રાષ્ટ્રીય ક્વોલિટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા અને ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણને વેગ આપવાની દિશામાં એક મોટા પગલા રૂપે, બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) દ્વારા નવી દિલ્હીમાં આયોજિત વર્લ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ડે 2026 ના રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમમાં BIS સિલ્વર રિફાઇનરી સ્કીમ, ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ અને સ્વચ્છ ઊર્જા ગતિશીલતા પર નવા ભારતીય ધોરણો તેમજ ટકાઉ કૃષિ અને ઉત્પાદન માટે એક માનકીકરણ (standardization) રોડમેપ અનાવરણ કરવામાં આવ્યા.

માનકીકરણ વ્યાવસાયિકો, શિક્ષણવિદો, ઉદ્યોગ પ્રતિનિધિઓ અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓને પ્રમુખસ્થાનેથી સંબોધન કરતા; ઉપભોક્તા બાબતો, ખાદ્ય અને સાર્વજનિક વિતરણ તેમજ નૂતન અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા અને શિક્ષણ મંત્રી શ્રી પ્રહ્લાદ જોષીએ ગુણવત્તા પ્રત્યે ભારતના સંકલ્પ પર ભાર મૂક્યો: “પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીજીના વિઝન હેઠળ, વિકસિત ભારત તરફની આપણી સફર એક જ મંત્રથી પ્રેરિત છે: ગુણવત્તા, ગુણવત્તા અને માત્ર ગુણવત્તા.” આ વર્ષની થીમ 'એ બેટર વર્લ્ડ માટે શેર્ડ વિઝન: એસડીજી 7 (સ્વચ્છ અને સસ્તી ઊર્જા)' પર વાત કરતા, શ્રી જોષીએ ભારતના ઊર્જા પરિવર્તનને આકાર આપવામાં BIS દ્વારા વિકસિત ભારતીય ધોરણોની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

દેશમાં ગુણવત્તા ઇકોસિસ્ટમને વિસ્તૃત કરવાના ચાલુ પ્રયાસો બદલ BIS ને અભિનંદન આપતા, ઉપભોક્તા બાબતો, ખાદ્ય અને સાર્વજનિક વિતરણ તથા સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા રાજ્ય મંત્રી શ્રી બી. એલ. વર્માએ દરેક નાગરિકના જીવનની ગુણવત્તા સુધારવામાં ધોરણોના મૂળભૂત પ્રભાવ રેખાંકિત કર્યો. ઉપભોક્તા બાબતો, ખાદ્ય અને સાર્વજનિક વિતરણ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી નિમુબેન જયંતીભાઈ બાંભણિયાએ માનકીકરણના ગ્રાહક-કેન્દ્રીય પાસા પર ભાર મૂક્યો. તેમણે એક એવી સંતુલિત ઇકોસિસ્ટમ સુનિશ્ચિત કરીને નવા ક્ષેત્રોમાં ધોરણ વિકાસને વિસ્તૃત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો જે એકસાથે industrial growth (ઔદ્યોગિક વિકાસ) ને પ્રોત્સાહન આપે અને ગ્રાહક કલ્યાણનું રક્ષણ કરે.

તાજેતરના વર્ષોમાં BIS ની સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિઓની પ્રશંસા કરતા, ઉપભોક્તા બાબતોના વિભાગના સચિવ શ્રીમતી નિધિ ખારે, આઈએએસ (IAS), એ જાહેર ખરીદી અને નિયમનમાં એકરૂપતા, સુસંગતતા અને પ્રક્રિયા સંસ્થાકીયકરણ સ્થાપિત કરવામાં માનકીકરણની મુખ્ય ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે અસરકારક ગ્રાહક સુરક્ષા મજબૂત પરીક્ષણ, ડિજિટલ એન્ફોર્સમેન્ટ અને અનુરૂપતા મૂલ્યાંકન (conformity assessments) દ્વારા નિવારક હોવી જોઈએ.

