આ પ્રગતિને આગળ વધારવા માટે JOSH (જોઇન્ટ સ્ક્વોડ ફોર હેલ્થ) અભિયાન યુવાનો અને સમુદાયોને એકત્રિત કરીને ટીબી અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા, રોગની વહેલી ઓળખ, સમયસર સારવાર અને સારવારનું નિયમિત પાલન સુનિશ્ચિત કરવા તથા ટીબી સાથે જોડાયેલા સામાજિક કલંકને દૂર કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે.

સમુદાયની ભાગીદારી અને સામૂહિક પ્રયાસોને વધુ મજબૂત બનાવીને, આ અભિયાન ટીબી મુક્ત ભારતના લક્ષ્યને હાંસલ કરવા માટે જન આંદોલનના અભિગમને વધુ બળ આપે છે.

પ્રસ્તાવના

ભારત ક્ષયરોગ નાબૂદીના માર્ગ પર છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશનના ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિપોર્ટ 2025 અનુસાર, વૈશ્વિક સ્તરે નોંધાયેલા 12% ના ઘટાડાની સરખામણીમાં 2015-2024 દરમિયાન ભારતમાં દર વર્ષે સામે આવતા ટીબીના નવા કેસોમાં 21% નો ઘટાડો થયો છે. ભારતનું સારવાર કવરેજ 92% છે જે વૈશ્વિક કવરેજના 78% ની સામે છે.

આ ટીબીના કેસોમાં વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી નોંધપાત્ર ઘટાડા પૈકી એક દર્શાવે છે, જે અન્ય ઉચ્ચ-બોજ ધરાવતા દેશોમાં નોંધાયેલા ઘટાડાના દર કરતાં વધુ છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન ટીબીના કારણે થતા મૃત્યુમાં 28% નો ઘટાડો થયો છે. ટીબીની નિદાન, તપાસ અને સારવાર માટે ભારત સરકારના લક્ષિત, બહુપક્ષીય અભિગમે આ ક્રમિક પ્રગતિમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. અદ્યતન ટેકનોલોજી, વિસ્તૃત સ્થાનિક આરોગ્ય સેવાઓ, સમુદાય ભાગીદારી અને પોસાય તેવી સારવારે ભારતને આ પ્રચલિત અને સંભવિત જીવલેણ રોગને નાબૂદ કરવાના માર્ગ પર મૂક્યું છે.

ટીબી અને તેના લક્ષણો

ક્ષય (ટીબી) શું છે?

ટ્યુબરક્યુલોસિસ (ક્ષય) એ માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામના બેક્ટેરિયાના કારણે થાય છે, જે સામાન્ય રીતે ફેફસાંને અસર કરે છે. ટીબી શરીરના અન્ય ભાગો જેમ કે મગજ, કિડની અથવા કરોડરજ્જુને પણ અસર કરી શકે છે.

બેક્ટેરિયાથી સંક્રમિત વ્યક્તિ બીમાર પડી શકે છે, પરંતુ કેટલાંક પડતા નથી. નિષ્ક્રિય ટીબી કેસ અથવા લેટન્ટ ટીબી સંક્રમણ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. નિષ્ક્રિય ટીબી ધરાવતા લોકો સક્રિય ટીબી સંક્રમણ ધરાવતા લોકોની જેમ અન્ય લોકોમાં આ રોગ ફેલાવતા નથી - છતાં તેઓ ગમે ત્યારે સક્રિય ટીબી વિકસાવી શકે છે અને બીમાર પડી શકે છે. શિશુઓ અને બાળકો, અને નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકો સંક્રમિત થાય ત્યારે બીમાર પડવાની શક્યતા વધુ હોય છે. યોગ્ય સારવાર વિના, સક્રિય ટીબી જીવલેણ બની શકે છે.

ટીબીના લક્ષણો

સક્રિય ટીબીના લક્ષણો સામાન્ય રીતે બેક્ટેરિયાથી અસરગ્રસ્ત સ્થાન માટે ચોક્કસ હોય છે, જોકે ટીબીના તમામ પ્રકારોમાં કેટલાક સામાન્ય લક્ષણો હોય છે.

