સ્વચ્છ ઊર્જા ભારતના વીજ ક્ષેત્રને પરિવર્તિત કરી રહી છે, ત્યારે એક જૂની પરંતુ અસરકારક ટેકનોલોજી એક શક્તિશાળી નવી ઊર્જા ભવિષ્ય માટે માર્ગ મોકળો કરી રહી છે. પાણીની બેટરી તરીકે ઓળખાતી પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ ટેકનોલોજી, વીજળી સંગ્રહ કરવા માટે પાણી અને ગુરુત્વાકર્ષણનો ઉપયોગ કરે છે. તે વીજ ઉત્પાદન અને માંગ વચ્ચેના અંતરને દૂર કરે છે. જળાશયોથી લઈને આધુનિક ગ્રીડ સુધી, આ ટેકનોલોજી સ્વચ્છ, વધુ વિશ્વસનીય અને સ્થિતિસ્થાપક ઊર્જા ભવિષ્ય બનાવવામાં મદદ કરી રહી છે.

 

સંગ્રહ દ્વારા ભારતના ઊર્જા ભવિષ્યનું નિર્માણ

ભારતનું ઊર્જા સંક્રમણ ઊર્જા સુરક્ષા અને ટકાઉપણુંને મજબૂત કરવા માટે નવીનીકરણીય ઊર્જા પર વધુને વધુ કેન્દ્રિત છે. દેશ સ્વચ્છ સ્ત્રોતોમાંથી વધતી જતી વીજળી માંગને પહોંચી વળવા માટે સૌર અને પવન ઊર્જા ક્ષમતાનો ઝડપથી વિસ્તાર કરી રહ્યો છે. જુલાઈ 2026 સુધીમાં, ભારત બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ-આધારિત વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં 300 GW નો આંકડો પાર કરી ચૂક્યું હશે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન, ભારતે આશરે 55.29 GW બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત ક્ષમતાનો ઉમેરો કર્યો છે. ભારત 2030 સુધીમાં 500 GW બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનું પણ લક્ષ્ય રાખે છે. આ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં સૌર અને પવન ઊર્જા નોંધપાત્ર યોગદાન આપશે.

જોકે, નવીનીકરણીય ઊર્જા ઉત્પાદન સૂર્યપ્રકાશ, હવામાન અને દૈનિક માંગના પેટર્ન સાથે બદલાય છે. આ પરિવર્તનશીલતા જ્યારે નવીનીકરણીય ઊર્જા ઉત્પાદન માંગ કરતાં વધી જાય છે ત્યારે વીજળી સંગ્રહ કરવાની વધતી જતી જરૂરિયાત ઊભી કરે છે. ઊર્જા સંગ્રહ પછી ઓછી નવીનીકરણીય ઊર્જા ઉત્પાદન અથવા ટોચની માંગના સમયગાળા દરમિયાન વીજળી પૂરી પાડી શકે છે.

જેમ જેમ નવીનીકરણીય ક્ષમતાનો વિસ્તાર થશે, તેમ તેમ ઊર્જા સંગ્રહની જરૂરિયાત પણ ઝડપથી વધશે. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA) 2031-32 સુધીમાં 73.93 GW સ્ટોરેજ ક્ષમતાનો અંદાજ લગાવે છે. આમાં પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ (PSPs) માંથી 26.69 GW અને બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) માંથી 47.24 GWનો સમાવેશ થાય છે.

લાંબા ગાળાની સંગ્રહ જરૂરિયાતને પૂર્ણ કરવામાં PSPs મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. વધારાના ઉત્પાદનના સમયગાળા દરમિયાન PSPs પાણીને ઉપરના જળાશયમાં પમ્પ કરીને વીજળીનો સંગ્રહ કરે છે. જ્યારે વીજળીની માંગ વધે છે ત્યારે સંગ્રહિત પાણી ટર્બાઇન દ્વારા છોડવામાં આવે છે. આ PSPs ને સમયાંતરે નવીનીકરણીય વીજળીને સ્થાનાંતરિત કરવામાં અને ગ્રીડ સ્થિરતાને ટેકો આપવા સક્ષમ બનાવે છે. તેઓ લાંબા ગાળાના સંગ્રહ અને પીકિંગ સપોર્ટ પણ પૂરા પાડે છે, જે તેમને મોટી નવીનીકરણીય ક્ષમતાઓને એકીકૃત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.

