જનજાતીય બાબતોના મંત્રાલય (MoTA), ભારત સરકારે 9 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ પશ્ચિમ બંગાળના કોલકાતા ખાતે અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પરંપરાગત વનવાસી (વન અધિકારોની માન્યતા) અધિનિયમ, 2006 (FRA)ના અમલીકરણ પર બીજી પ્રાદેશિક સમીક્ષા પરિષદ યોજી હતી. આ પરિષદમાં આઠ રાજ્યો, એટલે કે પશ્ચિમ બંગાળ, અસમ, ત્રિપુરા, ઝારખંડ, ઓડિશા, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢના આદિવાસી કલ્યાણ, મહેસૂલ અને વન વિભાગો તથા જનજાતીય સંશોધન સંસ્થાઓના વરિષ્ઠ અધિકારીઓને એકસાથે લાવવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, આંધ્રપ્રદેશના વરિષ્ઠ અધિકારીઓને પણ ડિજિટાઇઝેશન, સરકારી રેકોર્ડમાં FRA ટાઇટલના સંકલન અને FRA ટાઇટલધારકો સાથે આજીવિકા યોજનાઓના અભિસરણ તથા હકદારોને ધિરાણ સુવિધાઓ પૂરી પાડવા પર રાજ્યએ હાથ ધરેલી શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ શેર કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, જે જિલ્લાઓમાં FRA દાવાઓ મોટા પ્રમાણમાં બાકી છે તે જિલ્લાના અધિકારીઓ- કલેક્ટર્સ, સબ કલેક્ટર્સ અને ITDP/ITDA પ્રોજેક્ટ ઓફિસર્સ પણ અમલીકરણની સ્થિતિની સમીક્ષા કરવા અને સંકલિત આગળના માર્ગ પર વિચાર-વિમર્શ કરવા હાજર રહ્યા હતા. આ પરિષદ દક્ષિણના રાજ્યો માટે 10 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ બેંગલુરુમાં યોજાયેલી પ્રથમ પ્રાદેશિક સમીક્ષા પરિષદને અનુસરે છે.

કાર્યવાહીની શરૂઆત પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના જનજાતીય વિકાસ વિભાગના પ્રિન્સિપલ સેક્રેટરીના સ્વાગત પ્રવચન સાથે થઈ હતી, જેમણે ઉપસ્થિત સમૂહને પરિષદના ઉદ્દેશ્યોથી માહિતગાર કર્યા હતા અને મહાનુભાવો તથા પ્રતિનિધિઓનું ઔપચારિક સ્વાગત કર્યું હતું, જેના પછી MoTA ના જોઈન્ટ સેક્રેટરીનું મુખ્ય પ્રવચન અને MoTA ના સેક્રેટરીનું વિશેષ પ્રવચન યોજાયું હતું.

તેમના મુખ્ય પ્રવચનમાં, જોઈન્ટ સેક્રેટરીએ જણાવ્યું હતું કે 31 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, રાષ્ટ્રીય સ્તરે 54 લાખથી વધુ દાવાઓ મળ્યા હતા, અને લગભગ 25 લાખ ટાઇટલ વિતરિત કરવામાં આવ્યા હતા. વિવિધ તબક્કે હજુ પણ લગભગ 11 લાખ દાવાઓ બાકી છે, જ્યારે 18 લાખથી વધુ દાવાઓ નામંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. તેમણે નોંધ્યું કે મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશા અને અસમ ચોક્કસ જિલ્લાઓમાં કેન્દ્રિત નોંધપાત્ર બાકી લેણાં ધરાવે છે. તેમણે રેખાંકિત કર્યું કે પ્રાદેશિક પરિષદ મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જેમ કે અધિનિયમ અને નિયમો અનુસાર બાકી દાવાઓનો સમયસર નિકાલ અને નામંજૂર થયેલા દાવાઓની સમીક્ષા, FRA ડેટાનું મિશ્રણ/મેળવવું, FRA કેસ રેકોર્ડનું ડિજિટાઇઝેશન, માન્ય અધિકારોનો મહેસૂલ અને વન રેકોર્ડમાં સમાવેશ, કોમ્યુનિટી ફોરેસ્ટ રિસોર્સ રાઇટ્સની માન્યતા અને PVTGs માટે હેબિટેટ રાઇટ્સની માન્યતાને ઝડપી બનાવવી.