સક્રિય અથવા લક્ષણો ધરાવતા ટીબીવાળા લોકો ટીબીના બેક્ટેરિયા અન્ય લોકોમાં ફેલાવી શકે છે. જ્યારે તેઓ ઉધરસ ખાય છે, છીંક આવે છે અથવા બોલે છે, ત્યારે બેક્ટેરિયા ધરાવતા નાના ટીપાં હવામાં મુક્ત થઈ શકે છે અને નજીકના લોકો દ્વારા શ્વાસમાં લેવાઈ શકે છે—ખાસ કરીને ઓછી હવાઉજસવાળી જગ્યાઓમાં.

જોકે ટ્યુબરક્યુલોસિસ હવા દ્વારા ફેલાય છે, તે નીચેના માધ્યમોથી ફેલાતો નથી:

• હાથ મિલાવવાથી
• જાહેર શૌચાલયનો ઉપયોગ કરવાથી
• ટીબીગ્રસ્ત વ્યક્તિના ખોરાક અને વાસણો ઉપયોગ કરવાથી
• રોજિંદા સામાજિક વ્યવહારોથી

ફેફસાંના ટીબી ધરાવતા દર્દીઓ ઓછામાં ઓછા બે અઠવાડિયા સુધી યોગ્ય ટીબીની દવાઓ લીધા પછી સામાન્ય રીતે ચેપી રહેતા નથી. ફેફસાં સિવાયના શરીરના અન્ય ભાગોમાં ટીબી ધરાવતા લોકો સામાન્ય રીતે આ રોગ ફેલાવી શકતા નથી.

જો તમને લક્ષણો જણાય તો તમારે શું કરવું જોઈએ?

નેશનલ ટીબી એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ તમામ જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓ અને ઘણી ખાનગી આરોગ્ય સંભાળ કેન્દ્રો પર દેશભરમાં મફત સ્ક્રીનિંગ અને સારવાર સેવાઓ પૂરી પાડે છે. જો તમને અથવા તમે જાણતા હોવ તેવા કોઈને ટીબીના લક્ષણો દેખાઈ રહ્યા હોય તો:

• માર્ગદર્શન માટે ટોલ-ફ્રી નિક્ષય સંપર્ક ટીબી અને હેપેટાઇટિસ હેલ્પલાઇન: 1800-11-6666 પર કૉલ કરો અને તમારા નજીકના સરકારી આરોગ્ય કેન્દ્રની મુલાકાત લો – સરકારી કાર્યક્રમો હેઠળ ટીબીનું નિદાન અને સારવાર મફતમાં પૂરી પાડવામાં આવે છે.
• તમે લક્ષણો અને નજીકની આરોગ્ય સુવિધાઓ વિશે વધુ માહિતી માટે તમારા એન્ડ્રોઇડ ફોન પર TB Aarogya Sathi એપ પણ ડાઉનલોડ કરી શકો છો. આ એપ ટીબીનું નિદાન અને સારવાર આપતા નજીકના કેન્દ્રો શોધવામાં મદદ કરે છે અને દવાની આડઅસરો તેમજ ટીબીના દર્દીઓ માટે પોષણ સંબંધિત સલાહ પર માર્ગદર્શન આપે છે.

ભારતમાં ટીબીનો અંત લાવવા માટેની વ્યૂહાત્મક યોજના

સતત વિકાસ લક્ષ્ય 3 (SDG 3) ના સંરેખણમાં સરકાર ટીબીને નાબૂદ કરવા માટે કટિબદ્ધ છે, જે સ્વસ્થ જીવન સુનિશ્ચિત કરવા અને તમામ માટે સુખાકારીને પ્રોત્સાહન આપવા માગે છે. જૂન 2020 માં જાહેર કરવામાં આવેલ નેશનલ સ્ટ્રેટેજિક પ્લાન ટુ એન્ડ ટીબી ઇન ઇન્ડિયા 2020-25 નો ઉદ્દેશ્ય ચાર સ્તંભો દ્વારા ટીબીને નાબૂદ કરવાનો છે: બિલ્ડ (નિર્માણ), પ્રિવેન્ટ (અટકાવવું), ડિટેક્ટ (ઓળખવું), અને ટ્રીટ (સારવાર). આ યોજના પ્રારંભિક નિદાન, સંક્રમણ ઘટાડવા, દર્દીઓની યોગ્ય દવાઓ અને પદ્ધતિઓથી સારવાર કરવા અને દર્દી સપોર્ટ સિસ્ટમ્સ ઊભી કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ

2020 માં, ભારત સરકારે રિવાઇઝ્ડ નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ પ્રોગ્રામ (RNTCP) નું નામ બદલીને નેશનલ ટીબી એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ (NTEP) કર્યું. આ 2030 ના વૈશ્વિક લક્ષ્ય પહેલાં ટીબીને નાબૂદ કરવાના ભારતના લક્ષ્યને પ્રતિબિંબિત કરે છે. NTEP એ NSP ના ચાર સ્તંભો પર આધારિત છે: ઓળખવું – સારવાર કરવી – અટકાવવું – નિર્માણ કરવું. આ કાર્યક્રમની મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ છે:

• ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા પરીક્ષણ દ્વારા ટીબી ધરાવતી વ્યક્તિઓનું પ્રારંભિક નિદાન, અને વંચિત વસ્તીમાં બાકી રહેલા કેસો શોધવા માટે સક્રિય સામાજિક આઉટરીચ.
• ગુણવત્તા-આશ્વાસન ધરાવતી દવાઓ અને સારવાર પદ્ધતિઓ સાથે તાત્કાલિક સારવાર, જેમાં ડ્રગ-રેસિસ્ટન્ટ ટીબીનો સમાવેશ થાય છે.
• ખાનગી ક્ષેત્રમાં સંભાળ લેતા દર્દીઓ સાથે જોડાણ.
• ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર અને નિક્ષય મિત્ર પહેલ દ્વારા દર્દી-કેન્દ્રિત સારવાર સપોર્ટ અને પોષણ સંબંધિત હસ્તક્ષેપ.
• કૌટુંબિક સંપર્કો, બાળકો, એચઆઇવી ધરાવતા લોકો (PLHIV) અને ઉચ્ચ જોખમ/વંચિત વસ્તીમાં કોન્ટેક્ટ ટ્રેસિંગ અને ટીબી પ્રિવેન્ટિવ ટ્રીટમેન્ટ.
• હવા દ્વારા ફેલાતા ચેપને નિયંત્રિત કરવાનાં પગલાં.
• સામાજિક નિર્ધારકોને સંબોધવા માટે બહુ-ક્ષેત્રીય પ્રતિભાવ.

સરકાર NTEP હેઠળ વિવિધ કાર્યક્રમો ચલાવે છે.

 

પ્રધાનમંત્રી ટીબી મુક્ત ભારત અભિયાન

પ્રધાનમંત્રી-ટીબી મુક્ત ભારત અભિયાન 9 સપ્ટેમ્બર, 2022 ના રોજ NTEP ના વધારાના મુખ્ય ઘટક તરીકે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પહેલ તમામ ક્ષેત્રોના લોકોને 'જન આંદોલન' માં એકજૂથ કરવા અને ટીબી નાબૂદી તરફ દેશની પ્રગતિને ઝડપી બનાવવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેના ઉદ્દેશ્યો છે:

• સારવારના પરિણામોમાં સુધારો કરવા માટે ટીબીના દર્દીઓને વધારાનો સહયોગ આપવો
• સમુદાયની ભાગીદારી વધારવી
• કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) નો લાભ લેવો

નિક્ષય પોષણ યોજના અને નિક્ષય મિત્ર પ્રોગ્રામ

સારવારની દવાઓની વિપરીત આડઅસરોનો સામનો કરવા માટે ટીબીના દર્દીઓએ ઉચ્ચ પ્રોટીન આહાર લેવો આવશ્યક છે. 2018 માં શરૂ કરાયેલી નિક્ષય પોષણ યોજના, દરેક નોટિફાઇડ ટ્યુબરક્યુલોસિસ દર્દીને દર મહિને રૂ. 1,000 ની નાણાંકીય સહાય પૂરી પાડે છે. એપ્રિલ 2018 માં તેના લોન્ચિંગથી, રૂ. 4,454.68 કરોડ સીધા 1.38 કરોડ લાભાર્થીઓના બેંક ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા છે.

