"લોકો અને ખેતરો બંનેને બચાવો": કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે કરનાલના તરાવડી ખાતેથી દેશવ્યાપી 'ખેત બચાવો અભિયાન'નો પ્રારંભ કરાવ્યો

કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તથા ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આજે હરિયાણાના કરનાલ જિલ્લાના ઐતિહાસિક શહેર તરાવડી ખાતેથી દેશવ્યાપી 'ખેત બચાવો અભિયાન'નો સત્તાવાર પ્રારંભ કરાવ્યો હતો. દેશભરના કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) અને કૃષિ સંસ્થાઓમાંથી વર્ચ્યુઅલ માધ્યમથી જોડાયેલા લાખો ખેડૂતો, કૃષિ વિજ્ઞાનીઓ અને અધિકારીઓને સંબોધતા શ્રી ચૌહાણે ચેતવણી આપી હતી કે જો રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના અસંતુલિત ઉપયોગ પર કાબૂ મેળવવામાં નહીં આવે, તો પૃથ્વી આખરે પાક ઉત્પન્ન કરવાનો ઇનકાર કરી શકે છે અને માનવ શરીર રોગોનું ઘર બની શકે છે. આ પ્રસંગે તેમણે 22 ઓક્ટોબરથી 30 નવેમ્બર 2026 દરમિયાન દેશના દરેક ગામમાં વ્યાપક જનજાગૃતિ અભિયાન ચલાવવાનું આહ્વાન કર્યું હતું. ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી તરીકે તેમણે હરિયાણાના ગરીબ પરિવારો માટે એક મોટા લાભની જાહેરાત પણ કરી હતી. તેમણે રાજ્ય સરકાર વતી હરિયાણાના કૃષિ મંત્રી શ્રી શ્યામ સિંહ રાણાને પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-ગ્રામીણ હેઠળ 28,422 પાકા મકાનોના નિર્માણ માટે ₹1,343.06 કરોડની નાણાકીય સહાયનો મંજૂરી પત્ર સોંપ્યો હતો.

હરિયાણાના ખેડૂતોએ સમગ્ર દેશને આગળનો રાહ બતાવ્યો છે

તરાવડીની ઐતિહાસિક ભૂમિ પર આયોજિત વિશાળ ખેડૂત સંમેલનને સંબોધતા કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે હરિયાણાના ખેડૂતો તેમની સખત મહેનત, સમર્પણ અને નવા અભિગમો અજમાવવાની ઈચ્છા માટે અસાધારણ છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે હરિયાણાના પ્રગતિશીલ ખેડૂતો માત્ર પોતાના રાજ્યમાં જ નહીં પરંતુ મધ્યપ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં પણ કૃષિ પરિવર્તનની નવી વાર્તા લખી રહ્યા છે, જ્યાં તેઓ આધુનિક અને પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે. દેશભરમાં કૃષિ પ્રગતિ પર હરિયાણાના પ્રભાવ પર ભાર મૂકતા તેમણે કહ્યું કે જ્યારે હરિયાણા રસ્તો બતાવે છે, ત્યારે સમગ્ર રાષ્ટ્ર તે દિશામાં આગળ વધે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી પણ ધરતી માતાના બગડતા સ્વાસ્થ્ય અને દેશની કૃષિ જમીનની સ્થિતિ સુધારવાની જરૂરિયાત અંગે ખૂબ જ ચિંતિત છે.

પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના હેઠળ હરિયાણા માટે મોટો લાભ

કાર્યક્રમ દરમિયાન, શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે કેન્દ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી તરીકે હરિયાણાના ગ્રામીણ ગરીબ પરિવારો માટે એક મોટી જાહેરાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે કેન્દ્ર સરકારે પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના હેઠળ રાજ્યના પાત્ર ગરીબ પરિવારો માટે 28,422 પાકા મકાનોના નિર્માણને મંજૂરી આપી છે. આ હેતુ માટે ₹1,343 કરોડ અને ₹6 લાખની રકમ મંજૂર કરવામાં આવી છે. શ્રી ચૌહાણે આ નોંધપાત્ર ફાળવણી માટેનો સત્તાવાર મંજૂરી પત્ર મંચ પર ઉપસ્થિત હરિયાણાના કૃષિ અને પશુપાલન મંત્રી શ્રી શ્યામ સિંહ રાણાને સોંપ્યો હતો. આ મંજૂરીથી રાજ્યના હજારો આર્થિક રીતે વંચિત પરિવારોને પોતાના પાકા ઘરનું સ્વપ્ન સાકાર કરવામાં મદદ મળવાની ધારણા છે.