પ્રતિનિધિઓને આવકારતા, BIS ના મહાનિર્દેશક શ્રી સંજય ગર્ગે જણાવ્યું હતું કે, "ધોરણો એ નવીનતા, ટેકનોલોજી વિકાસ અને ઔદ્યોગિક તાકાતના મહત્વપૂર્ણ પ્રેરકો છે." તેમણે જાહેરાત કરી કે BIS એ તમામ હિસ્સેદારો માટે ધોરણોના વિકાસ અને તેની પહોંચને સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ બનાવનાર વિશ્વના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય માનકીકરણ સંસ્થાઓમાં સામેલ છે. તેમણે Ease of Doing Business (વેપાર કરવાની સરળતા) ને સમર્થન આપતા BIS ખાતેના મોટા સુધારાઓ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

BIS સિલ્વર રિફાઇનરી સ્કીમનું લોન્ચિંગ

ચાંદીની રિફાઇનરીઓ અને ટંકશાળો માટેની BIS પ્રમાણન યોજના સમગ્ર ભારતમાં ચાંદીના બુલિયન અને સિક્કાઓ માટે માળખાકીય શુદ્ધતાની ખાતરી અને હોલમાર્કિંગ વિસ્તાર કરે છે અને હાલની ગોલ્ડ રિફાઇનરી સ્કીમ પછી ચાંદીની શુદ્ધતા માટે રાષ્ટ્રીય માળખું સ્થાપિત કરે છે.

ભારતીય ધોરણ IS 2112:2025 (સિલ્વર એન્ડ સિલ્વર અલોય્ઝ, જ્વેલરી/આર્ટિફેક્ટ્સ - ફાઇનનેસ એન્ડ માર્કિંગ) માં સુધારા નં. 1 ની ગેઝેટ નોટિફિકેશન બાદ, ત્રણ શુદ્ધતા ગ્રેડના ફાઇન સિલ્વર બુલિયન અને સિક્કા: 999.9, 999.5, અને 999.0 ભાગ પ્રતિ હજાર (ppt), ધોરણના અવકાશમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં BIS લાઇસન્સপ্রাপ্ত રિફાઇનરીઓ અને ટંકશાળો દ્વારા હોલમાર્કિંગની જોગવાઈ છે.

આ યોજના હેઠળ, BIS લાયકાત ધરાવતી ચાંદીની રિફાઇનરીઓ અને ટંકશાળોની તકનીકી સક્ષમતા, રિફાઇનિંગ પ્રક્રિયાઓ અને પરીક્ષણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું મૂલ્યાંકન કર્યા પછી તેમને લાઇસન્સ મંજૂર કરશે. લાઇસન્સ પ્રાપ્ત સુવિધાઓ સૂચિત આવશ્યકતાઓ અનુસાર ચાંદીના બુલિયન અને સિક્કાઓ પર સત્તાવાર BIS હોલમાર્ક લાગુ કરવા માટે અધિકૃત થશે.

કિંમતી ધાતુઓની સપ્લાય ચેઇનમાં ખાતરીપૂર્વકની પ્રામાણિકતા અને ટ્રેસેબિલિટી માટે, હોલમાર્કવાળા ચાંદીના બુલિયન અને સિક્કા પર પ્રમાણિત BIS ચિહ્ન હશે જેમાં BIS સ્ટાન્ડર્ડ માર્ક સાથે 'SILVER' શબ્દ, શુદ્ધતા ગ્રેડ (999.9, 999.5, અથવા 999.0), ઉત્પાદકનું ઓળખ ચિહ્ન અને બેચ ટ્રેસેબિલિટી માટે એક અનન્ય સીરીયલ નંબર હશે.

આ ધોરણ બુલિયન અને સિક્કાઓમાં ચાંદીની માત્રા નક્કી કરવા માટે રિફાઇનરીઓ અને ટંકશાળો માટે સખત સેમ્પલિંગ અને પરીક્ષણ પ્રોટોકોલ સૂચવે છે. આમાં ગ્રેવિમેટ્રિક ટેસ્ટિંગ (IS 2113), ICP-OES ડિફરન્સ મેથડ (IS 16900 / ISO 15096) અને સ્પાર્ક-OES ડિફરન્સ મેથડ્સ (IS 19563 / ISO 18214) જેવી અદ્યતન વિશ્લેષણાત્મક પદ્ધતિઓ શામેલ છે.

