પ્રવાસન: સમુદાયો, સંસ્કૃતિ અને ટકાઉ વિકાસને જોડવું

પર્યટન લોકો, સ્થળો અને સંસ્કૃતિઓને નજીક લાવે છે. તે સમુદાયો માટે તકો ઉભી કરે છે, આજીવિકાને ટેકો આપે છે અને આર્થિક વિકાસમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, 2024 માં મુસાફરી અને પર્યટનએ US$10.9 ટ્રિલિયન, અથવા વૈશ્વિક GDP ના 10% યોગદાન આપ્યું હતું, જ્યારે 357 મિલિયન નોકરીઓને ટેકો આપ્યો હતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુલાકાતીઓના ખર્ચમાં US$1.9 ટ્રિલિયનનું સર્જન કર્યું હતું.

જેમ જેમ આ ક્ષેત્રનો વિકાસ થાય છે, તેમ તેમ લોકોની મુસાફરી અને સ્થળોનો અનુભવ કરવાની રીત બદલાઈ રહી છે. ટેકનોલોજી આ પરિવર્તનનો વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની રહી છે, જેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્રવાસનને આકાર આપતી આગામી મુખ્ય શક્તિ તરીકે ઉભરી રહી છે. નિર્ણય લેવાની ક્ષમતામાં સુધારો કરવાથી લઈને કૌશલ્યોને મજબૂત બનાવવા અને મુલાકાતીઓના અનુભવોને વધારવા સુધી, AI પ્રવાસનને વધુ સ્માર્ટ, વધુ સમાવિષ્ટ અને ટકાઉ બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે.

27 સપ્ટેમ્બરના રોજ અલ સાલ્વાડોરમાં ઉજવાતા વિશ્વ પ્રવાસન દિવસ 2026 પર" પર્યટનને ફરીથી ડિઝાઇન કરવા માટે ડિજિટલ એજન્ડા અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા" થીમ હેઠળ કેન્દ્ર સ્થાને રહેશે. આ થીમ ડિજિટલ નવીનતા અને AI કેવી રીતે પ્રવાસનના ભવિષ્યને ફરીથી આકાર આપી શકે છે તે દર્શાવે છે જ્યારે સ્થળોનો અનુભવ અને સંચાલન કેવી રીતે થાય છે તેમાં સુધારો કરે છે.

ભારત દેશના વૈવિધ્યસભર પર્યટન, સંસ્કૃતિ અને અનુભવોના રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રદર્શન દ્વારા વિશ્વ પ્રવાસન દિવસની ઉજવણી કરશે. નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે કેન્દ્રીય ઉજવણીના ભાગ રૂપે, કેન્દ્રીય પર્યટન મંત્રી શ્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવત મુખ્ય નવી પહેલોની શ્રેણીનું અનાવરણ કરશે. આ પહેલ ભારતના પ્રવાસન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવા અને ટકાઉ અને સમાવિષ્ટ પ્રવાસન વિકાસ માટે તકો વધારવાનો પ્રયાસ કરશે. આમાં રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ ટુરિઝમ સ્ટેકનો પ્રારંભ, એક ખુલ્લી ડિજિટલ જાહેર માળખાગત પહેલનો સમાવેશ થાય છે જેનો ઉદ્દેશ્ય પ્રવાસન ઓફરોને વધુ શોધયોગ્ય, સુલભ અને વિશ્વસનીય બનાવવાનો છે, અને દેખો અપના દેશ 2.0, પ્રવાસન માટે તૈયાર, ઓછા જાણીતા સ્થળોને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રવાસીઓના વધુ સંતુલિત વિતરણને સક્ષમ બનાવવા પર કેન્દ્રિત છે.

મંત્રાલય અગ્રણી ઉદ્યોગ સંગઠનો સાથે એમઓયુ દ્વારા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં પણ પ્રવેશ કરશે જેથી ડેસ્ટિનેશન વિઝિબિલિટી, ડિજિટલ આઉટરીચ, પ્રાયોગિક અને ટકાઉ પર્યટન અને અતુલ્ય ભારત માળખા હેઠળ વધુ સમુદાય ભાગીદારીને ટેકો મળી શકે.

