યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (UPSC) એ સંસ્થાની 100 વર્ષની સફર પૂર્ણ થવાની ખુશીમાં આજે ભારત મંડપમ, નવી દિલ્હી ખાતે 'મંથન' શીર્ષક હેઠળ તેની બે દિવસીય શતાબ્દી ઉજવણીનો પ્રારંભ કર્યો હતો. આ ઉજવણીમાં વરિષ્ઠ જાહેર પદાધિકારીઓ અને પ્રતિષ્ઠિત વક્તાઓ નાગરિક સેવાઓની વિકસતી ભૂમિકા, જાહેર વહીવટમાં નવીનતાઓ અને જાહેર સેવાને આધારીત સંસ્થાકીય મૂલ્યો પર ચર્ચા-વિચારણા માટે એકઠા થયા હતા.

સભાને સંબોધતા, યુપીએસસીના ચેરમેન ડૉ. અજય કુમારે ટ્રસ્ટ, ટ્રાન્સપરન્સી અને ટેકનોલોજીના ત્રણ માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો દ્વારા કમિશનની સફરના આગામી તબક્કા માટેના વિઝનની રૂપરેખા આપી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સંસ્થાઓએ તેમની બંધારણીય ભૂમિકા માટે મૂળભૂત એવા સિદ્ધાંતોને જાળવી રાખીને બદલાતી પરિસ્થિતિઓને અનુકૂળ થવું જોઈએ.

ડૉ. અજય કુમારે જણાવ્યું હતું કે કમિશને જેમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર છે તે ફેરફાર કરવો જોઈએ જેથી જે ક્યારેય ન બદલાવું જોઈએ તેને જાળવી શકાય. ટેકનોલોજી અને પરીક્ષાના ફોર્મેટ વિકસિત થઈ શકે છે, પરંતુ મેરિટ, નિષ્પક્ષતા અને સમાન તકના મૂળ બંધારણીય સિદ્ધાંતો કાયમી રહે છે.

ચેરમેને કમિશનની કામગીરીના વ્યાપ અને વિવિધતા પર પ્રકાશ પાડતા નોંધ્યું હતું કે યુપીએસસી દર વર્ષે એન્જિનિયરિંગ, મેડિકલ અને સાયન્ટિફિક ક્ષેત્રોથી લઈને અર્થશાસ્ત્ર અને સંરક્ષણ સુધીના વિષયોને આવરી લેતી લગભગ 250 અલગ-અલગ ભરતી પ્રક્રિયાઓ હાથ ધરે છે. તેમણે એ પણ રેખાંકિત કર્યું હતું કે યુપીએસસી પરીક્ષા કેલેન્ડર 18 મહિના અગાઉ તૈયાર કરવામાં આવે છે, જે તેની ભરતી પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી વ્યાપક આયોજનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આગામી સમય તરફ જોતા, ડૉ. અજય કુમારે ભરતી ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી વિવિધ પહેલોની રૂપરેખા આપી હતી. આમાં રાજ્ય જાહેર સેવા આયોગો સાથે સહયોગ અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના આદાન-પ્રદાનને સરળ બનાવવા માટે સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સની પ્રસ્તાવિત સ્થાપનાનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે 100 સીમાચિહ્નરૂપ ન્યાયિક ચુકાદાઓનું સંકલન તૈયાર કરવા માટે નાલસાર (NALSAR), હૈદરાબાદ સાથેની ભાગીદારીનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

પરીક્ષા સુધારણાઓ અંગે, ચેરમેને અગાઉથી અનુમાન લગાવી શકાય તેવા અથવા કોચિંગ મેળવેલા મોડેલ જવાબો આપવાની ક્ષમતાને બદલે ઉમેદવારોની તર્કશક્તિ, સ્વયંસ્ફૂર્ત વિચારસરણી અને અસ્પષ્ટ પરિસ્થિતિઓમાં નિર્ણય લેવા જેવા ગુણો માટે મૂલ્યાંકન કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે પરીક્ષાની પ્રામાણિકતાને મજબૂત કરવાના પગલાં તરીકે ડિજિટલ ઈ-એડમિટ કાર્ડ અને ફેસ ઓથેન્ટિકેશનના ઉપયોગ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