https://youtu.be/SrF8K82bTow

BIS ડિજિટલ સ્ટાન્ડર્ડ રીડરનું લોન્ચિંગ - BIS ડિજિટલ સ્ટાન્ડર્ડ રીડર એ એક વેબ-આધારિત પ્લેટફોર્મ છે જે XML-ફોોર્મેટ કરેલા ભારતીય ધોરણોને ઇન્ટરેક્ટિવ SMART ધોરણોમાં રૂપાંતરિત કરે છે. સુલભતા વધારવા માટે રચાયેલ, આ સાધન વપરાશકર્તાઓને તકનીકી સામગ્રી શોધવા, હાઇપરલિંક કરેલા ક્રોસ-રેફરન્સ નેવિગેટ કરવા, ઇન-બિલ્ટ ડિક્શનરીનો ઉપયોગ કરવા અને ટેક્સ્ટને ભારતીય ભાષાઓમાં અનુવાદિત કરવામાં સક્ષમ બનાવે છે. મોબાઇલ ઉપકરણો, ટેબ્લેટ્સ અને ડેસ્કટોપ પર સુલભ, આ પ્લેટફોર્મ વપરાશ ટ્રેન્ડ્સને ટ્રેક કરવા માટે એનાલિટિક્સ ડેશબોર્ડ પણ દર્શાવે છે અને ભવિષ્યની ડિજિટલ સેવાઓ માટે AI-ready રીપોઝીટરી સ્થાપિત કરે છે. આ ભારતીય ધોરણોને વધુ યુઝર ફ્રેન્ડલી અને અપનાવવા માટે સરળ બનાવશે.

નવા ભારતીય ધોરણોની રજૂઆત - આ પ્રસંગે BIS એ કાપડ, સ્વચ્છ ગતિશીલતા (clean mobility), થેરાપ્યુટિક હેલ્થકેર, રોબોટિક્સ અને બિલ્ડિંગ સામગ્રી સહિત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં 7 નવા ભારતીય ધોરણોના રોલઆઉટની જાહેરાત કરી.

ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ અને ક્લીન એનર્જી મોબિલિટી -

1. ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ ચાર્જિંગ સિસ્ટમ્સ માટેના કેબલ્સ (IS 19967:2026): AC મોડ્સ 1–3 અને DC મોડ 4 સિસ્ટમ્સમાં માંગણી કરતા આઉટડોર પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરતા ફ્લેક્સિબલ ચાર્જિંગ કેબલ્સ (1,100 V AC / 1,500 V DC સુધી) માટે બાંધકામ, ઇન્સ્યુલેશન, થર્મલ મેનેજમેન્ટ અને ટેસ્ટિંગ પ્રોટોકોલ વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
2. પેડલ સહાયિત બાયસિકલ્સ / EPACs (IS 19891:2026): 0.25 kW સુધીની સતત રેટેડ પાવર અને 25 કિમી/કલાકની ઝડપે સ્પીડ કટ-ઓફ સાથે ઇલેક્ટ્રિકલી પાવર સાયકલ માટે ડિઝાઇન, ઇલેક્ટ્રિક સર્કિટ સેફ્ટી, શોર્ટ-સર્કિટ પ્રોટેક્શન અને એન્ટી-ટેમ્પરિંગ નિયમો પ્રદાન કરે છે.
3. વેરિયેબલ સર્વિસ રોબોટ્સ - લોઅર લિમ્બ (IS 17192 ભાગ-6:2026): લોઅર લિમ્બ સહાયક અને પુનર્વસન રોબોટિક્સની ગતિ, સ્થિરતા અને પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે એન્થ્રોપોમા orphic ટેસ્ટ ડમીઝનો ઉપયોગ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય પરીક્ષણ માપદંડ (ISO FDIS 18646-6:2025 સમાન) અપનાવે છે.

હેલ્થકેર–

1. પેડિયાટ્રિક પંચકર્મ દ્રોણી (IS 19960:2026): શિશુ (જન્મથી 2 વર્ષ) અને બાળક (2 થી 10 વર્ષ) માટે પેડિયાટ્રિક પંચકર્મ સારવાર ટેબલ (દ્રોણી) માટે સુરક્ષા, માળખાકીય સ્થિરતા, નોન-ટોક્સિક કોટિંગ્સ અને ઓઈલ-રેઝિસ્ટન્સ વિશિષ્ટતાઓ સુનિશ્ચિત કરે છે.
2. થેરાપ્યુટિક ફૂટવેર સ્પેશિફિકેશન (IS 19956:2026): ડાયાબિટીક અને ન્યુરોપૈથિક દર્દીઓ માટે રચાયેલ ફૂટવેર માટે ક્લિનિકલ અને મિકેનિકલ સેફ્ટી માપદંડોની ખાતરી કરે છે. તે ફૂટ અલ્સરેશનના જોખમોને ઘટાડવા માટે પ્રેશર રિલીફ, આંતરિક ઊંડાઈ, રોકર જ્યોમેટ્રી, મોઇસ્ચર મેનેજમેન્ટ અને એન્ટિફંગલ ગુણધર્મોને આવરી લે છે.