આ દ્રષ્ટિકોણને પ્રાદેશિક રીતે વિસ્તૃત કરીને, તેલંગાણામાં વિવિધ પ્રકારના સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો, વર્કશોપ, પ્રવાસન ફિલ્મ સ્ક્રીનીંગ, કોન્સર્ટ અને કારીગરીના સ્ટોલનું આયોજન કરવામાં આવશે જેમાં ખોરાક, હાથવણાટ અને હસ્તકલાનું પ્રદર્શન કરવામાં આવશે. તેલંગાણા રાજ્ય પ્રવાસન પુરસ્કારો ટ્રાવેલ એજન્ટો, ટૂર ઓપરેટરો, વર્ગીકૃત હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ, સ્વતંત્ર હોટલ અને ટ્રાવેલ ઉદ્યોગના અન્ય માન્ય વિભાગોના યોગદાનને પણ માન્યતા આપશે.

રંગ • રાસ • રૂહ" સાથે ઉજવશે, જે 26-27 સપ્ટેમ્બરના રોજ યમુનાના કિનારે સરાય કાલે ખાન ખાતે આવેલા વાંસ પાર્ક બાંસેરામાં બે દિવસીય ઉજવણી હશે, જેમાં કલા, સંસ્કૃતિ, ખોરાક, મનોરંજન અને અનુભવો એકસાથે રજૂ કરવામાં આવશે, જેમાં નિઝામી બ્રધર્સ દ્વારા એક ખાસ કવ્વાલી સાંજનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતમાં પ્રવાસન: યાત્રાઓથી આર્થિક તકો સુધી

પર્યટન એ એક સ્થળથી બીજા સ્થળ સુધીની સફર કરતાં ઘણું વધારે છે. તે લોકોને ભારતની વિવિધ સંસ્કૃતિઓ, વારસા અને સમુદાયો સાથે જોડે છે, સાથે સાથે વ્યવસાયો અને આજીવિકા માટે તકો પણ ઉભી કરે છે. તે આર્થિક પ્રવૃત્તિ, રોજગાર અને વિદેશી હૂંડિયામણની કમાણીમાં પણ ફાળો આપે છે, જે ભારતની વિકાસગાથામાં પર્યટનની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં આ ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર ગતિ પકડી છે. ભારતના અર્થતંત્રમાં પ્રવાસન ક્ષેત્રના યોગદાનને ટુરિઝમ સેટેલાઇટ એકાઉન્ટ (TSA) દ્વારા માપવામાં આવે છે. TSA એ પ્રવાસન ક્ષેત્રના પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ આર્થિક યોગદાનને માપવા માટે વપરાતું સત્તાવાર એકાઉન્ટિંગ માળખું છે. પ્રવાસન મંત્રાલય દ્વારા ટાંકવામાં આવેલા તાજેતરના TSA અંદાજ મુજબ, આ ક્ષેત્ર રાષ્ટ્રીય કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP)માં 5.22% યોગદાન આપે છે. આ ક્ષેત્રમાં રોજગાર 2019-20 માં 6.94 કરોડથી વધીને 2023-24 માં 8.46 કરોડ થયો છે, જે આજીવિકાના સ્ત્રોત તરીકે તેની વધતી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ઉભરતી મુસાફરી

ભારતમાં પ્રવાસીઓની અવરજવરમાં પણ મજબૂત વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. સ્થાનિક પ્રવાસીઓની મુલાકાતો 2025માં 428.55 કરોડ થઈ, જે 2021માં 67.7 કરોડ હતી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન વિદેશી પ્રવાસીઓની મુલાકાતો 0.1 કરોડથી વધીને 2.53 કરોડ થઈ.

વિદેશી હૂંડિયામણમાં આ ક્ષેત્રનો ફાળો પણ વધ્યો છે. પ્રવાસનમાંથી થતી વિદેશી હૂંડિયામણની કમાણી 2021માં ₹63,978 કરોડથી વધીને 2025માં ₹2,76,831 કરોડ થઈ ગઈ.

પ્રવાસન અનુભવને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવો

ભૌતિક યાત્રાથી ડિજિટલ અનુભવો સુધી

આપણી મુસાફરીની રીત બદલાઈ રહી છે. એક સમયે, એક નકશો અને માર્ગદર્શિકા મુસાફરીને નેવિગેટ કરવા માટે પૂરતી હતી. આજે, સ્માર્ટફોન આપણને ગંતવ્ય શોધવા, આયોજન કરવામાં અને અનુભવવામાં મદદ કરે છે. આવતીકાલે, મુસાફરો ફક્ત તેમની ઇચ્છિત મુસાફરીનું વર્ણન કરી શકે છે, અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ બાકીની યોજના બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે.

