైన విషయం ఏమిటంటే ఆరోగ్యంగా ఉండేందుకు ఇప్పుడు గ్రామస్థులు కూడా క్రమం తప్పకుండా ఆరోగ్య పరీక్షలు చేయించుకుంటున్నారు. ఇందులో ఇ-సంజీవని కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.

నా ప్రియమైన దేశప్రజలారా!

     ఈ నెల మొదట్లో నేను చెన్నైని సందర్శించాను. దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న అనేక మంది శాస్త్రవేత్తలు, పరిశోధకులు, యువ ప్రతిభావంతులను అక్కడ కలిశాను. మన యువతరం నేడు మానవాళి భవిష్యత్తును మార్చగల అంశాలపై పనిచేస్తోంది. అటువంటి రంగాలలో ఒకటి మెదడు పరిశోధన. దీనికి సంబంధించి నేను సుధా గోపాల కృష్ణన్ బ్రెయిన్ సెంటర్‌ను మద్రాసు ఐఐటి లో ప్రారంభించాను. ఈ కేంద్రం ప్రపంచానికి ఉదాహరణగా నిలిచే ఒక బ్రెయిన్ ఇమేజింగ్ టెక్నాలజీ ప్లాట్‌ఫామ్‌ను సృష్టించింది. ఈ ప్లాట్‌ఫామ్ ద్వారా మనిషి మెదడుకు సంబంధించి  అధిక రిజల్యూషన్ ఉన్న డిజిటల్ 3D చిత్రాలను రూపొందిస్తున్నారు. రాబోయే రోజుల్లో మనుషులకు సంబంధించి 100 మెదళ్లను 3D మ్యాపింగ్ చేయడం ద్వారా వాటిని వివరంగా అధ్యయనం చేయడం వీరి లక్ష్యం. ప్రపంచంలోనే ఇటువంటి ప్రాజెక్టు ఇదే మొదటిది. ఈ పనిలో అత్యంత శక్తిమంతమైన సూపర్ కంప్యూటర్‌ను ఉపయోగిస్తున్నారు.

మిత్రులారా!

      ఈ బ్రెయిన్ సెంటర్ నిర్మాణంలో ప్రభుత్వంతో పాటు దేశ పరిశ్రమల రంగం కూడా కీలక పాత్ర పోషించింది. ఈ పరిశోధనా కేంద్రం కోసం ఎందరో ఐఐటి పూర్వ విద్యార్థులు, విద్యావేత్తలు కూడా ఏకమయ్యారు. విజ్ఞాన శాస్త్రంలో ఇంత పురోగతి సాధించినప్పటికీ మానవ మెదడు ఒక పెద్ద శాస్త్రీయ రహస్యంగానే మిగిలిపోయింది కాబట్టి ఈ ప్రాజెక్టు చాలా ముఖ్యమైంది. నేటికీ అల్జీమర్స్, డిమెన్షియా వంటి వ్యాధులకు ఖచ్చితమైన నివారణ లేదు. అందువల్ల మనిషి మెదడు పనితీరును విజ్ఞాన శాస్త్రం లోతుగా అర్థం చేసుకుంటే భవిష్యత్తులో కొత్త అవకాశాల కల్పన జరుగుతుంది. ఈ 100 మనిషి మెదళ్ల డేటాను వివిధ రంగాలలో పరిశోధన కోసం ఓపెన్ సోర్స్‌గా అందుబాటులో ఉంచాలని కూడా నిర్ణయించారు.

మిత్రులారా!