ઔદ્યોગિક સામગ્રી અને બિલ્ડિંગ પ્રોડક્ટ્સ

1. ફ્લેક્સિબલ પ્લાયવુડ સ્પેશિફિકેશન (IS 19952:2026): ઇન્ટિરિયર ડિઝાઇન અને આર્કિટેક્ચરમાં ઉપયોગમાં લેવાતા વક્ર લાકડા આધારિત પેનલ્સ માટે પ્રમાણભૂત વર્ગીકરણ, ગ્લૂ બોન્ડ સ્ટ્રેન્થ ગ્રેડ (મોઇસ્ચર-રેઝિસ્ટન્ટ, BWR, અને BWP), અને ફોર્માલ્ડિહાઇડ ઉત્સર્જન મર્યાદાઓ પ્રદાન કરે છે.
2. પીવીસી કોટેડ ફાઇબરગ્લાસ ઇન્સેક્ટ સ્ક્રીન (IS 19825:2026): રેસિડેન્શિયલ અને કોમર્શિયલ જગ્યાઓમાં ઉપયોગમાં લેવાતી ફાઇબરગ્લાસ ઇન્સેક્ટ સ્ક્રીનિંગ માટે શેલ મેશ મજબૂતાઈ, યુવી ડિગ્રેડેશન રેઝિસ્ટન્સ, ફ્લેમ પ્રોપગેશન રેઝિસ્ટન્સ અને માળખાકીય ટકાઉપણું માટેની જરૂરિયાતોની રૂપરેખા આપે છે.

ટકાઉ કૃષિ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રે માનકીકરણ માટે રાષ્ટ્રીય રોડમેપની રિલીઝ આ પ્રસંગે, ટકાઉ કૃષિ ક્ષેત્ર માટે ભારતીય ધોરણો સ્થાપિત કરવા માટે BIS ની Ecology Division Council દ્વારા વિકસિત એક વ્યૂહાત્મક રોડમેપ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ દસ્તાવેજ આબોહવા પરિવર્તન, સંસાધનોની અછત, જમીનનો બગાડ, લણણી પછીનું નુકસાન અને અસમર્થ પોષક તત્વોના ઉપયોગ જેવા પડકારોને સંબોધિત કરે છે. તે માટી વ્યવસ્થાપન, પાણીનો ઉપયોગ, કૃષિ ઇનપુટ્સ, ઉભરતી ટેકનોલોજી, ક્લાઇમેટ સર્વિસીસ અને સામાજિક-આર્થિક સમર્થનને આવરી લેતી 15 શ્રેણીઓમાં ફેલાયેલ છે. નેશનલ એક્શન પ્લાન ઓન ક્લાઇમેટ ચેન્જ (NAPCC) સાથે સંરેખિત, રોડમેપ ત્રણ સમયરેખામાં ધોરણ રચનાની રૂપરેખા આપે છે: ટૂંકા ગાળાના (1 વર્ષ), મધ્યમ ગાળાના (2-3 વર્ષ), અને લાંબા ગાળાના (4-5 વર્ષ).

આજે રજૂ કરાયેલા અન્ય એક રોડમેપમાં, સસ્ટેનેબલ મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે, લો-કાર્બન ટેકનોલોજી, સંસાધન કાર્યક્ષમતા, પરિપત્ર અર્થતંત્ર પ્રથાઓ (circular economy practices), ટકાઉ ઉત્પાદન ડિઝાઇન, ડિજિટાઇઝેશન, સ્થિરતા reporting અને સપ્લાય-ચેઇન મેનેજમેન્ટને માનકીકરણ માટેના મુખ્ય ક્ષેત્રો તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.

ધોરણોના વિકાસ માટે શ્રેષ્ઠ ટેકનિકલ સમિતિઓનો એવોર્ડ વલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ડે ના અવસર પર, BIS સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં ભારતીય ધોરણોના વિકાસને આગળ વધારવામાં નિષ્ણાતોના ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન, તકનીકી કુશળતા અને સહયોગી પ્રયાસોને માન્યતા આપવા માટે બેસ્ટ ટેકનિકલ કમિટી અવોર્ડ રજૂ કરે છે. આ વર્ષે 16 વિશિષ્ટ તકનીકી સમિતિઓને આ પ્રતિષ્ઠિત એવોર્ડથી નવાજવામાં આવી છે.