જેમ જેમ પ્રવાસીઓની અપેક્ષાઓ બદલાય છે, તેમ તેમ પર્યટનનો પણ વિકાસ થવો જોઈએ. સુવિધા, વ્યક્તિગતકરણ અને સીમલેસ ડિજિટલ અનુભવો પ્રવાસનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની રહ્યા છે. ભારત મુસાફરીને સરળ બનાવીને, ડિજિટલ પર્યટન પ્લેટફોર્મને મજબૂત બનાવીને અને પ્રવાસીઓ દેશને કેવી રીતે શોધે છે અને અનુભવે છે તે બદલવા માટે ટેકનોલોજી અને AIનો ઉપયોગ કરીને પ્રતિભાવ આપી રહ્યું છે.

ઈ-વિઝા: મુસાફરીને સરળ બનાવવી

ભારતે 2014માં 43 દેશોના નાગરિકો માટે ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાવેલ ઓથોરાઇઝેશન સાથે શરૂ કરાયેલી ઇ-વિઝા સુવિધા દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરીને સતત સરળ બનાવી છે. ત્યારથી આ સુવિધા નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તરી છે અને હવે તે 172 દેશોના નાગરિકો માટે ઉપલબ્ધ છે. 37 એરપોર્ટ, 38 દરિયાઈ બંદરો અને 13 જમીન બંદરો સહિત 88 આંતરરાષ્ટ્રીય બંદરો દ્વારા પ્રવેશની મંજૂરી છે. એ ઉલ્લેખ કરવો યોગ્ય છે કે ભારત હવે લગભગ 78% વિઝા ઇલેક્ટ્રોનિક વિઝા તરીકે જારી કરે છે. ભારત 72 કલાકની અંદર લગભગ 95% ઇ-વિઝા અરજીઓ પર પ્રક્રિયા પણ કરે છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય મુલાકાતીઓ માટે મુસાફરીને વધુ અનુકૂળ અને સુલભ બનાવે છે.

અતુલ્ય ભારત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ: ડિજિટલ દુનિયામાં સ્થળો લાવવું

સુધારેલ ઈનક્રેડિબલ ઈન્ડિયા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ ડિજિટલ પર્યટનને એક ડગલું આગળ લઈ જાય છે. તે ભારતના સાંસ્કૃતિક, વારસો, સાહસ, ગેસ્ટ્રોનોમિકલ, સુખાકારી, કલા અને હસ્તકલા અને ગ્રામીણ આકર્ષણોમાં વર્ચ્યુઅલ અનુભવો પ્રદાન કરે છે. તેનું AI-સંચાલિત સાધન રીઅલ-ટાઇમ હવામાન અપડેટ્સ, શહેરની શોધખોળ અને આવશ્યક મુસાફરી સેવાઓ જેવી સુવિધાઓ દ્વારા મુલાકાતીઓના અનુભવોને વ્યક્તિગત બનાવે છે.

આ પ્લેટફોર્મ મુસાફરોને ફ્લાઇટ્સ, હોટલ, કેબ અને બસો બુક કરવા તેમજ ASI સ્મારકો માટે ટિકિટો બુક કરવા માટે ઓનલાઈન ટ્રાવેલ એજન્ટ્સ (OTA) અને અન્ય પ્રવાસન હિસ્સેદારો સાથે પણ જોડે છે. NIDHI સાથે તેનું સંકલન રજિસ્ટર્ડ ટૂર ઓપરેટરો અને ટ્રાવેલ એજન્ટો વિશે માહિતી પ્રદાન કરે છે, જે મુસાફરીના ઘણા ભાગોને એક પ્લેટફોર્મ પર એકસાથે લાવે છે.

NIDHI+: ડિજિટલ ટુરિઝમ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ

ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પ્રવાસન સેવાઓને ઍક્સેસ અને સંચાલિત કરવાની રીતને પણ ફરીથી આકાર આપી રહ્યા છે. NIDHI+, નેશનલ ઇન્ટિગ્રેટેડ ડેટાબેઝ ઓફ હોસ્પિટાલિટી ઇન્ડસ્ટ્રી, પ્રવાસન સેવા પ્રદાતાઓની નોંધણી, માન્યતા અને વર્ગીકરણ માટે એકીકૃત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.