       ఇటువంటి ఉన్నత పరిశోధనల్లో అవయవ దానం కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. జీవిత చరమాంకంలో అవయవాలను దానం చేసే వ్యక్తులు ఎందరి ప్రాణాలనో కాపాడడమే కాకుండా పరిశోధనలను కూడా సాధ్యం చేస్తారు. మధ్యప్రదేశ్‌లోని నర్మదాపురానికి చెందిన శివానీ గారిది అలాంటి ఒక ఉదాహరణ. శివానీ గారు ఒక రోడ్డు ప్రమాదానికి గురయ్యారు. ఆ కుటుంబం ఎంతో కష్టకాలం ఎదుర్కొంది. కానీ ఆ క్లిష్ట సమయాల్లో కూడా వారు తీసుకున్న నిర్ణయం మనందరికీ స్ఫూర్తిదాయకం. శివానీ గారి అవయవాలను దానం చేయాలనేది వారి నిర్ణయం. శివానీ కుటుంబం తీసుకున్న ఈ నిర్ణయం సమాజానికి, దేశానికి ఒక గొప్ప సందేశాన్ని పంపింది. ఇటువంటి మానవతా దృక్పథం ఒక కుటుంబంలోకి సంతోషాన్ని తిరిగి తీసుకురావడమే కాకుండా పరిశోధన కార్యక్రమాలకు కూడా ఎంతగానో సహాయపడుతుంది.

నా ప్రియమైన దేశవాసులారా!

        చెన్నై పర్యటనలో నాకు కలిగిన మరికొన్ని అనుభవాలను మీతో పంచుకోవాలనుకుంటున్నాను. నా మొదటి అనుభవం మెట్రోలో యువతతో సంభాషణ. రెండవ కార్యక్రమం మద్రాసు ఐఐటి మద్రాసు సందర్శన. ఈ సమయంలో సమస్యలకు వినూత్న పరిష్కారాలపై మన యువత ఎలా పనిచేస్తుందో చూడడం నాకు ఎంతో ఆనందాన్నిచ్చింది. నేను చూసిన స్టార్టప్‌లలో ఒకటి బంగారం నాణ్యతను పరీక్షించే పని చేస్తోంది. ఇది బంగారం కొనుగోళ్లలో జరిగే మోసాలను నివారించడంలో సహాయపడుతుంది. మోసాల ద్వారా విత్‌డ్రా చేసుకున్న బ్యాంకు నిధులను త్వరగా తిరిగి రాబట్టడానికి వీలు కల్పించే మరో ప్లాట్‌ఫామ్‌పై కూడా ఒక యువ బృందం పనిచేస్తోంది. గర్భాశయ క్యాన్సర్ స్క్రీనింగ్‌లో కృత్రిమ మేధ ఎలా సహాయపడగలదనే దానిపై కూడా ఒక బృందం పనిచేస్తోంది. మిత్రులారా! ఐఐటిలో నా సంభాషణ పూర్తిగా డీప్-టెక్‌పైనే కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఈ స్టార్టప్‌లు ఐఐటి మద్రాస్  ఇంక్యుబేషన్ ఎకోసిస్టమ్ నుండి సహకారం పొందుతున్నాయి. ఈ స్టార్టప్‌లలో ఒకటి సముద్రంపై ఎగరగల ఎలక్ట్రిక్ వాహనాన్ని అభివృద్ధి చేస్తోంది. మరో స్టార్టప్ డ్రోన్‌లు, ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల కోసం వేగంగా ఛార్జ్ అయ్యే బ్యాటరీలను తయారు చేస్తోంది. ఒక బృందం రక్షణ సాంకేతికతలో కృత్రిమ మేధ వినియోగంపై పనిచేస్తోంది.

మిత్రులారా!

      మన యువతకు సరైన వాతావరణం, సహకారం లభిస్తున్నందువల్లే ఇంతటి అసాధారణమైన పనులు చేయగలుగుతోంది. లేకపోతే మన దేశంలో ప్రతిభకు ఎప్పుడూ కొరత లేదు. నేటి నుండి కొద్ది రోజుల తర్వాత అక్టోబరు 31వ తేదీన అటువంటి గొప్ప భారతీయ శాస్త్రవేత్తలలో ఒకరైన నరీందర్ సింగ్ కపానీ గారి 100వ జయంతి. ప్రపంచం ఆయనను 'ఫైబర్ ఆప్టిక్స్ పితామహుడి'గా పిలుస్తుంది. ఆయన పంజాబ్‌లోని మోగా జిల్లాలో జన్మించారు. సన్నని ఫైబర్ల ద్వారా కాంతిని ప్రసారం చేసే సాంకేతికతలో ఆయన చేసిన ఉన్నతస్థాయి పరిశోధనలు సమాచార ప్రసార ప్రపంచానికి ఒక కొత్త దిశను ఇచ్చాయి. మనం ఈనాడు జీవిస్తున్న ఇంటర్నెట్, డిజిటల్ కమ్యూనికేషన్ యుగాన్ని ఫైబర్ ఆప్టిక్స్ లేకుండా ఊహించడం కష్టం. ఈ సందర్భంగా నరీందర్ సింగ్ కపానీ గారికి నివాళులు సమర్పిస్తున్నాను. మన యువత కపానీ వంటి శాస్త్రవేత్తల గురించి చదవాలని, తెలుసుకోవాలని, స్ఫూర్తి పొందాలని నేను కోరుకుంటున్నాను.