માનકીકરણ ફ્રેમવર્કણમાં 6 નવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનો ઉમેરો - કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી શ્રી બી. એલ. વર્મા અને શ્રીમતી નિમુબેન જયંતીભાઈ બાંભણિયાની ઉપસ્થિતિમાં, BIS એ ભારતીય ધોરણોને શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમોમાં એકીકૃત કરવા અને વિદ્યાર્થીઓને ધોરણો માટે તૈયાર વ્યાવસાયિકોમાં રૂપાંતરિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે IIT રોપર, NIT મણિપુર, NIT મેઘાલય, આસામ ટેક્સટાઇલ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, અને IIT ધારવાડ, તથા RGIPT (રાજીવ ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પેટ્રોલિયમ ટેકનોલોજી) ને MoU ભાગીદાર સંસ્થા તરીકે ઓનબોર્ડ કર્યા. આજની તારીખમાં BIS પાસે શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમોમાં ધોરણોના એકીકરણ, માનકીકરણ માટે સહયોગી R&D પ્રોજેક્ટ્સ તેમજ BIS માં ઇન્ટર્નશીપ ઓફર કરવા અને વિદ્યાર્થીઓને ઉદ્યોગનું એક્સપોઝર આપવા માટે કામ કરતી 98 MoU ભાગીદાર સંસ્થાઓ છે.

પ્રયોગશાળામાં સલામતી માટેની સારી પ્રથાઓ પર હેન્ડબુક BIS એ મુખ્ય ધોરણો (IS 4209, IS 4906, અને IS 9457 સહિત) પર આધાર રાખીને એક વ્યાપક પુસ્તિકા, 'ગુડ પ્રેક્ટિસિસ ફોર સેફટી ઇન લેબોરેટરી' પ્રકાશિત કરી છે. આ સંદર્ભ હેન્ડબુક રાસાયણિક, રેડિયોકેમિકલ અને માઇક્રોબાયોલોજીકલ સુવિધાઓ માટે જોખમ ઓળખ, રક્ષણાત્મક સાધનો, દૂષણ નિયંત્રણ અને સુરક્ષિત કચરાના નિકાલને આવરી લે છે.

શૈક્ષણિક કોમિક પુસ્તકોની રિલીઝ – આ પ્રસંગે, રમકડાં અને હોલમાર્કિંગ માટેના ભારતીય ધોરણો પરના બે નવા કોમિક પુસ્તકો BIS દ્વારા બાળકોમાં નાની ઉંમરથી જ ધોરણો, ગુણવત્તા અને ગ્રાહક સુરક્ષાના મહત્વ વિશે જાગૃતિ લાવવા માટે રિલીઝ કરવામાં આવ્યા હતા. આ શીર્ષકોના ઉમેરા સાથે, BIS એ પ્રિન્ટ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ગ્રાહક જાગૃતિને પ્રોત્સાહન આપવાના તેના પ્રયાસોને મજબૂત બનાવતા તેના સંગ્રહને 13 કોમિક પુસ્તકો સુધી વિસ્તૃત કર્યું છે.

વલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ડે 2026 ના અવસર પર, વૈશ્વિક માનકીકરણ સંસ્થાઓ ISO, IEC અને ITU એ સંયુક્ત રીતે એક વિડિઓ સંદેશ બહાર પાડ્યો જેમાં શેર કરેલા ધોરણો સિસ્ટમ-વિશ્વાસ કેવી રીતે બનાવે છે, નવીનતાને વેગ આપે છે અને ટકાઉ વેપારને સમર્થન આપે છે તે શેર કર્યું. ભારતના રાષ્ટ્રીય માનકીકરણ સંસ્થા તરીકે, BIS આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણ વિકાસને ભારતના વ્યૂહાત્મક હિતો સાથે સંરેખિત કરવા માટે ISO અને IEC માં 600 થી વધુ ટેકનિકલ સમિતિઓમાં ભાગ લે છે.

સ્રોત: બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS)

SM/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2323579) મુલાકાતી સંખ્યા : 9