ઊર્જા સંગ્રહના પ્રકારો બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) અને પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ (PSPs) ગ્રીડમાં નવીનીકરણીય ઊર્જાને એકીકૃત કરવા માટે પૂરક ઉકેલો પ્રદાન કરે છે. BESS ટૂંકા ગાળાની જરૂરિયાતોને ઝડપથી પ્રતિસાદ આપી શકે છે, ફ્રીક્વન્સી નિયમન, પીક મેનેજમેન્ટ અને ગ્રીડ બેલેન્સિંગને ટેકો આપે છે. PSPs લાંબા ગાળાનો સંગ્રહ પૂરો પાડે છે, સરપ્લસ અને માંગના સમયગાળા દરમિયાન મોટી માત્રામાં વીજળીનું સ્થળાંતર કરે છે. BESS પ્રમાણમાં ઝડપથી અને નવીનીકરણીય ઉત્પાદન અથવા વપરાશ કેન્દ્રોની નજીક તૈનાત કરી શકાય છે. PSPs ને યોગ્ય ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓની જરૂર હોય છે પરંતુ તે લાંબા સમયગાળા માટે મોટા પાયે સંગ્રહ પૂરો પાડી શકે છે. તેમનું લાંબુ કાર્યકારી જીવન સતત ગ્રીડ માળખાગત જરૂરિયાતોને પણ ટેકો આપે છે.

 

PSPs ને સમજવું: ઊર્જા સંગ્રહ અને પુરવઠાનું ચક્ર

પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટમાં સામાન્ય રીતે બે જળાશયો હોય છે જે વિવિધ ઊંચાઈઓ પર સ્થિત હોય છે. વધારાની વીજળીના સમયગાળા દરમિયાન, પાણીને નીચલા જળાશયમાંથી ઉપરના જળાશયમાં પમ્પ કરવામાં આવે છે, જ્યાં ઊર્જા સંભવિત ઊર્જા તરીકે સંગ્રહિત થાય છે. જ્યારે વીજળીની જરૂર પડે છે, ત્યારે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ટર્બાઇન દ્વારા ઉપરના જળાશયમાંથી પાણી છોડવામાં આવે છે. એકવાર માંગ ઓછી થઈ જાય, પછી વધારાની વીજળીના સમયગાળા દરમિયાન પાણીને ઉપરના જળાશયમાં પાછું પમ્પ કરવામાં આવે છે, જે સંગ્રહ ચક્ર પૂર્ણ કરે છે. તેથી, પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ મોટા પાયે ઊર્જા સંગ્રહ પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે અને ગ્રીડ સ્થિરતા અને નવીનીકરણીય ઊર્જા એકીકરણમાં ફાળો આપે છે.

પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પાવર પ્લાન્ટ્સનું વર્ગીકરણ

PSPને તેમના જળાશયો કુદરતી જળમાર્ગો સાથે કેવી રીતે જોડાયેલા છે અથવા તેમના સંબંધમાં સ્થિત છે તેના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. તેમને ત્રણ પ્રકારોમાં જૂથબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે: ઓન-સ્ટ્રીમ, ઓફ-સ્ટ્રીમ ઓપન-લૂપ અને ઓફ-સ્ટ્રીમ ક્લોઝ્ડ-લૂપ યોજનાઓ. આ રૂપરેખાંકનો પ્રોજેક્ટના જળાશયો અને કુદરતી જળમાર્ગો વચ્ચેના વિવિધ જોડાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ઓન-સ્ટ્રીમ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ

ઓન-સ્ટ્રીમ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ સ્કીમ્સમાં, બંને જળાશયો નદી, નાળા અથવા ખાડી પર સ્થિત હોય છે. વીજળીની માંગને પહોંચી વળવા માટે, ઉપરના જળાશયમાં સંગ્રહિત પાણી ટર્બાઇનમાંથી પસાર થાય છે, જેનાથી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે વીજળીની માંગ ઓછી હોય અથવા સરપ્લસ હોય, ત્યારે પાણીને ફરીથી ઉપયોગ માટે ઉપરના જળાશયમાં પાછું પમ્પ કરવામાં આવે છે.