ટીબીની સારવાર લાંબી છે, જે ઓછામાં ઓછા 6 મહિના અને ક્યારેક તેનાથી પણ વધુ સમય સુધી ચાલે છે. નિક્ષય મિત્ર એ "ટીબી મિત્ર" અથવા સમર્થક છે જે ટીબીના દર્દીઓને આ સારવારના સમયગાળા દરમિયાન મદદ પૂરી પાડે છે. કોઈ વ્યક્તિ, NGO, કોર્પોરેશનો, ધાર્મિક અને સામાજિક જૂથો, સરકારી અધિકારીઓ અને જાહેર હસ્તીઓ નિક્ષય મિત્ર તરીકે સ્વયંસેવક બની શકે છે.

ટીબી મિત્ર દર્દીઓને તેમના ખિસ્સામાંથી થતા ખર્ચને ઘટાડવામાં મદદ કરવા માટે નિયમિત ભોજનની બાસ્કેટ પૂરી પાડે છે. તેઓ નિયમિતપણે તપાસ કરીને મનોસામાજિક સહયોગ અને દર્દીઓને સાજા થયા પછી તેમના જીવનનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં મદદ કરવા વ્યાવસાયિક સહયોગ પણ આપી શકે છે.

12 નવેમ્બર, 2025 સુધીમાં:

• 6,77,541 વ્યક્તિઓ અને સંગઠનોએ, નિક્ષય મિત્ર તરીકે, ટીબીના દર્દીઓને 45 લાખથી વધુ ભોજનની બાસ્કેટ વહેંચી હતી.
• 2 લાખથી વધુ માય ભારત સ્વયંસેવકો નિક્ષય મિત્ર તરીકે સેવા આપવા માટે આગળ આવ્યા છે. માય ભારત એ યુવા બાબતો અને રમતગમત મંત્રાલયની એક પહેલ છે જે 15-29 વર્ષના લોકોને વાસ્તવિક દુનિયાના પડકારો અને મુદ્દાઓને સંબોધવા માટે વિવિધ સરકારી વિભાગો, ખાનગી સંગઠનો અને નાગરિક સશક્તિકરણ ભાગીદારી સાથે જોડે છે.

100-દિવસીય ટીબી મુક્ત ભારત અભિયાન

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે 33 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 347 ઉચ્ચ-પ્રાથમિકતા ધરાવતા જિલ્લાઓમાં 7 ડિસેમ્બર 2024 ના રોજ 100-દિવસીય ટીબી મુક્ત ભારત અભિયાન નામની ભારતની સૌથી સઘન ટીબી નાબૂદી ઝુંબેશ શરૂ કરી હતી. ટીબીનું પ્રારંભિક નિદાન હાંસલ કરવા માટે, ટીબી માટે ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી વસ્તીનું મેપિંગ અને પદ્ધતિસરનું સ્ક્રીનિંગ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. આ જન આંદોલને 30,000 થી વધુ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને 24 લાઇન મંત્રાલયોની સક્રિય ભાગીદારી અને નિક્ષય મિત્રોના સમર્થનને દોરી ગયું, જેણે ટીબી નાબૂદી માટે સમગ્ર-સમાજ અને સમગ્ર-સરકાર અભિગમનું પ્રદર્શન કર્યું. ટીબી મુક્ત ભારત અભિયાનની વ્યૂહરચનાઓ હવે તમામ જિલ્લાઓમાં દેશવ્યાપી સ્તરે વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે.

જૂન 2026 સુધીમાં, આ સઘન ઝુંબેશ મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન વટાવી ચૂકી છે: 28.1 કરોડથી વધુ લોકોનું સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવ્યું છે, 20 લાખ વ્યક્તિઓને ટીબી પ્રિવેન્ટિવ ટ્રીટમેન્ટ (TPT) પૂરી પાડવામાં આવી છે, અને 5.7 લાખ નવા નિક્ષય મિત્ર ઉમેરાયા છે.