સસ્તા ખાતરનો અર્થ અંધાધૂંધ ઉપયોગ નથી; સરકાર સબસિડીનો બોજ સહન કરી રહી છે

ખાતરના ભાવ અને ખેડૂતો પ્રત્યે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા વિશે બોલતા કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ભાવ વધવા છતાં પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં કેન્દ્ર સરકાર એ સુનિશ્ચિત કરી રહી છે કે ખેડૂતો પર કોઈ વધારાનો નાણાકીય બોજ ન પડે. ખેડૂતોને યુરિયાની ગુણ માત્ર ₹266 માં અને DAP ની ગુણ ₹1,350 માં મળતી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા સરકાર ₹1.5 લાખ કરોડથી વધુની ખાતર સબસિડીનો ભારે બોજ સહન કરી રહી છે. જોકે, તેમણે ખેડૂતોને સસ્તા ખાતરની ઉપલબ્ધતાને કારણે તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ વ્યાજબી ન ગણવા ચેતવણી આપી હતી. "સસ્તા દરે ખાતર મળવાનો અર્થ એ નથી કે આપણે આપણા ખેતરોમાં યુરિયાની ચાર-ચાર બેગ નાખતા રહીએ. વધુ ખાતર નાખવાથી વધુ પાક થશે તે એક ગેરસમજ છે. જરૂરિયાત વગર ખાતર આપવું એ આપણી મહેનતની કમાણી વેડફવા અને જમીનમાં ઝેર ભેળવવા સમાન છે. જેમ કોઈ વ્યક્તિ બીમાર ન હોવા છતાં દવા લે તો બીમાર પડી શકે છે, તેમ ખાતરનો વધુ પડતો ઉપયોગ આપણી ધરતી માતાના સ્વાસ્થ્યને બગાડી રહ્યો છે," તેમણે કહ્યું. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે ભારત હવે ગ્રીન એમોનિયાના ઉપયોગ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, જે ભવિષ્યમાં ખાતર ઉત્પાદનમાં દેશને સંપૂર્ણ આત્મનિર્ભર બનવામાં મદદ કરશે.

જંતુનાશકો માનવ શરીરને રોગોનું ઘર બનાવી રહ્યા છે; માણસો અને ખેતરો બંનેનું રક્ષણ કરવું જોઈએ

રાસાયણિક ખેતીના ગંભીર પરિણામો પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ઝેરી જંતુનાશકો અને ખાતરના વધુ પડતા, અનિયંત્રિત ઉપયોગથી ઉત્પાદિત ખોરાકનું સેવન માનવ શરીરને ગંભીર રોગોનું ઘર બનાવી રહ્યું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે માનવ અસ્તિત્વ માટે હવા, પાણી અને ખોરાક આવશ્યક છે, અને પ્રાચીન ગ્રંથોમાં અન્નને બ્રહ્મ અથવા દિવ્ય માનવામાં આવ્યો છે. જો અન્ન પોતે જ અશુદ્ધ થઈ જશે, તો તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે, માનવ સંસ્કૃતિના અસ્તિત્વ માટે જ ખતરો ઊભો થઈ શકે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વર્તમાન પ્રયાસ માત્ર જમીન બચાવવાની લડાઈ નથી પરંતુ કૃષિ જમીન અને માનવ જીવન બંનેનું રક્ષણ કરવાનો એક પવિત્ર યજ્ઞ છે. ખેતરોની તંદુરસ્તી જાળવવી એ તેમના પર નિર્ભર લોકોના સ્વાસ્થ્યની સુરક્ષાથી અલગ નથી.

જમીન સંરક્ષણ માટે ત્રણ વ્યવહારિક સિદ્ધાંતો કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી ચૌહાણે ત્રણ મુખ્ય પગલાંઓની રૂપરેખા આપી હતી જે ખેડૂતો જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા અને ઉત્પાદક કૃષિ જમીન જાળવી રાખવા માટે અપનાવી શકે છે:

1. સોઇલ હેલ્થ કાર્ડના આધારે સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ: ખેડૂતોએ તેમના મોબાઈલ ફોન પર તેમના સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ તપાસવા જોઈએ અને તેમની જમીનમાં કયા પોષક તત્વોની ઉણપ છે તે ઓળખવું જોઈએ. ત્યારબાદ તેમણે અંધાધૂંધ ખાતરનો ઉપયોગ કરવાને બદલે તે ઉણપને દૂર કરવા માટે માત્ર જરૂરી ખાતર, સંતુલિત માત્રામાં જ આપવું જોઈએ.
2. પાકની ફેરબદલી દ્વારા પાક ચક્ર બદલવું: ડાંગર પછી વારંવાર ઘઉં વાવવાને બદલે ખેડૂતોએ તેમના પાક ચક્રમાં ચણા, મસૂર અને તુવેર જેવા કઠોળનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. કઠોળના પાકના મૂળ કુદરતી રીતે જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે, જે તેની ફળદ્રુપતા સુધારવામાં અને પોષક તત્વોની પૂર્તિ કરવામાં મદદ કરે છે.
3. ઓછામાં ઓછા અડધા એકરમાં પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવવી: ખેડૂતોએ શરૂઆતમાં તેમની તમામ જમીનને પ્રાકૃતિક ખેતીમાં રૂપાંતરિત કરવાની જરૂર નથી. જો તેમની પાસે પાંચ એકર જમીન હોય તો પણ તેમણે ઓછામાં ઓછા અડધા એકરમાં પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવવાથી શરૂઆત કરવી જોઈએ. તેઓ ગાયના છાણ, ગૌમૂત્ર અને ઝાડ નીચેથી એકઠી કરેલી માટીનો ઉપયોગ કરીને બીજામૃત અને ઘનજીવામૃત તૈયાર કરી શકે છે. આનાથી ઘરના વપરાશ માટે રસાયણમુક્ત ખોરાક મળશે, ખેતીનો ખર્ચ ઘટશે અને જમીનનું સ્વાસ્થ્ય સુધરશે. બે થી ત્રણ વર્ષમાં, જમીનની સ્થિતિ સુધરશે અને ઉત્પાદન પરંપરાગત ખેતી દ્વારા મેળવેલા સ્તર સુધી પહોંચી શકે છે.

