ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ (KVI) એ ગ્રામીણ આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપવામાં, રોજગાર સર્જન કરવામાં અને આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનને મજબૂત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. ભારતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસતમાં મૂળ ધરાવતી ખાદી, પરંપરાગત કારીગરીને સસ્ટેનેબલ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓ સાથે જોડે છે અને ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આજીવિકાની તકો પૂરી પાડે છે.

ખાદી હાથથી કાંતેલી અને વણાયેલી હોવાથી, તે કુદરતી રેસા અને સ્થાનિક ઉત્પાદન પ્રણાલીઓ પર આધાર રાખે છે. તે શ્રમ-સઘન અને વિકેન્દ્રિત છે, જે વિવિધ કૌશલ્ય સ્તરોમાં રોજગારની તકો પૂરી પાડે છે અને ગ્રામીણ વિસ્તારોના ટકાઉ વિકાસમાં ફાળો આપે છે. આ ક્ષેત્ર SDG 1 (ગરીબી નાબૂદી) અને SDG 8 (યોગ્ય રોજગાર અને આર્થિક વૃદ્ધિ) ના લક્ષ્યોમાં પણ ફાળો આપે છે.

હાથથી સૂતર કાંતવાની પ્રક્રિયા ખાદી અને હેન્ડલૂમ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત છે. વીતેલા વર્ષોમાં, ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ (KVIC) એ કૌશલ્ય વિકાસ, ક્ષમતા નિર્માણ અને અપસ્કિલિંગ પહેલો દ્વારા ખાદી સંસ્થાઓને ટેકો આપ્યો છે. એપ્રિલ 2025થી કાંતણ અને વણાટના મજૂરી દરમાં વધારો, સુધારેલા કામના સાધનો અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે સપોર્ટ અને મજબૂત માર્કેટિંગ હસ્તક્ષેપો જેવા પગલાંઓએ કારીગરોની આવકમાં સુધારો કરવામાં અને પરંપરાગત આજીવિકાને આર્થિક રીતે ટકાઉ બનાવવામાં વધુ યોગદાન આપ્યું છે.

ખાદી એક આધુનિક ફેશન અને લાઈફસ્ટાઈલ પસંદગી તરીકે પણ વિકસિત થઈ છે. ખાદી ડેનિમ, ડિઝાઇનર સાડીઓ, બ્રાઇડલ વેર, આધુનિક શર્ટ્સ અને ટ્રાઉઝર્સ જેવા નવા પ્રોડક્ટ કેટેગરીઝે નવા જમાનાના ઉપભોક્તાઓ વચ્ચે તેની આકર્ષકતા વિસ્તારી છે. NIFT, દિલ્હી ખાતેના સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ફોર ખાદીએ બહુવિધ કેટેગરીમાં 2,129 ખાદી ડિઝાઇન કલેક્શન્સ વિકસાવ્યા છે. 710 નવા પ્રોડક્ટ્સ ધરાવતી નવયુગ ખાદીનું લોન્ચિંગ અને વેલનેસ તથા યોગા વેર કલેક્શન ‘સ્વધા’ એ ખાદીના સમકાલીન પોઝિશનિંગમાં વધુ યોગદાન આપ્યું છે.

સરકાર 'ખાદી વિકાસ યોજના', 'ગ્રામોદ્યોગ વિકાસ યોજના' અને PMEGP જેવી યોજનાઓ દ્વારા ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ ક્ષેત્રે રોજગારીના સર્જનને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. આ માટે નાણાકીય સહાય, કાર્યકારી મૂડીની સુવિધા, ગુણવત્તાયુક્ત કાચો માલ, તાલીમ, ટૂલકિટ્સ, વેતન સહાય, માર્કેટિંગલક્ષી પગલાં, ડિજિટલ ચૂકવણીને પ્રોત્સાહન અને સામાજિક સુરક્ષાના ઉપાયો દ્વારા સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે. EDII, અમદાવાદ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા મૂલ્યાંકન અભ્યાસમાં જણાવાયું હતું કે, આ યોજનાઓના અમલીકરણ બાદ 75 ટકાથી વધુ કારીગરોની આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો હતો.

ખાદી મહિલાઓના આર્થિક સશક્તિકરણ અને સમાવેશી વિકાસ માટેના એક મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ તરીકે પણ ઉભરી આવી છે. લગભગ અડધા મિલિયન (પાંચ લાખ) ખાદી કારીગરોમાંથી લગભગ 80 ટકા મહિલાઓ છે. અગરબત્તી, હેન્ડમેડ પેપર, હની મિશન અને સર્વિસ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ જેવા ક્ષેત્રોમાં મહિલાઓની ભાગીદારી ખાસ કરીને નોંધપાત્ર રહી છે, જે તેમને નાણાકીય સ્વતંત્રતા અને સસ્ટેનેબલ આજીવિકા માટે વધુ તકો પૂરી પાડે છે.

હાથથી બનાવેલી, ટ્રેસેબલ, કુદરતી અને પર્યાવરણ પ્રત્યે જવાબદાર પ્રોડક્ટ્સ માટે વૈશ્વિક માંગ વધી રહી છે ત્યારે, ખાદી અને હેન્ડમેડ પ્રોડક્ટ્સ નોંધપાત્ર નિકાસ સંભાવનાઓ પૂરી પાડે છે. KVIC એ ન્યૂયોર્કમાં કન્સ્યુલેટ જનરલ ઓફ ઈન્ડિયાના ટ્રેડ પોર્ટલ પર એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ (EPC) તરીકે નોંધણી કરાવી છે અને ખાદી સંસ્થાઓ માટે વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય એક્સપોઝર સુલભ કરવાના પ્રયાસો શરૂ કર્યા છે.