તે એન્ડ-ટુ-એન્ડ ઓનલાઈન પ્રોસેસિંગ, સંકલિત ચુકવણીઓ અને પારદર્શક મંજૂરીઓને સક્ષમ બનાવે છે, જ્યારે વ્યવસાય કરવાની સરળતામાં સુધારો કરે છે. 23 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, NIDHI+ 63,740 રહેઠાણ એકમો, 54 કન્વેન્શન સેન્ટરો, 215 ફૂડ બિઝનેસ ઓપરેટરો, 1,450 ઓનલાઈન ટ્રાવેલ એગ્રીગેટર્સ અને 15,531 પ્રવાસન સેવા પ્રદાતાઓની યાદી આપે છે. આ પ્લેટફોર્મ ભારતના પ્રવાસન ક્ષેત્ર માટે વધુ કનેક્ટેડ ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યું છે.

ગુગલ ઇન્ડિયા ભાગીદારી: પર્યટનમાં AI ને આગળ વધારવું

ભારતની ડિજિટલ પર્યટન યાત્રા ભાગીદારી દ્વારા પણ વિસ્તરી રહી છે. જૂન 2026માં, પર્યટન મંત્રાલયે ડિજિટલ ટેકનોલોજી, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, ડેટા-આધારિત આંતરદૃષ્ટિ અને ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા ભારતીય પર્યટનના ડિજિટલ પ્રમોશનને મજબૂત બનાવવા માટે ગૂગલ ઇન્ડિયા સાથે એક સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા.

આ સહયોગ વૈશ્વિક મુસાફરી વલણો, પ્રવાસીઓના વર્તન અને ડિજિટલ જોડાણ પેટર્નમાં આંતરદૃષ્ટિ મેળવશે જેથી પુરાવા-આધારિત પ્રવાસન પ્રમોશનને સમર્થન મળે. તેમાં મંત્રાલયના અધિકારીઓ માટે ડિજિટલ માર્કેટિંગ, ઝુંબેશ ઑપ્ટિમાઇઝેશન, સામગ્રી નિર્માણ અને AI સહિત ઉભરતી તકનીકોમાં તાલીમનો પણ સમાવેશ થાય છે.

મુખ્ય શહેરોથી આગળ નવીનતા

17 એપ્રિલ 2023 સુધીમાં, ટ્રાવેલ અને ટુરિઝમ ક્ષેત્રમાં 262 જિલ્લાઓમાં 1,497 DPIIT-માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સ હતા, જેણે લગભગ 13,919 લોકોને રોજગારીનું સર્જન કર્યું હતું. નોંધનીય છે કે, 58% ટાયર II અને ટાયર III શહેરોમાં સ્થિત હતા.

આ સ્ટાર્ટઅપ્સ ટ્રાવેલ ટેકનોલોજી, ઓનલાઈન બુકિંગ, હોમસ્ટે, ગ્રામીણ અને અનુભવલક્ષી પ્રવાસન, સ્માર્ટ ગતિશીલતા અને AI-સક્ષમ મુસાફરી આયોજનમાં કામ કરી રહ્યા છે. નોંધપાત્ર પહેલોમાં હાઇવે ડેલાઇટનો સમાવેશ થાય છે, જેણે ડિજિટલી કનેક્ટેડ હાઇવે સુવિધાઓ નેટવર્ક બનાવ્યું છે; વિલોટેલ, જે હોમસ્ટે અને સમુદાય-આધારિત અનુભવો દ્વારા ગ્રામીણ પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપે છે; અને ઉડચાલો, જે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને 70 થી વધુ બુકિંગ ઓફિસોના નેટવર્ક દ્વારા 2.8 મિલિયનથી વધુ સંરક્ષણ કર્મચારીઓ, નિવૃત્ત સૈનિકો અને તેમના આશ્રિતોને ટેકનોલોજી-સક્ષમ મુસાફરી સેવાઓ પૂરી પાડે છે.