શતાબ્દી ચર્ચા-વિચારણાનું પ્રથમ સત્ર યુપીએસસીના સભ્ય શ્રીમતી સુમન શર્માના નેતૃત્વ હેઠળ "વિકસિત ભારતમાં નાગરિક સેવાઓની ભૂમિકા" વિષય પર યોજાયું હતું. આ સત્રમાં ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ જનરલ એન. એસ. રાજા સુબ્રમણિ; રાજ્યસભાના સાંસદ અને પૂર્વ વિદેશ સચિવ શ્રી હર્ષ વર્ધન શ્રિંગલા; અને ઉત્તર પ્રદેશ જાહેર સેવા આયોગના ચેરમેન શ્રી સંજય શ્રીનેત એકઠા થયા હતા.

શ્રીમતી સુમન શર્માએ પરિણામ-લક્ષી વહીવટની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો અને નીતિને જમીની સ્તરના પરિણામોમાં પરિવર્તિત કરવા માટેના પ્રાથમિક સાધન તરીકે સિવિલ સેવકોની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે પ્રક્રિયાગત બહાનાઓમાંથી બહાર આવીને સક્રિય સુવિધા તરફ આગળ વધવા અને માત્ર નાણાકીય ખર્ચને બદલે જમીન પર પરિવર્તનકારી પરિણામો દ્વારા વહીવટને માપવા આહ્વાન કર્યું હતું.

જનરલ એન. એસ. રાજા સુબ્રમણિએ વિભાગીય મર્યાદાઓ (silos) માંથી બહાર આવવાની, બુદ્ધિપૂર્વકના જોખમો લેવાની અને ઝડપી વિક્ષેપ તથા વધતા સિવિલ-મિલિટ્રી સંકલન દ્વારા ચિહ્નિત વાતાવરણમાં નિર્ણાયકતા દર્શાવવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે ચપળ અને સમસ્યા-ઉકેલ લાવનારી નાગરિક સેવાઓની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

શ્રી હર્ષ વર્ધન શ્રિંગલાએ ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરો અને આકાંક્ષી જિલ્લાઓમાંથી ભરતી વ્યાપક બનાવવા તેમજ જાહેર સેવામાં યુવા ઉમેદવારોને લાવવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે અંત્યોદય અને નિષ્કામ કર્મના સિદ્ધાંતોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં સમાજની અંતિમ પંક્તિમાં રહેલી વ્યક્તિની સેવા કરવાની સરકારી સેવકોની જવાબદારી પર ભાર મૂક્યો હતો.

શ્રી સંજય શ્રીનેતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સુધારાથી જાહેર કાર્યક્રમોના અમલીકરણ માટે જવાબદાર નીચલા સ્તરની વહીવટી વ્યવસ્થાને સશક્ત બનાવવી જોઈએ, કારણ કે વહીવટી વ્યવસ્થાની બહુમતી ગ્રુપ A સ્તરથી નીચે છે. તેમણે સત્તામાંથી જવાબદારી તરફ આગળ વધવા આહ્વાન કર્યું હતું અને વહીવટકર્તાઓ વાસ્તવિક જાહેર સેવકો અથવા સેવકો તરીકે કામ કરે તેના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

"બંધારણીય સંસ્થા તરીકે જાહેર સેવા આયોગ" પરની પેનલ ચર્ચામાં મુખ્ય વક્તવ્ય આપતા ડૉ. અશોક લાહિરીએ યુપીએસસીની શતાબ્દી સફર અને રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં તેની કાયમી ભૂમિકા પર વિચાર રજૂ કર્યા હતા. તેમણે પ્રારંભિક સંરક્ષણ પ્રણાલીઓથી લઈને મેરિટ, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ, નિષ્પક્ષતા અને પારદર્શિતામાં મૂળ ધરાવતા નિષ્પક્ષ બંધારણીય માળખા સુધી જાહેર ભરતીના ઐતિહાસિક ઉત્ક્રાંતિની રૂપરેખા આપી હતી—જે 1926 માં પબ્લિક સર્વિસ કમિશનથી લઈને 1937 માં ફેડરલ પબ્લિક સર્વિસ કમિશન અને અંતે 1950 માં તેના બંધારણીય દરજ્જા સુધીના સીમાચિહ્નોને આવરી લે છે. ડૉ. લાહિરીએ સમાનતા, ન્યાય અને જાહેર વિશ્વાસને જાળવી રાખવામાં કમિશનના મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય જનાદેશ પર ભાર મૂક્યો હતો, જ્યારે ભરતીથી આગળ વધીને બઢતી, સેવાના નિયમો અને શિસ્ત વિષયક બાબતોને આવરી લેતી તેની આવશ્યક જવાબદારીઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