પાકના અવશેષોનું સંચાલન અને જમીનના કુદરતી મિત્રો એવા અળસિયાનું રક્ષણ

પાકના અવશેષોનું સંચાલન કરવા અને તેમની જમીનમાં જૈવિક કાર્બનનું ઊંચું સ્તર જાળવી રાખવા બદલ તરાવડીના ખેડૂતોના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરતા કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે કહ્યું કે પાકના અવશેષો સળગાવવા એ સ્વ-વિનાશક પ્રથા છે. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ખેતરોમાં આગ લગાવવાથી માત્ર વાયુ પ્રદૂષણ થતું નથી પરંતુ જમીનના ઉપરના અને નીચલા સ્તરમાં રહેતા ટ્રિલિયન્સ સૂક્ષ્મજીવો, કુદરતી ખાતર બનાવવામાં મદદ કરતા ઉપયોગી કીટકો અને અળસિયાનો પણ નાશ થાય છે. આ જીવો જમીનની કુદરતી ફળદ્રુપતા જાળવવામાં આવશ્યક ભૂમિકા ભજવે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેથી અળસિયા અને ઉપયોગી કીટકોનું રક્ષણ કરવું એ કૃષિ જમીનના સ્વાસ્થ્ય અને ઉત્પાદકતાની જાળવણી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

22 ઓક્ટોબરથી 30 નવેમ્બર 2026 દરમિયાન ચાલશે દેશવ્યાપી જનજાગૃતિ અભિયાન

કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે કૃષિ યુનિવર્સિટીઓના વાઇસ ચાન્સેલરો, ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) ના ડાયરેક્ટર જનરલ, વિજ્ઞાનીઓ અને અધિકારીઓને તેમની પ્રયોગશાળાઓ અને કચેરીઓ છોડીને 22 ઓક્ટોબરથી 30 નવેમ્બર 2026 દરમિયાન દેશભરના ગામડાઓની મુલાકાત લેવા આહ્વાન કર્યું હતું. તેમણે જમીનના સ્વાસ્થ્ય અને સંતુલિત ખેતી પદ્ધતિઓના મહત્વને સમજાવવા માટે ખેડૂતો સાથે ગ્રામીણ કક્ષાએ બેઠકો અને ચર્ચાઓનું આયોજન કરવું જોઈએ. તેમણે પોતે જમીન પર આ અભિયાનમાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહેવાનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો હતો, જેથી આ પહેલ ખેડૂતો સુધી સીધી પહોંચે અને ભારતની કૃષિ જમીનને બંજર થતી બચાવવામાં મદદ મળે.

ખેડૂતોએ હાથ ઊંચા કરીને પોતાના ખેતરોની સુરક્ષા કરવાના શપથ લીધા

સંબોધનના અંતે, કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણની અપીલનો પ્રતિસાદ આપતા, સ્થળ પર એકઠા થયેલા ખેડૂતોએ બંને હાથ ઊંચા કર્યા, મુઠ્ઠીઓ વાળી અને "ભારત માતા કી જય" ના ગૂંજતા નારાઓ વચ્ચે સામૂહિક સંકલ્પ લીધો. તેમણે ધરતી માતાના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવા માટે તેમના ખેતરોમાં રાસાયણિક પદાર્થોનો સંતુલિત રીતે ઉપયોગ કરવાનો, તેમના પાક ચક્રને બદલવાનો, પાકના અવશેષો સળગાવવાથી દૂર રહેવાનો અને ધીમે ધીમે પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો.

આ ઐતિહાસિક પ્રારંભ પ્રસંગે ICAR ના ડાયરેક્ટર જનરલ અને કૃષિ સંશોધન અને શિક્ષણ વિભાગ (DARE) ના સચિવ ડૉ. માંગીએ લાલ જાટ તથા હરિયાણાના અતિરિક્ત મુખ્ય સચિવ (કૃષિ) શ્રી વિજેન્દ્ર કુમાર સહિત અનેક અગ્રણી કૃષિ વિજ્ઞાનીઓ અને વહીવટી અધિકારીઓ મોટી સંખ્યામાં ખેડૂતો સાથે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. કાર્યક્રમ દરમિયાન મહાનુભાવોએ 'ખેત બચાવો અભિયાન' પર એક પુસ્તિકાનું વિમોચન પણ કર્યું હતું.

SM/BS/JD