માર્ચ 2026 થી શરૂ થયેલા ઝુંબેશના બીજા તબક્કા દરમિયાન, 1.2 લાખ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા ગામડોઓ અને વોર્ડમાં 1.7 લાખથી વધુ આયુષ્યમાન આરોગ્ય શિબિરો યોજવામાં આવી હતી, જેને 32 લાખ વિદ્યાર્થીઓ અને 1.9 લાખ માય ભારત સ્વયંસેવકોની સક્રિય ભાગીદારીનો ટેકો મળ્યો હતો. ટીબી મુક્ત ભારત અભિયાન હેઠળ સારવારનો સફળતા દર વધીને 90% થયો છે, જે 88% ના વૈશ્વિક સરેરાશને વટાવી ગયો છે.

નવી પહેલો

ડ્રગ-રેસિસ્ટન્ટ ટીબી દર્દીઓ માટે કાર્યક્રમ હેઠળ બેડાક્વિલિન, પ્રેટોમેનિડ, લિનેઝોલિડ અને મોક્સિફ્લોક્સાસિન ધરાવતી નવી ટૂંકી, વધુ સુરક્ષિત અને અત્યંત અસરકારક BPaLM સારવાર પદ્ધતિ શરૂ કરવામાં આવી છે, જે સારવારનો સમયગાળો ઘટાડીને 6 મહિના કરશે. 15,000 થી વધુ MDR/RR-TB દર્દીઓને આ પદ્ધતિ પર શરૂ કરવામાં આવ્યા છે.

ટીબી પ્રિવેન્ટિવ ટ્રીટમેન્ટ: ઇલાજ જેટલી જ નિવારણ પણ નિર્ણાયક છે તે સ્વીકારીને, ટીબી સંક્રમણને સક્રિય રોગમાં આગળ વધતું અટકાવવા પાત્ર લાભાર્થીઓને ટીબી પ્રિવેન્ટિવ ટ્રીટમેન્ટ (TPT) પૂરી પાડવામાં આવે છે. લક્ષિત અને ઈનોવેટિવ અભિગમ દ્વારા, આ કાર્યક્રમે TPT આપીને વર્ષોથી કૌટુંબિક સંપર્કો અને એચઆઇવી ધરાવતા લોકોને (PLHIV) સફળતાપૂર્વક સુરક્ષિત કર્યા છે. આ હસ્તક્ષેપને સક્રિય અને સઘન કેસ-શોધ ઝુંબેશ અને અન્ય નબળા જૂથો સુધી વિસ્તાર સાથે પણ સંકલિત કરવામાં આવ્યો છે.

આયુષ્યમાન આરોગ્ય મંદિર

આયુષ્યમાન આરોગ્ય મંદિર એ મોટી આયુષ્યમાન ભારત યોજના હેઠળના સમુદાય આરોગ્ય કેન્દ્રો છે જે તમામ માટે સાર્વત્રિક અને પોસાય તેવી આરોગ્ય સંભાળ પૂરી પાડે છે. ભારતમાં 1,87,250 આયુષ્યમાન આરોગ્ય મંદિરો છે (13 ઓક્ટોબર, 2026 સુધીમાં) – જેમાં સબ-હેલ્થ સેન્ટર્સ, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો, શહેરી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો, આયુષ (આયુર્વેદ, યોગ અને નૈસર્ગિક ઉપચાર, યુનાની, સિદ્ધ અને હોમિયોપેથી) કેન્દ્રો અને અર્બન હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર્સનો સમાવેશ થાય છે. ટીબીના લક્ષણો દર્શાવતા લોકો નિદાન કરાવવા માટે આ કેન્દ્રો પર જઈ શકે છે.