"જાહેર સેવામાં નવીનતાઓ" શીર્ષકવાળા બીજા સત્રની અધ્યક્ષતા યુપીએસસીના સભ્ય લેફ્ટનન્ટ જનરલ રાજ શુક્લા (નિવૃત્ત) એ કરી હતી. પ્રધાનમંત્રીના પ્રિન્સિપલ સેક્રેટરી-2 શ્રી શક્તિકાંત દાસે મુખ્ય વક્તવ્ય આપ્યું હતું.

બીજા સત્રમાં મુખ્ય વક્તવ્ય આપતા પ્રધાનમંત્રીના પ્રિન્સિપલ સેક્રેટરી-2 શ્રી શક્તિકાંત દાસે યુપીએસસીને "જાહેર સેવાનું પ્રવેશદ્વાર" ગણાવીને તેની પ્રશંસા કરી હતી, પસંદગી પ્રક્રિયામાં પ્રામાણિકતા, નિષ્પક્ષતા અને દ્રઢતા પ્રત્યેની તેની અચળ કટિબદ્ધતાની સરાહના કરી હતી. તેમણે સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી મુખ્ય વહીવટી પહેલો અને નવીનતાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જ્યારે વિકસિત ભારતના વિઝનને આગળ ધપાવવા માટે એક વ્યૂહાત્મક રોડમેપની રૂપરેખા આપી હતી.

ચર્ચામાં અમલદારશાહીના ઘર્ષણને ઘટાડવા અને સેવા વિતરણને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ડેટા એનાલિટિક્સ અને ડિજિટલ આર્કિટેક્ચર્સની ક્ષમતા પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. સત્રમાં આત્મવિશ્વાસુ, આકાંક્ષી અને ડિજિટલ રીતે સાક્ષર વસ્તીને વાસ્તવિક સમયમાં પ્રતિભાવ આપવા માટે સરકારી પ્રણાલીઓની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

ચર્ચા-વિચારણામાં અમલદારશાહીના વિભાગીકરણને તોડવા, આંતર-વિભાગીય શીખવાને પ્રોત્સાહિત કરવા અને ઉભરતા પડકારોનો સામનો કરવા માટે સક્ષમ ભવિષ્ય-સજ્જ નાગરિક સેવાના નિર્માણના મહત્વ પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

શતાબ્દી ચર્ચામાં કમિશન દ્વારા ટેકનોલોજીનો સતત સ્વીકાર પણ પ્રતિબિંબિત થયો હતો. યુપીએસસીની ટેકનોલોજીની સફર દાયકાઓથી વિકસિત થઈ છે, જે 1978 માં કમ્પ્યુટર્સની રજૂઆતથી શરૂ થઈ હતી, અને ત્યારબાદ તેની પરીક્ષા અને ભરતી પ્રક્રિયાઓમાં ક્રમિક તકનીકી હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવ્યા છે.

તાજેતરના સુધારાઓમાં 2025 માં યુનિવર્સલ રજીસ્ટ્રેશન નંબરની રજૂઆત, રેન્ડમાઇઝ્ડ ઇન્ટરવ્યુ બોર્ડ, 30-ચેનલ IP કોલ સેન્ટર અને બે-સ્તરીય એસ્કેલેશન મિકેનિઝમ સાથે સમર્પિત કેન્ડીડેટ હેલ્પડેસ્ક અને પરીક્ષા કેન્દ્રોનો વિસ્તાર કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

2026 માં, સિવિલ સર્વિસીસ (પ્રિલિમિનરી) પરીક્ષા માટે ભુવનેશ્વર, કાનપુર અને મેરઠ ખાતે અને NDA & NA (II) માટે અલવર, હિસાર અને કિન્નોર ખાતે નવા પરીક્ષા કેન્દ્રો શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા. કમિશને પ્રોવિઝનલ આન્સર કી અને QPRep પોર્ટલ સંબંધિત પગલાં પણ રજૂ કર્યા હતા.