మిత్రులారా!

    మరికొద్ది రోజుల్లో అక్టోబర్ 31వ తేదీ సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ గారి జయంతి. దేశం ఆ రోజును 'ఐక్యతా దినోత్సవం'గా జరుపుకుంటుంది. ఈ సందర్భంగా దేశవ్యాప్తంగా 'రన్ ఫర్ యూనిటీ'ని నిర్వహిస్తారు. మన ఐక్యతను బలోపేతం చేసుకోవడానికి, దేశం పట్ల మన నిబద్ధతను తెలియజేసేందుకు 'రన్ ఫర్ యూనిటీ' ఒక గొప్ప అవకాశం. ఈసారి కూడా 'రన్ ఫర్ యూనిటీ'లో మీరందరూ ఉత్సాహంగా పాల్గొనాలని నేను కోరుతున్నాను. మీ కుటుంబ సభ్యులను, స్నేహితులను, మీ చుట్టూ ఉన్న వారిని ఇందులో భాగస్వాములను చేయండి.

మిత్రులారా!

    భారతదేశ పిలుపు మేరకు 2023 సంవత్సరాన్ని 'అంతర్జాతీయ చిరుధాన్యాల సంవత్సరం'గా జరుపుకున్న విషయం మీ అందరికీ గుర్తుండే ఉంటుంది. దీనికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా చాలా సానుకూల స్పందన లభించింది. ఈ చొరవ ద్వారా శ్రీఅన్న సూపర్ ఫుడ్ అంటే చిరుధాన్యాలు మన సంస్కృతితో ఎంత లోతుగా ముడిపడి ఉన్నాయో ప్రజలు గ్రహించారు. ఈశాన్య ప్రాంతానికి కూడా చిరుధాన్యాల సాగులో గొప్ప సంప్రదాయం ఉంది. కానీ కాలక్రమేణా ప్రజలు దానికి దూరమయ్యారు. ఇప్పుడు ఈ పరిస్థితి మారుతోంది.

మిత్రులారా!

      మేఘాలయలోని పశ్చిమ జయంతియా హిల్స్ జిల్లాలో ఖండులి అనే గ్రామం ఉంది. అక్కడ తరతరాలుగా స్థానిక ఆహార సంస్కృతిలో చిరుధాన్యాలు ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా ఉన్నాయి. అయితే కొంతకాలంగా వాటిని పండించే రైతుల సంఖ్య తగ్గుతోంది. ఫలితంగా ఈ గ్రామానికి చెందిన ఇద్దరు స్నేహితులు ఒక కొత్త ప్రయత్నం చేశారు. వారు చిరుధాన్యాలతో కొత్త ఉత్పత్తులను తయారు చేయడంపై దృష్టి పెట్టారు. చిరుధాన్యాలతో కుకీలు, కేకులు, మఫిన్లు, అలాగే శిశు ఆహారాన్ని తయారు చేశారు. వాటి ఉత్పత్తి విలువ పెంచారు. ఇది చిరుధాన్యాల ఉత్పత్తుల అమ్మకాలను పెంచి, వాటికి డిమాండ్‌ను అధికం చేసింది. ఫలితంగా ఇక్కడి రైతులు కూడా మళ్లీ చిరుధాన్యాలను పండించడం ప్రారంభించారు.

మిత్రులారా!