હિમાચલ પ્રદેશના કુલ્લુ જિલ્લામાં આયુષ્યમાન આરોગ્ય મંદિર ખાતે આરોગ્ય કાર્યકરો મહિલાઓનું ટીબી અને અન્ય રોગો માટે સ્ક્રીનિંગ કરે છે (20 સપ્ટેમ્બર, 2025), આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય

ટેકનોલોજીકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

પ્રારંભિક ટીબી નિદાન અને સંભાળ માટે 9,800 થી વધુ રેપિડ મોલેક્યુલર ટેસ્ટિંગ સુવિધાઓ અને 107 કલ્ચર એન્ડ ડ્રગ સસ્સેપ્ટિબિલિટી ટેસ્ટિંગ લેબોરેટરીઝ અસ્તિત્વ ધરાવે છે – જે વિશ્વનું સૌથી મોટું નેટવર્ક છે. અન્ય સાધનો છે:

• સમુદાય સ્ક્રીનિંગ માટે 500 થી વધુ AI-સક્ષમ હેન્ડ-હેલ્ડ ચેસ્ટ એક્સ-રે યુનિટ્સ, જેમાં 1,500 યુનિટ્સ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને પહોંચાડવામાં આવી રહ્યા છે
• નિક્ષય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પોષણ સહાયના ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફરની સુવિધા આપે છે
• એક્સ-રે સ્ક્રીનિંગમાં 34 ગણો વધારો: દેશવ્યાપી હેન્ડહેલ્ડ એક્સ-રે યુનિટ્સના મોટા પાયે તૈનાતી દ્વારા સંચાલિત.
• ટીબી મુક્ત ભારત એપ અને 'ખુશી' ચેટબોટ: પ્રગતિને ટ્રેક કરવા, લક્ષણો પર નાગરિકોને માર્ગદર્શન આપવા અને નજીકના નિદાન કેન્દ્રો શોધવા માટે AI-સંચાલિત ચેટબોટ સાથે સંકલિત નવું લોન્ચ કરાયેલ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ.
• ક્ષમતા નિર્માણ: મંત્રાલયે ટ્રુનાટ (Truenat) અને CBNAAT ડિગ્નોસ્ટિક મશીનરીનો વિસ્તાર કરવાની સાથે નેશનલ હેલ્થ મિશન હેઠળ રેડિયોગ્રાફરની જગ્યાઓ વિસ્તારી છે.

દૂરના કાશ્મીરમાં ટીબી કેસ શોધવા

બાંડીપોરા જિલ્લાના અલગ-અલગ ગુરેઝ ઘાટીમાં—હિમાલયમાં 2,400 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલ અને શિયાળા દરમિયાન સંપર્ક વિહોણા થયેલા પ્રદેશમાં—NTEP કાશ્મીર ટીમે સઘન ટીબી સ્ક્રીનિંગ ઝુંબેશ ચલાવી હતી. અદ્યતન ડિગ્નોસ્ટિક મશીનો અને પોર્ટેબલ એક્સ-રે સાધનોથી સજ્જ મોબાઇલ ટેસ્ટિંગ વાનનો ઉપયોગ કરીને, ટીમે ત્રણ દિવસમાં 1,250 લોકોનું સ્ક્રીનિંગ કર્યું અને આગળના પરીક્ષણ માટે 250 થી વધુ સંભવિત ટીબી કેસોની ઓળખ કરી. તેમણે ભારતીય સેના, સ્થાનિક આરોગ્ય કાર્યકરો, ગ્રામીણ પ્રતિનિધિઓ અને ધાર્મિક નેતાઓ સાથે જાગરૂકતા સત્રો પણ યોજ્યા. આ પ્રયાસ 2025 સુધીમાં "ટીબી-મુક્ત કાશ્મીર" હાંસલ કરવા માટે જમ્મુ અને કાશ્મીરની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

એઆઈ-સંચાલિત પહેલો

સરકાર સંભાળની સુલભતા અને ઝડપ સુધારવા માટે આરોગ્ય સંભાળ વિતરણમાં આ ટેકનોલોજીને જોડવાના તેના પ્રયાસમાં ટ્યુબરક્યુલોસિસની ઓળખ, નિદાન અને સારવાર માટે AI સિસ્ટમ્સનો ઉપયોગ કરી રહી છે. આ છે:

આરોગ્ય ક્ષેત્ર	એઆઈ ઉકેલ / પહેલ	પ્રક્રિયા, ટેકનોલોજી	"સારવાર" અનુભવ અને ક્લિનિકલ અસર / ઓપરેશનલ
ટીબી સ્ક્રીનિંગ	કફ અગેઇન્સ્ટ ટીબી (CATB)	એકોસ્ટિક AI: સ્માર્ટફોન એપ દ્વારા દર્દીની ઉધરસનું 3-સેકન્ડનું રેકોર્ડિંગ ટીબી સિગ્નેચર માટે ફ્રીક્વન્સી પેટર્નનું વિશ્લેષણ કરે છે.	1.62+ લાખનું સ્ક્રીનિંગ કર્યું; પરંપરાગત પદ્ધતિઓ કરતાં કેસોમાં 12–16% વધારાની ઉપજ.
ટીબી સંચાલન	એડવર્સ આઉટકમ પ્રેડિક્શન	પ્રેડિક્ટિવ એનાલિટિક્સ: AI સારવાર નિષ્ફળતાના ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા દર્દીઓને ફ્લેગ કરે છે, ફ્લેગ થયા પછી સારવાર શરૂ કરવામાં આવે છે.	દેશવ્યાપી તૈનાતી પછી વિપરીત પરિણામોમાં 27% ઘટાડો નોંધાયો છે.
ટીબી ટ્રાયજ	ડીપસીએક્સઆર (DeepCXR - ચેસ્ટ એક્સ-રે)	રેડિયોલોજી AI: શંકાસ્પદ ટીબી કેસો માટે નોડ્યુલ્સ/કેવિટીઝની ઓળખ કરવા ડિજિટલ એક્સ-રેનું ઓટોમેટેડ રીડિંગ.	8 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં તૈનાત; નિષ્ણાતોની અછતને દૂર કરવા સરકારને મફતમાં ઉપલબ્ધ.

ટીબી નાબૂદી તરફ આગળ વધવું

ટીબીના કેસોમાં ભારતનો સતત ઘટાડો એ એક શક્તિશાળી યાદ અપાવે છે કે સતત પ્રતિબદ્ધતા, સમુદાય ભાગીદારી અને મજબૂત જાહેર આરોગ્ય પહેલો ખરેખર તફાવત લાવે છે. સતત જાગરૂકતા, સંભાળ સુધી પહોંચનો વિસ્તાર અને સામૂહિક જવાબદારી સાથે, દેશ એવા ભવિષ્યની નજીક પહોંચી રહ્યો છે જ્યાં ટીબી-મુક્ત ભારત માત્ર એક લક્ષ્ય નથી, પરંતુ હાંસલ કરી શકાય તેવી વાસ્તવિકતા છે. જોશ સોશિયલ મીડિયા ઝુંબેશ ટીબી જાગરૂકતા વધારવા અને ટીબી નાબૂદી તરફ સમુદાયોને સંચાલિત કરવામાં મદદ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તમામ સ્તરે આરોગ્ય સંસ્થાઓ, યુવાનો અને સમુદાયોને આવરી લેતી આ પહેલો દ્વારા, ભારત વિકસિત ભારત 2047 બનાવવા માટે એક એક ગંભીર અને વ્યાપક રોગને નાબૂદ કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.

સંદર્ભો

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2189415

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2275402&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2114549

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1808582

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2184456

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2081662

https://mohfw.gov.in/?q=en/basicpage-

https://tbcindia.mohfw.gov.in/national-strategic-plan-to-end-tb-in-india-2020-25/

https://dghs.mohfw.gov.in/national-tuberculosis-elimination-programme.php

https://tbcindia.mohfw.gov.in/concept-note/

https://aam.mohfw.gov.in/

https://tbcindia.mohfw.gov.in/wp-content/uploads/2024/10/TB-Report_for-Web_08_10-2024-1.pdf

https://mohfw.gov.in/?q=/press-info/7783

https://www.mohfw.gov.in/?q=en/pressrelease-217

https://tbcindia.mohfw.gov.in/wp-content/uploads/2023/05/4193711960Social-action-plan-2013-Final-7th-Jan-14.pdf

https://tbcindia.mohfw.gov.in/wp-content/uploads/2023/05/4773363959TOG-Chapter-1-Introduction.pdf

પીઆઈબી બેકગ્રાઉન્ડર

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244661&reg=3&lang=1

પીડીએફ જોવા માટે ક્લિક કરો

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2323003) મુલાકાતી સંખ્યા : 10