ઑફ-સ્ટ્રીમ ઓપન-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ

ઓફ-સ્ટ્રીમ ઓપન-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ સ્કીમ્સમાં એક જળાશય નદી, ઝરણા અથવા નાળા પર સ્થિત હોય છે. તેનાથી વિપરીત, બીજો જળાશય નદી, બારમાસી પ્રવાહ અથવા બારમાસી નાળા પર સ્થિત નથી. જ્યારે વીજળીની જરૂર પડે છે, ત્યારે ઉપરના જળાશયમાંથી ટર્બાઇન દ્વારા પાણી વહે છે અને વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યારબાદ વધારાની વીજળીનો ઉપયોગ પાણીને પાછું પંપ કરવા માટે થાય છે, જે સિસ્ટમને બીજા ચક્ર માટે પુનઃસ્થાપિત કરે છે.

ઑફ-સ્ટ્રીમ ક્લોઝ્ડ-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ

બંધ-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ સ્કીમમાં કોઈપણ જળાશય નદી, બારમાસી પ્રવાહ અથવા બારમાસી નાળા પર સ્થિત નથી. બંને જળાશયો બારમાસી કુદરતી જળસ્ત્રોતોથી દૂર સ્થિત છે. જ્યારે વીજળીની જરૂર પડે છે, ત્યારે પાણી ઉપરના જળાશયમાંથી ટર્બાઇન દ્વારા વહે છે જે વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે, અને પછી ઓછી વીજળી માંગ અથવા વધારાની વીજળીના સમયગાળા દરમિયાન ઉપરના જળાશયમાં પાછું પમ્પ કરવામાં આવે છે.

ત્રણેય પ્રકારના પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ સ્થળ-વિશિષ્ટ ભૌગોલિક અને તકનીકી પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત ભૂમિકા ભજવે છે. જો કે, નદીઓથી દૂર સ્થિત વધુ ઓફ-સ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ્સને ઓળખવા માટે પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે, જે ઝડપી પ્રોજેક્ટ અમલીકરણને ટેકો આપે છે અને જળચર ઇકોલોજી અને આસપાસના પર્યાવરણ પર થતી અસરોને ઘટાડે છે.

ઊર્જા સંગ્રહમાં વધારો: ભારતનો પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ વેગ

ભારત તેના વધતા જતા નવીનીકરણીય ઊર્જા આધારને ટેકો આપવા માટે તેની પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતાને ઝડપથી વિસ્તૃત કરી રહ્યું છે. આ વિકાસ ઓપરેશનલ, બાંધકામ અને પૂર્વ-નિર્માણ તબક્કામાં પ્રગતિ કરી રહ્યો છે. આ વિસ્તરણ પાઇપલાઇન ભારતના લાંબા ગાળાના ઊર્જા સંગ્રહ માળખાને મજબૂત બનાવી રહી છે.

• ઓપરેશનલ ક્ષમતા: ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, ભારતમાં 10 પ્રોજેક્ટ્સમાં 7.43 GW ઓપરેશનલ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ (PSP) ક્ષમતા છે. આ પ્રોજેક્ટ્સમાં 25 MW થી વધુની સ્થાપિત ક્ષમતા છે.
• નિર્માણ/અમલીકરણ તબક્કો: દેશભરમાં 11 PSP પ્રોજેક્ટ્સમાં 15.87 GW ક્ષમતા બાંધકામ અને/અથવા અમલીકરણ હેઠળ છે.
• આગળના પગલાં: સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટીએ 8 પ્રોજેક્ટ્સ માટે 10.40 GW ક્ષમતાને મંજૂરી આપી છે અથવા તેનું મૂલ્યાંકન કર્યું છે.