      మేఘాలయలోని పశ్చిమ గారో హిల్స్ జిల్లా సదోల్‌పారా గ్రామంలో కూడా కొన్ని కొత్త ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. చిరుధాన్యాల ప్రాముఖ్యతను అర్థం చేసుకున్న రైతు చెక్‌జింగ్ సంగ్మా గారు ఆధునిక పద్ధతులను ఉపయోగించి వాటిని పండించడం ప్రారంభించారు. ఇది వారి ఆదాయాన్ని పెంచడమే కాకుండా గ్రామంలో అవగాహన కల్పించింది. అదేవిధంగా నాగాలాండ్‌లోని కోహిమాలో కెజోమా అనే గ్రామం ఉంది. ఈ గ్రామంలో దశాబ్దానికి పైగా చిరుధాన్యాల సాగు నిలిచిపోయింది. ఫలితంగా ఒక తరం మొత్తం ఈ సాంప్రదాయిక పంట గురించి తెలియకుండానే ఉండిపోయింది. ఆలోచించండి... తమ తాతముత్తాతలు పండించిన పంటను గ్రామస్థులు మరచిపోవడం ప్రారంభించారు. గ్రామస్థులు చిరుధాన్యాల సాగును 2024లో తిరిగి ప్రారంభించారు. కెజోమా తన మొదటి చిరుధాన్యాల పండుగను 2025లో జరుపుకుంది. ఇప్పుడు అక్కడ కూడా చిరుధాన్యాల ఉత్పత్తులకు డిమాండ్ వేగంగా పెరిగింది. మిత్రులారా! చిరుధాన్యాల సాగుకు సంబంధించిన ఈ ఉదాహరణలు తమంతట తామే ఒక ప్రభావవంతమైన సందేశాన్ని అందిస్తాయి. మన యువత సాంప్రదాయిక పంటలను కొత్త అవకాశాలతో ఎలా అనుసంధానిస్తోందో, మన గ్రామాలు తమ వారసత్వాన్ని కాపాడుకుంటూ ఎలా సమృద్ధి వైపు పయనిస్తున్నాయో ఈ ఉదాహరణలు చూపిస్తాయి.

నా ప్రియమైన దేశప్రజలారా!

       రేపు అక్టోబర్ 26వ తేదీన మహర్షి వాల్మీకి జయంతి. వేల సంవత్సరాలు గడిచినా మహర్షి వాల్మీకి రామాయణం ఇప్పటికీ మనకు కొత్త విషయాలను బోధిస్తూనే ఉంది. రామాయణం ద్వారా మహర్షి వాల్మీకి మనకు లోతైన జీవిత పాఠాలను అందించారు. నిరంతర కృషి సందేశాన్ని అవి ఒకవైపు తెలియజేస్తూ, మరోవైపు సేవ, కరుణ, సామాజిక సామరస్యం  ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తాయి. వాల్మీకి రామాయణంలోని శ్రీరాముని పాత్ర ఈ విలువలకు ఒక చక్కటి ఉదాహరణ. శ్రీరాముడు శబరిమాత ప్రేమను, భక్తిని సొంతం చేసుకున్నాడు. నిషాదరాజు స్నేహాన్ని గౌరవించాడు. అందరినీ కలుపుకొని పోవాలనే స్ఫూర్తి మొదలైన ఆదర్శాలు ఈనాటికీ మనకు మార్గదర్శకంగా నిలుస్తున్నాయి. ఈ భావన అయోధ్యలోని వైభవోపేతమైన రామ మందిరంలో ప్రతిఫలిస్తుంది. అక్కడ మహర్షి వాల్మీకి, నిషాదరాజు, శబరిమాత ఆలయాలు కూడా నిర్మితమయ్యాయి. అయోధ్యలోని విమానాశ్రయానికి మహర్షి వాల్మీకి పేరు పెట్టడం నాకు సంతృప్తినిచ్చింది. సేవ, సామరస్యం, కరుణలకు అత్యున్నత స్థానం లభించిన మన గొప్ప సంప్రదాయాన్ని ఈ ప్రయత్నాలు సుసంపన్నం చేస్తాయి.

నా ప్రియమైన దేశవాసులారా!