કમિશન તેના ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સાયબર સિક્યુરિટી ક્ષમતાઓને મજબૂત કરી રહ્યું છે, જ્યારે અધિકારીઓને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સહિતની નવીન તકનીકોમાં પણ તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. IT ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સાયબર સિક્યુરિટી સંબંધિત જરૂરિયાતો માટે એક ઉચ્ચ-સ્તરીય નેટવર્ક કમિટીની રચના કરવામાં આવી છે.

એક મહત્વપૂર્ણ તકનીકી પહેલ AI-આધારિત ફેસ ઓથેન્ટિકેશનની રજૂઆત રહી છે. સપ્ટેમ્બર 2025 માં NDA & NA (II) અને CDS (II) પરીક્ષાઓ દરમિયાન ગુરુગ્રામના પસંદગીના કેન્દ્રો પર પાયલોટ પ્રોજેક્ટ પછી, આ સિસ્ટમ 24 મે 2026 ના રોજ સિવિલ સર્વિસીસ (પ્રિલિમિનરી) પરીક્ષા માટે મોટા પાયે લાગુ કરવામાં આવી હતી, જેમાં લગભગ 5.50 લાખ ઉમેદવારોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. આ સિસ્ટમ ફેસ ઓથેન્ટિકેશન માટે નિરીક્ષકોના (invigilators) મોબાઈલ ફોનનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં પ્રતિ ઉમેદવાર આશરે છ થી આઠ સેકન્ડનો સમય લાગે છે.

આ શતાબ્દી એ સદી જૂની સંસ્થાકીય સફરને પણ ચિહ્નિત કરે છે જે 1 ઓક્ટોબર 1926 ના રોજ શરૂ થઈ હતી, જ્યારે ભારતમાં પ્રથમ જાહેર સેવા આયોગની સલાહકાર સંસ્થા તરીકે રચના કરવામાં આવી હતી. દાયકાઓ દરમિયાન, આ સંસ્થા એક સ્વતંત્ર બંધારણીય સંસ્થા તરીકે વિકસિત થઈ છે.

જાહેર સેવા આયોગોને સંચાલિત કરતું બંધારણીય માળખું બંધારણના ભાગ XIV માં અનુચ્છેદ 315 થી 323 હેઠળ સમાવિષ્ટ છે. આ જોગવાઈઓ સંઘ અને રાજ્યો માટે જાહેર સેવા આયોગોની સ્થાપના કરે છે અને તેમના સભ્યોની નિમણૂક, કાર્યકાળ અને તેમને હટાવવા સંબંધિત સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

બંધારણીય માળખું કમિશનના કાર્યો માટે પણ જોગવાઈ કરે છે, જેમાં સંઘની સેવાઓમાં ભરતી માટે પરીક્ષાઓ યોજવી અને ભરતીની પદ્ધતિઓ, બઢતી અને શિસ્ત વિષયક બાબતો પર સલાહ આપવાનો સમાવેશ થાય છે. કમિશનના ખર્ચ સંચિત ભંડોળ (Consolidated Fund) પર વસૂલવામાં આવે છે, જ્યારે કમિશન રાષ્ટ્રપતિને વાર્ષિક અહેવાલ સબમિટ કરે છે, જેમાં એવી બાબતોનો પણ સમાવેશ થાય છે જ્યાં તેની સલાહ સ્વીકારવામાં આવી નથી.

તેના જનાદેશને પૂરો કરવા માટે, યુપીએસસી સરકારને ભરતીના નિયમો, વિભાગીય પ્રમોશન સમિતિઓ દ્વારા બઢતીઓ, અખિલ ભારતીય સેવાઓમાં સમાવેશ અને શિસ્તના કેસો પર પણ સલાહ આપે છે. 2023-24 દરમિયાન, કમિશને બઢતી માટે 24,581 અધિકારીઓ સંબંધિત રેકોર્ડ્સ પર પ્રક્રિયા કરી હતી અને 532 અધિકારીઓનો અખિલ ભારતીય સેવાઓમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

એશયઘયઅ

(રીલીઝ આઈડી: 2317360) મુલાકાતી સંખ્યા : 22