ભારતની પ્રાદેશિક રીતે વૈવિધ્યસભર પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતા

 

ભારતે 345.38 ગીગાવોટની કુલ ક્ષમતાવાળા 320 પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ (પીએસપી) ઓળખી કાઢ્યા છે. આમાં 56,67 ગીગાવોટની ક્ષમતાવાળા 62 ઓન-સ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ્સ અને 288.71 ગીગાવોટની ક્ષમતાવાળા 258 ઓફ-સ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ દેશના પાંચેય પ્રદેશોમાં ફેલાયેલા છે અને વિકાસના વિવિધ તબક્કામાં છે, જેમાં કેટલાક પહેલાથી જ કાર્યરત છે.

PSP વિકાસ અને સ્થળ યોગ્યતા માટે અનેક ટેકનિકલ અને પર્યાવરણીય પાસાઓનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. આમાં ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, જળવિજ્ઞાન, જળાશયની લાક્ષણિકતાઓ, પાયાની સ્થિતિ, ભૂકંપ અને પર્યાવરણીય વિચારણાઓનો સમાવેશ થાય છે. પ્રોજેક્ટ મૂલ્યાંકન દરમિયાન બાંધકામ સામગ્રી, વીજળી ક્ષમતા અને ટ્રાન્સમિશન કનેક્ટિવિટીની પણ તપાસ કરવામાં આવે છે. પશ્ચિમ ક્ષેત્રમાં 129.72 GW સાથે સૌથી વધુ ઓળખાયેલી ક્ષમતા છે. CEA આ માટે મુખ્યત્વે ભૂસ્તરશાસ્ત્રની સુવિધાઓ અને પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળતી નદીઓના ઢાળવાળા ઢાળને આભારી છે. મહારાષ્ટ્ર 67.36 GW ધરાવે છે, ત્યારબાદ ગુજરાત 33.36 GW સાથે આવે છે.

દક્ષિણ ક્ષેત્રમાં 97.76 GW છે, જેનું નેતૃત્વ આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા અને તમિલનાડુ કરે છે. પૂર્વ ક્ષેત્રમાં 53.41 GW છે, જેમાં ઓડિશામાં 41.53 GW છે. ઉત્તર ક્ષેત્રમાં 50.32 GW છે, જેનું નેતૃત્વ ઉત્તર પ્રદેશ અને હિમાચલ પ્રદેશ કરે છે. ઓળખાયેલી રાષ્ટ્રીય ક્ષમતામાં ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્ર 14.18 GW નું યોગદાન આપે છે. સામૂહિક રીતે, આ પ્રાદેશિક સંસાધનો ભારતના પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ તકના સ્કેલ અને ફેલાવાને રેખાંકિત કરે છે.

પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સમાં અંદાજિત ક્ષમતા વધારો

આ વ્યાપક સંસાધન આધાર લાંબા ગાળાના ઊર્જા સંગ્રહને માપવા માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે. તેથી, સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટીએ 2035-36 સુધીમાં નોંધપાત્ર ક્ષમતા વધારાનો માર્ગ નક્કી કર્યો છે. કુલ 100.81 GWના પ્રોજેક્ટ્સ 2035-36 સુધીમાં કાર્યરત થવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. આમાં પહેલાથી જ બાંધકામ હેઠળના પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે અને સંચિત PSP ક્ષમતા 105.56 GW સુધી લઈ જશે. આયોજિત વિસ્તરણ ગ્રીડ અનુકૂળતાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવી શકે છે અને નવીનીકરણીય ઊર્જાના વધુ સંકલનને સક્ષમ બનાવી શકે છે. તે ભારતની ભાવિ વીજળી વ્યવસ્થાના એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ તરીકે પમ્પ્ડ સ્ટોરેજને પણ સ્થાન આપે છે.