તેમના વિશેષ પ્રવચનમાં, MoTAના સેક્રેટરીએ જણાવ્યું હતું કે FRA વનવાસી સમુદાયોના અધિકારો, ગૌરવ અને આકાંક્ષાઓને સમાવેશી અને સસ્ટેનેબલ વિકાસના કેન્દ્રમાં રાખે છે. તેમણે દાવો પછીનો સપોર્ટ મેળવવા માટે FRA ટાઇટલ ધારકોના અધિકારોના રેકોર્ડ બનાવવામાં અને ડિજિટાઇઝેશનમાં આંધ્રપ્રદેશના અનુભવ, PVTG હેબિટેટ રાઇટ્સની માન્યતા અને સૌથી વધુ સંખ્યામાં IFR દાવાઓની માન્યતામાં ઓડિશા અને છત્તીસગઢની પહેલની પ્રશંસા કરી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોમ્યુનિટી ફોરેસ્ટ રિસોર્સ રાઇટ્સ (CFRR)ની માન્યતા તેનો ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા સાથે સુસંગત હોવી જોઈએ. ગ્રામસભાઓને કોમ્યુનિટી ફોરેસ્ટ રિસોર્સ મેનેજમેન્ટ પ્લાન તૈયાર કરવા અને અમલમાં મૂકવા માટે સમર્થનની જરૂર છે, અને રાજ્યોએ MoTA અને પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયના સંયુક્ત એડવાઇઝરીને કાર્યરત કરવી જોઈએ. આ એડવાઇઝરી ગ્રામસભાની સત્તાને કેન્દ્રમાં રાખીને, વન વિભાગના વર્કિંગ અને મેનેજમેન્ટ પ્લાન સાથે આ પ્લાન્સના એકીકરણને સક્ષમ બનાવે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આવા CFR મેનેજમેન્ટ પ્લાન તૈયાર કરવા અને તેમના અમલીકરણ માટે ગ્રામસભાના ક્ષમતા નિર્માણ માટે DA-JGUA હેઠળ સહાય ઉપલબ્ધ છે. તેમણે PVTG-વાર હેબિટેટ રાઇટ્સ માટેના રોડમેપ માટે પણ હાકલ કરી હતી જે સંવેદનશીલતા અને તમામ સંબંધિત ગામોની પરંપરાગત સંસ્થાઓ અને ગ્રામસભાઓની સક્રિય ભાગીદારી સાથે તૈયાર કરવાની જરૂર છે. તેમણે વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે માન્ય અધિકારોને સચોટ નકશાઓ સાથે મહેસૂલ અને વન રેકોર્ડમાં સમાવવામાં આવવા જોઈએ, અને ઉત્પાદક જમીનનો ઉપયોગ, આવાસ અને આજીવિકા માટેના કાર્યક્રમો સાથેનું અભિસરણ અમલીકરણનો નિયમિત ભાગ બનવું જોઈએ.

MoTAના FRA ડાયરેક્ટરે, ઉચ્ચ-પેન્ડન્સી ધરાવતા રાજ્યો અને પ્રાથમિકતા ધરાવતા જિલ્લાઓમાં પેન્ડન્સી સહિત રાષ્ટ્રીય દૃશ્ય રજૂ કર્યું હતું. તેમના પ્રેઝન્ટેશનમાં મંત્રાલયની 24 જૂન 2026ની એડવાઇઝરી અનુસાર મહેસૂલ અને વન રેકોર્ડમાં ફોરેસ્ટ રાઇટ્સના રેકોર્ડનો સમાવેશ કરવાના મહત્વ અને મંત્રાલયના 5 જાન્યુઆરી 2026ના માર્ગદર્શિકા હેઠળ હેબિટેટ રાઇટ્સને પણ આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. તેમણે રાજ્યો દ્વારા આવા હસ્તક્ષેપોને આગળ ધપાવવા માટે MoTA તરફથી ઉપલબ્ધ નાણાકીય સહાયની પણ રૂપરેખા આપી હતી. વધુમાં, રાજ્યોને ડેટાની વિસંગતતાઓ અને માસિક પ્રગતિ અહેવાલોમાં વિલંબને દૂર કરવા માટે પણ કહેવામાં આવ્યું હતું. ઉપરાંત, રાજ્યોને FRA અધિકારો વિશે જાગૃતિ લાવવા, દાવો કર્યા પછીના સપોર્ટ અને પ્રાથમિકતાના ધોરણે CFR મેનેજમેન્ટ પ્લાન તૈયાર કરવા માટે ગ્રામસભાઓને મજબૂત કરવા માટે એક એક્શન પ્લાન તૈયાર કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. MoTAના TRI & ITના ડેપ્યુટી સેક્રેટરીએ, FRA રેકોર્ડ્સના ડિજિટાઇઝેશન પર વાત કરી હતી અને રાષ્ટ્રીય સ્તરના FRA પોર્ટલ અને FRA મોબાઈલ એપ્લિકેશનનું નિદર્શન કર્યું હતું જે FRA શાસન માટે ડિજિટાઇઝેશન, જિયોસ્પેશિયલ એકીકરણ અને નિર્ણય-સપોર્ટ સિસ્ટમ્સને આગળ વધારવા માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે. ઉપરાંત, રાજ્યોને એપ્લિકેશન પ્રોગ્રામિંગ ઇન્ટરફેસ (API) દ્વારા તેમના હાલના FRA રેકોર્ડ્સને સંકલિત કરવા વિનંતી કરી હતી.

રાજ્યવાર પ્રેઝન્ટેશન 

આઠ રાજ્યોના અધિકારીઓએ પોતપોતાના રાજ્યોમાં FRA અમલીકરણની સ્થિતિ રજૂ કરી હતી, જેમાં દાવો પેન્ડન્સી, રેકોર્ડ્સનો સમાવેશ, કોમ્યુનિટી ફોરેસ્ટ રિસોર્સ રાઇટ્સ અને PVTGsના હેબિટેટ રાઇટ્સ અને FRA રેકોર્ડ્સનું ડિજિટાઇઝેશન આવરી લેવામાં આવ્યું હતું. રાજ્યોએ બાકી દાવાઓના સમયસર નિકાલ, નામંજૂર થયેલા દાવાઓની સમીક્ષા, CFRRની માન્યતા અને સમયબદ્ધ રીતે હેબિટેટ રાઇટ્સ અને અભિસરણને મજબૂત કરવા માટેનો એક્શન પ્લાન પણ રજૂ કર્યો હતો જેથી પાત્ર હકદારોને આજીવિકા અને વિકાસલક્ષી સમર્થન મળે. પરિષદનું સમાપન MoTAના જોઈન્ટ સેક્રેટરીના સમાપન પ્રવચન અને MoTAના FRA ડાયરેક્ટર દ્વારા આભાર વિધિ સાથે થયું હતું.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com