    భారతదేశ నేల ఎందరో మహనీయులకు జన్మనిచ్చింది. వారు ఈ నేలపై చెరగని ముద్ర వేశారు. అటువంటి మహనీయులలో ఒకరు భాయ్ పరమానంద్ జీ. మరికొద్ది రోజుల్లో నవంబర్ 4వ తేదీన మనం ఆయన 150వ జయంతిని జరుపుకోబోతున్నాం. భాయ్ పరమానంద్ జీకి ఆర్య సమాజంతో ఉన్న గాఢమైన అనుబంధం ఆయన స్ఫూర్తికి, ఆదర్శాలకు ప్రధాన మూలం. ఆర్య సమాజ కార్యకలాపాల నిమిత్తం 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భాయ్ పరమానంద్ జీ దక్షిణాఫ్రికాకు ప్రయాణించారు. అక్కడ ఆయన పూజ్య బాపూజీని కలిశారు. ఆ సమయంలో ఆర్య సమాజం ప్రధాన కేంద్రంగా ఉన్న గయానాలో ఒప్పంద కార్మికుల మధ్య కూడా ఆయన పనిచేశారు. ఆర్య సమాజ స్మారక చిహ్నాన్ని సందర్శించే భాగ్యం గయానా పర్యటన సందర్భంగా నాకు కలిగింది. మిత్రులారా! స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో భాయ్ పరమానంద్ జీ కీలక పాత్ర పోషించారు. లాలా హర్ దయాల్ జీని అమెరికా వెళ్ళేలా భాయ్ పరమానంద్ జీ ఒప్పించారని అంటారు. ఆయన గదర్ పార్టీ వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరు కూడా. స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ఆయన ప్రభావం ఎంతగా ఉందంటే బ్రిటిష్ వారు ఆయనకు కాలాపానీ జైలు శిక్ష విధించారు. ‘ఆప్‌బీతీ: కాలే పానీ కీ కారావాస్ కహానీ‘ అనే గ్రంథాన్ని ఆయన రచించారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల త్యాగాలను అర్థం చేసుకోవాలంటే ఈ పుస్తకాన్ని తప్పక చదవాలి. ఆయన శిక్షాకాలం ముగిసిన తర్వాత భాయ్ పరమానంద్ జీ విద్యా రంగంలోకి ప్రవేశించారు. ఆయన భగత్ సింగ్‌కు కూడా బోధించారని తెలిస్తే మీరు ఆశ్చర్యపోతారు. ఆ తర్వాత చాలా సంవత్సరాలు ఆయన  హిందూ మహాసభతో కూడా అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు. అంటే గాంధీజీ నుండి గయానా వరకు, గదర్ నుండి అండమాన్ వరకు ఆయన వ్యక్తిత్వం ఎంతో స్ఫూర్తిదాయకం. నేను భాయ్ పరమానంద్ జీకి గౌరవపూర్వకంగా నివాళులర్పిస్తున్నాను. ఆయన గురించి తెలుసుకుని, ఇతరులకు కూడా స్ఫూర్తినివ్వాలని యువ మిత్రులను నేను కోరుతున్నాను.

నా ప్రియమైన దేశవాసులారా!

       రాబోయే రోజుల్లో దీపావళి, ఛత్ మహాపర్వంతో పాటు మరెన్నో పండుగల ఆనందం ఉంటుంది. ఆరోగ్యంగా, సురక్షితంగా ఉండండి. మీ కుటుంబసభ్యులందరితో కలిసి పండుగలను జరుపుకోండి. మీ ఆనందంలో ఇతరులను కూడా భాగస్వాములను చేయండి. రాబోయే పండుగల సందర్భంగా మీ అందరికీ శుభాకాంక్షలు. నేను మీ సందేశాలు, సూచనల కోసం ఎప్పటిలాగే ఎదురుచూస్తుంటాను. మీ సూచనలు 'మన్ కీ బాత్'కు కొత్త అంశాలను, కొత్త దిశను అందిస్తాయి. దేశవాసుల కొత్త ప్రయత్నాలతో, కొత్త స్ఫూర్తిదాయకమైన గాథలతో వచ్చే నెలలో మనం మళ్ళీ కలుద్దాం. చాలా చాలా ధన్యవాదాలు. నమస్కారం.

*****