વર્ષ	ઉમેરણ (GW)	સંચિત (GW)
2024-25 સુધી	–	4.745
2025-26	2.68	7.425
2026-27	2.92	10.345
2027-28	1.6	11.945
2028-29	6.35	18.295
2029-30	13.5	31.795
2030-31	21.19	52.985
2031-32	8.8	61.785
2032-33	14.59	76.375
2033-34	11.88	88.255
2034-35	5.7	93.955
2035-36	11.6	105.555
કુલ	100.81

 

વૈશ્વિક સ્થાપિત ક્ષમતા PSPs પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ હાઇડ્રોપાવર એ મોટા પાયે ઊર્જા સંગ્રહનું વિશ્વનું સૌથી વ્યાપક રીતે ઉપયોગમાં લેવાતું સ્વરૂપ છે, જે અન્ય સ્ટોરેજ ટેકનોલોજીની તુલનામાં તેના સ્થાપિત સ્કેલ અને પરિપક્વતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ઇન્ટરનેશનલ રિન્યુએબલ એનર્જી એજન્સી (IRENA) અનુસાર, 2025ના અંતમાં વૈશ્વિક સ્થાપિત પમ્પ્ડ હાઇડ્રો ક્ષમતા 159.8 ગીગાવોટ હતી. ચીન આ ક્ષમતાના લગભગ 66 ગીગાવોટ ધરાવતું હતું, ત્યારબાદ જાપાન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અનુક્રમે 22 ગીગાવોટ અને 19 ગીગાવોટ સાથે આવે છે. 2025ના અંતમાં 7.18 ગીગાવોટ સાથે, સ્થાપિત પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતામાં ભારત વૈશ્વિક સ્તરે ચોથા ક્રમે છે. ત્યારથી જુલાઈ 2026 સુધીમાં દેશની ક્ષમતા વધીને 7.43 ગીગાવોટ થઈ ગઈ છે, જે વૈશ્વિક પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ લેન્ડસ્કેપમાં તેની વધતી જતી ભૂમિકાને મજબૂત બનાવે છે.

 

સરકારી પહેલ અને પગલાં

ભારત સરકારે PSPના વિકાસ અને અમલીકરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સંકલિત નીતિ, નિયમનકારી, માંગ-બાજુ અને પુરવઠા-બાજુના પગલાંની શ્રેણી લીધી છે.