બહુભાષી પ્રવાસી હેલ્પલાઇન: ચોવીસ કલાક સહાય

પ્રવાસન મંત્રાલય સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુલાકાતીઓને મદદ કરવા માટે 24×7 ટોલ-ફ્રી બહુભાષી પ્રવાસી હેલ્પલાઇન પ્રદાન કરે છે. 1800111363 અથવા ટૂંકા કોડ 1363 પર ઉપલબ્ધ, આ સેવા 12 આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષાઓમાં મુસાફરી માહિતી પ્રદાન કરે છે, જેમાં અરબી, ફ્રેન્ચ, જર્મન, ઇટાલિયન, જાપાનીઝ, કોરિયન, ચાઇનીઝ, પોર્ટુગીઝ, રશિયન અને સ્પેનિશનો સમાવેશ થાય છે. તે મુશ્કેલી દરમિયાન પ્રવાસીઓને પણ મદદ કરે છે અને જરૂર પડ્યે સંબંધિત અધિકારીઓને ચેતવણી આપે છે.

ભારતનો વૈવિધ્યસભર પ્રવાસન પરિદૃશ્ય

ભારતની પર્યટન શક્તિ તેની વિવિધતામાં રહેલી છે. યાત્રાધામ અને વારસાથી લઈને સુખાકારી, વન્યજીવન, ગ્રામીણ અનુભવો અને વ્યવસાયિક કાર્યક્રમો સુધી, દરેક વિભાગ મુસાફરી કરવાનું એક અલગ કારણ આપે છે. આ વિવિધતા દેશભરમાં સ્થળો, સ્થાનિક સમુદાયો અને પર્યટન વ્યવસાયો માટે તકો પણ બનાવે છે.

આધ્યાત્મિક અને યાત્રાધામ પર્યટન

હિન્દુ ધર્મ, બૌદ્ધ ધર્મ, જૈન ધર્મ અને શીખ ધર્મ સાથે સંકળાયેલા વિશ્વના કેટલાક સૌથી મહત્વપૂર્ણ યાત્રાધામો અને આધ્યાત્મિક સ્થળોનું ઘર છે. અયોધ્યા, કાશી, બોધગયા, અમૃતસર, તિરુપતિ અને પુરી જેવા સ્થળો ભારત અને વિદેશના યાત્રાળુઓ અને મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે. PRASHAD અને સ્વદેશ દર્શન જેવા સરકારી પગલાં ધાર્મિક સ્થળો પર માળખાગત સુવિધાઓ અને મુલાકાતી સુવિધાઓના વિકાસને ટેકો આપી રહ્યા છે.

બૌદ્ધ સર્કિટ અને સાંસ્કૃતિક જોડાણો

ભારતનો બૌદ્ધ વારસો તેને એશિયાભરના સમુદાયો અને પ્રવાસીઓ સાથે જોડે છે. બિહારમાં બોધગયા, ઉત્તર પ્રદેશમાં સારનાથ અને કુશીનગર, બુદ્ધના જીવન સાથે સંકળાયેલા અન્ય સ્થળો સાથે, ભારતના બૌદ્ધ પર્યટન લેન્ડસ્કેપનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બનાવે છે. આ સ્થળો દેશના વ્યાપક બૌદ્ધ વિશ્વ સાથેના ઊંડા ઐતિહાસિક અને સભ્યતાના જોડાણોને પણ પ્રકાશિત કરે છે.

વારસો અને સાંસ્કૃતિક પર્યટન

ભારતનો વારસો તેના કિલ્લાઓ, મહેલો, મંદિરો, પુરાતત્વીય સ્થળો, સંગ્રહાલયો અને ઐતિહાસિક શહેરોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. તેની સાંસ્કૃતિક અપીલ સ્મારકોથી આગળ વધે છે. શાસ્ત્રીય નૃત્ય અને સંગીત, તહેવારો, હસ્તકલા અને પ્રાદેશિક વાનગીઓ મુલાકાતીઓને પરંપરાઓનો અનુભવ કરવાની મંજૂરી આપે છે જે પેઢીઓથી ખીલી રહી છે.