સરકારે ખાદી પ્રોડક્ટ્સના બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટ પોઝિશનિંગને મજબૂત કરવા માટે પણ પગલાં લીધાં છે. પોંદુરુ ખાદીને આપવામાં આવેલા GI ટેગથી તેના વિશિષ્ટ કપાસ અને પરંપરાગત કાંતણ તથા વણાટ પ્રક્રિયાઓના મૂલ્ય અનુભૂતિમાં વધારો થવાની અપેક્ષા છે. આગ્રા ખાતે યોજાયેલા ઉદ્ઘાટન BRICS MSME ફોરમમાં પોંદુરુ ખાદી, ભારત કસ્તૂરી કપાસ, બંગાળ મસલિન અને કુદરતી રીતે રંગીન કપાસની પ્રોડક્ટ્સ પણ પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી.

પરંપરાગત પદ્ધતિઓની જાળવણીની સાથે ટેકનોલોજી અપગ્રેડેશન અને ગુણવત્તામાં સુધારો કરવામાં આવી રહ્યો છે. KVICના સેન્ટ્રલ સ્લીવર પ્લાન્ટ્સનું આધુનિકીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેમાં ચિત્રદુર્ગ, કર્ણાટક અને કુટ્ટુર, કેરલમ ખાતેના પ્લાન્ટ્સનું આધુનિકીકરણ પૂર્ણ થઈ ગયું છે અને તે કાર્યરત થઈ ગયા છે. ચિત્રદુર્ગ પ્લાન્ટ તેની 50 ટકા જરૂરિયાત માટે સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે પર્યાવરણીય સસ્ટેનેબિલિટીને વધુ મજબૂત કરવા માટે પવન ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવાનો વિકલ્પ પણ વિચારવામાં આવી રહ્યો છે. ખાદી સંસ્થાઓના ટેકનોલોજી અપગ્રેડેશન અને ટેકનોલોજી આધારિત કોમન ફેસિલિટી સેન્ટર્સ પણ ગ્રામોદ્યોગ ક્લસ્ટરોને મજબૂત કરવા માટે પ્રસ્તાવિત છે.

ખાદીની સહજ પર્યાવરણીય સસ્ટેનેબિલિટી ક્લાઈમેટ એક્શન અને જવાબદાર વપરાશના સંદર્ભમાં તેની સુસંગતતાને વધુ વધારે છે. કુદરતી રેસા અને રંગો પર આધારિત તેની ઊર્જા-કાર્યક્ષમ અને જળ-કાર્યક્ષમ ઉત્પાદન પ્રક્રિયા એન્વાયર્નમેન્ટલ ફૂટપ્રિન્ટને ઘટાડવામાં યોગદાન આપે છે. KVIC, ICAR-CIRCOTના સહયોગથી, પરંપરાગત ડાઇંગ પ્રક્રિયાઓ સાથે સંકળાયેલા પાણીના ઉપયોગ, રાસાયણિક પ્રદૂષણ અને ઊર્જા વપરાશને ઘટાડવાના ઉદ્દેશ્યથી કુદરતી રીતે રંગીન કપાસની જાતો વિકસાવવા માટેની પહેલો પર વિચારણા કરી રહ્યું છે.

ખાદી હાથથી કાંતણ દ્વારા રિસાયક્લિંગ અને અપસાયક્લિંગ માટેની ક્ષમતા પણ પૂરી પાડે છે, જેમાં મશીનરીવાળા કાંતણ માટે યોગ્ય ન હોય તેવા રેસા અને ફિલામેન્ટ્સનું રૂપાંતરણ સામેલ છે. આવી પહેલો SDG 12 (જવાબદાર વપરાશ અને ઉત્પાદન) અને SDG 13 (ક્લાઈમેટ એક્શન) માં યોગદાન આપતી વખતે વધારાની રોજગારીની તકો ઊભી કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

ખાદીની સફર—સ્વદેશી અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામના પ્રતિકથી લઈને આધુનિક ફેશન અને લાઈફસ્ટાઈલ પસંદગી સુધી—તેના પરંપરાગત ચરિત્રને જાળવી રાખીને બદલાતી ઉપભોક્તા પસંદગીઓને અનુકૂળ થવાની તેની ક્ષમતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. વારસો અને નવીનતા, રોજગાર અને સાહસિકતા, મહિલા સશક્તિકરણ અને સામાજિક સમાવેશ, અને આર્થિક પ્રવૃત્તિ અને પર્યાવરણીય જવાબદારીને એકસાથે લાવીને, ખાદી સમાવેશી અને ટકાઉ વિકાસના વ્યાપક વિઝનમાં યોગદાન આપવાનું ચાલુ રાખે છે.

ખાદીનો સતત વિકાસ એ વાત સાબિત કરે છે કે ટકાઉ ઉકેલો માત્ર આધુનિક તકનીકોમાંથી જ નહીં, પરંતુ પેઢીઓથી જળવાયેલી અને પરિષ્કૃત થયેલી પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાંથી પણ ઉદ્ભવી શકે છે. તેના કારીગરો, કાંતણકારો અને ગ્રામીણ સાહસિકોના માધ્યમથી, ખાદી સર્વસમાવેશક વિકાસ, ટકાઉ આજીવિકા અને જવાબદાર ઉત્પાદનના એક વિશિષ્ટ મોડેલનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com