• PSP વિકાસ માટે સમર્પિત માર્ગદર્શિકા: ભારતમાં પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ (PSPs) ના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વીજળી મંત્રાલયે એપ્રિલ 2023 માં માર્ગદર્શિકા જારી કરી હતી.
  આ માર્ગદર્શિકા PSPsના વિકાસને વેગ આપવા માટે એક નીતિગત માળખું પૂરું પાડે છે. માર્ગદર્શિકા જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.
• ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સક્ષમ બનાવવા માટે સપોર્ટ: બજેટરી સપોર્ટમાં PSP વિકાસ માટે જરૂરી આવશ્યક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો સમાવેશ થાય છે. આમાં રસ્તાઓ, પુલો, રેલ્વે સાઇડિંગ, રોપવે, સંદેશાવ્યવહાર સુવિધાઓ અને ટ્રાન્સમિશન લાઇનનો સમાવેશ થાય છે. આ પગલાં પ્રોજેક્ટ કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો કરે છે અને પ્રોજેક્ટની કાર્યક્ષમતાને મજબૂત બનાવે છે.
• સ્પર્ધાત્મક પ્રાપ્તિ માળખું: ટેરિફ-આધારિત સ્પર્ધાત્મક બિડિંગ (TBCB) માર્ગદર્શિકા ફેબ્રુઆરી 2025 માં સૂચિત કરવામાં આવી હતી. તે PSPs પાસેથી સંગ્રહ ક્ષમતા અને સંગ્રહિત ઊર્જા પ્રાપ્ત કરવા માટે એક પારદર્શક અને પ્રમાણિત માળખું પૂરું પાડે છે.
• આંતર-રાજ્ય ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ ચાર્જ માફી: 30 જૂન 2028 સુધીમાં બાંધકામ માટે ફાળવવામાં આવેલા PSPs 100% ISTS ચાર્જ માફી માટે પાત્ર છે. આ માફી વાણિજ્યિક કામગીરીના 25 વર્ષ માટે લાગુ પડે છે. આ પગલું PSPs ની નાણાકીય સદ્ધરતાને મજબૂત બનાવે છે.
• ઝડપી પ્રોજેક્ટ મંજૂરીઓ: સુધારેલા CEA માર્ગદર્શિકાઓએ વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ સંમતિ સમયમર્યાદા ઘટાડી છે. બધા PSP માટે સમયમર્યાદા 90 દિવસથી ઘટાડીને 50 દિવસ કરવામાં આવી છે. આંતર-રાજ્ય પાસાઓની મંજૂરીની જરૂરિયાત પણ દૂર કરવામાં આવી છે. આ પગલાં ઝડપી પ્રોજેક્ટ વિકાસને ટેકો આપે છે.
• સુવ્યવસ્થિત પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન: પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયે PSP માટે વિભિન્ન મૂલ્યાંકન જોગવાઈઓ રજૂ કરી છે. લાગુ જોગવાઈઓ હેઠળ યોગ્ય પ્રોજેક્ટ્સ B2 વર્ગીકરણનો લાભ મેળવી શકે છે. ઓફ-સ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ્સ પણ ઘટાડેલી બેઝલાઇન ડેટા આવશ્યકતાઓનો લાભ મેળવે છે. આ પગલાં નિયમનકારી સલામતી જાળવી રાખીને પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકનને વેગ આપી શકે છે.
• સર્વેક્ષણ અને તપાસને સરળ બનાવવી: MoEF&CC એ PSP માટે વન જમીન સર્વેક્ષણ જોગવાઈઓ લંબાવી અને બોરહોલ સંશોધન મર્યાદામાં વધારો કર્યો, જેનાથી તકનીકી રીતે મજબૂત વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ્સ સમયસર તૈયાર કરવામાં મદદ મળી.
• સંકલિત ગ્રીડ અને ટ્રાન્સમિશન આયોજન: રાષ્ટ્રીય વીજળી આયોજન ઊર્જા સંગ્રહ અને ટ્રાન્સમિશન વિકાસને એકીકૃત કરે છે. આ અભિગમ નવીનીકરણીય ઊર્જા પરિવર્તનશીલતાને સંબોધે છે, ભીડ ઘટાડે છે અને ગ્રીડ વિશ્વસનીયતાને મજબૂત બનાવે છે. એક રોડમેપ 2025-26 અને 2035-36 વચ્ચે 100 GW PSP ક્ષમતાને એકીકૃત કરવાની કલ્પના કરે છે.
• ડિજિટલ પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ: સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટીનું જલ વિદ્યુત ડીપીઆર પોર્ટલ સર્વેક્ષણ અને તપાસ પ્રવૃત્તિઓનું રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ સક્ષમ બનાવે છે. તે પ્રોજેક્ટ તૈયારી દરમિયાન હિસ્સેદારો વચ્ચે સંકલનની સુવિધા પણ આપે છે. આ ડિજિટલ અભિગમ મંજૂરીઓને સુવ્યવસ્થિત કરવામાં અને PSP વિકાસને વેગ આપવામાં મદદ કરે છે.
• CEAની સંમતિ જરૂરી હોય તેવા મૂડી ખર્ચની મર્યાદાની સમીક્ષા: ભારત સરકારે, 01.08.2025ના ગેઝેટ નોટિફિકેશન દ્વારા, હાઇડ્રો જનરેટિંગ સ્ટેશનો સ્થાપવા સંબંધિત યોજનાઓ માટે મૂડી ખર્ચ મર્યાદા ₹3,000 કરોડ કરી છે, જેમાં CEAની સંમતિ જરૂરી છે. વધુમાં, ઑફ-સ્ટ્રીમ ક્લોઝ્ડ-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ યોજનાઓ, મૂડી ખર્ચના જથ્થાને ધ્યાનમાં લીધા વિના, CEA દ્વારા સંમતિની જરૂરિયાતમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.

નીતિ સ્પષ્ટતા, નાણાકીય સહાય, સુવ્યવસ્થિત મંજૂરીઓ, સ્પર્ધાત્મક પ્રાપ્તિ અને સંકલિત ગ્રીડ આયોજનને આવરી લેતા આ પગલાંએ PSPsના ઝડપી વિકાસ માટે એક સક્ષમ વાતાવરણ બનાવ્યું છે.

ઊર્જા સંક્રમણની આગામી આવશ્યકતા

2030 સુધીમાં 500 ગીગાવોટ બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનો ભારતનો લક્ષ્યાંક દેશના વીજળીના ક્ષેત્રમાં મૂળભૂત પરિવર્તનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જેમ જેમ નવીનીકરણીય ઊર્જા મોટી ભૂમિકા ભજવે છે, તેમ તેમ વિશ્વસનીય અને સંતુલિત વીજ પ્રણાલી જાળવવા માટે માંગને અનુરૂપ ઊર્જા સંગ્રહિત કરવાની અને તેનો ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે. પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ હાઇડ્રોપાવર વિશાળ પાવર સિસ્ટમ જરૂરિયાતોને ટેકો આપતી વખતે મોટા પાયે, લાંબા ગાળાના ઊર્જા સંગ્રહ પ્રદાન કરવાની ક્ષમતા દ્વારા આ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે સારી સ્થિતિમાં છે. તેની ભૂમિકા ટોચની માંગનું સંચાલન કરવા અને ચલ નવીનીકરણીય ઊર્જાને એકીકૃત કરવાથી લઈને ગ્રીડ અનુકૂળતા અને સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવવા સુધી વિસ્તરે છે. જેમ જેમ સ્વચ્છ ઊર્જા ઇકોસિસ્ટમ વિકસિત થતી રહે છે, તેમ તેમ ઉત્પાદન અને ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સાથે ઊર્જા સંગ્રહનો અસરકારક અમલ એક સ્વચ્છ, વધુ સ્થિતિસ્થાપક અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર પાવર સિસ્ટમ બનાવવા માટે કેન્દ્રિય રહેશે.

સંદર્ભ:

ઊર્જા મંત્રાલય

· https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286558&lang=1®=3&utm_source

· https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286558&lang=1®=3

· https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293896&lang=2®=48&utm_source

· https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2047047&lang=2®=48&utm_source

· https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2290015®=48&lang=2

 

 

નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય

· https://mnre.gov.in/en/physical-progress/

· https://www.pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?lang=2®=48&relid=293063&utm_source

 

સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી

• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/notification/2026/01/Roadmap_to_100_GW_of_Hydro_Pumped_Storage_Projects-2.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2026/08/PSP_In_Operation_2.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2026/08/PSP_Under_Construction_1.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2026/08/PSPs_concurred_1.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2026/08/PSP_Potential_5-2.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2024/10/9._Guidelines_for_Formulation_of_Detailed_Project_Reports_for_Pumped_Storage_Schemes_July_2024_version_3.0.pdf
• https://cea.nic.in/old/reports/others/ps/pspa1/large_scale_grid_integ.pdf?utm_source

નેશનલ થર્મલ પાવર કોર્પોરેશન લિમિટેડ

183. https://ntpc.co.in/media/employee-blog/role-water-batteries-energy-transition-and-green-energy-integration-india?utm_source

આંતરરાષ્ટ્રીય નવીનીકરણીય ઊર્જા એજન્સી

• https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf?utm_source
• પીડીએફ ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2325075) મુલાકાતી સંખ્યા : 27