સુખાકારી, યોગ અને તબીબી પર્યટન

ભારતની યોગ, આયુર્વેદ અને અન્ય પરંપરાગત ચિકિત્સા પ્રણાલીઓની લાંબા સમયથી ચાલતી પરંપરાઓ દેશને સુખાકારી પર્યટનમાં એક વિશિષ્ટ સ્થાન આપે છે. આ પરંપરાઓ આધુનિક આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓ અને તબીબી સેવાઓ દ્વારા પૂરક છે. સાથે મળીને, તેઓ સુખાકારી, નિવારક સંભાળ અને તબીબી સારવાર મેળવવા માંગતા મુલાકાતીઓ માટે તકો ઊભી કરે છે.

ઇકો ટુરિઝમ અને વન્યજીવન ટુરિઝમ

ભારતના વૈવિધ્યસભર લેન્ડસ્કેપ્સ વન્યજીવન સફારી અને પક્ષી નિરીક્ષણથી લઈને ટ્રેકિંગ અને પ્રકૃતિના રસ્તાઓ સુધીના અનુભવો પ્રદાન કરે છે. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, વાઘ અનામત, ભીના મેદાનો, મેંગ્રોવ્સ, જંગલો અને હિમાલયના લેન્ડસ્કેપ્સ સંરક્ષણને ટેકો આપતી વખતે પ્રકૃતિનો અનુભવ કરવાની તકો પૂરી પાડે છે. જવાબદાર પ્રવાસન આ સ્થળોની આસપાસના સમુદાયો માટે આજીવિકાની તકો પણ બનાવી શકે છે.

ગ્રામીણ, હોમસ્ટે અને સમુદાય આધારિત પ્રવાસન

પર્યટન વધુને વધુ પ્રવાસીઓને પરંપરાગત સ્થળોથી આગળ લઈ જઈ રહ્યું છે. હોમસ્ટે, ગામડાના અનુભવો, સ્થાનિક ભોજન, હસ્તકલા, કૃષિ અને સમુદાય-આધારિત પ્રવૃત્તિઓ સ્થાનિક જીવન સાથે ગાઢ જોડાણ પ્રદાન કરે છે. તે ગ્રામીણ ઘરો, કારીગરો અને સ્થાનિક સાહસો માટે વધારાની આવકની તકો પણ ઊભી કરી શકે છે. પર્યટન મંત્રાલયે ગ્રામીણ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં હોમસ્ટેને ટેકો આપવા માટે પહેલ પણ શરૂ કરી છે.

દરિયાકાંઠા, ક્રૂઝ અને પ્રાયોગિક પ્રવાસન

ભારતના દરિયાકાંઠાના અને આંતરિક જળમાર્ગો પર્યટન માટે નવા રસ્તાઓ ખોલી રહ્યા છે. દરિયાઈ ક્રુઝ મુસાફરોનો ટ્રાફિક 2014-15માં 1.08 લાખથી વધીને 2025-26માં 4.62 લાખ થયો, જે 328% વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. વિશાખાપટ્ટનમ, મુંબઈ અને ચેન્નાઈ ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રુઝ ટર્મિનલ્સને અપગ્રેડ અને કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે. પુડુચેરીના ઉમેરા સાથે પૂર્વ કિનારાના ક્રુઝ સર્કિટનો પણ વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે.

ટેકનોલોજી ક્રુઝ અનુભવને વધુ સુધારી રહી છે. QR-આધારિત ઇમિગ્રેશન ક્લિયરન્સ સિસ્ટમે ઇમિગ્રેશન ક્લિયરન્સ સમય ઘટાડીને પ્રતિ મુસાફર લગભગ 30 સેકન્ડ કર્યો છે. ડિજિટાઇઝ્ડ કસ્ટમ્સ પ્રક્રિયાઓ અને ઇ-ગ્રુપ વિઝિટ વિઝા પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રુઝ જૂથો માટે સરળ પ્રવેશને સરળ બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

લાઇટહાઉસ પ્રવાસન

લાઇટહાઉસ લાંબા સમયથી દરિયાઈ નેવિગેશનમાં મદદ કરે છે, જે સલામત અને કાર્યક્ષમ દરિયાઈ નેવિગેશન સુનિશ્ચિત કરે છે. આજે, તેમને અનન્ય પ્રવાસન સ્થળો તરીકે પણ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. મરીન એઇડ્સ ટુ નેવિગેશન એક્ટ, 2021ની કલમ 23 હેઠળ, સરકાર ભારતના દરિયાઈ વારસાને સાચવીને શૈક્ષણિક, સાંસ્કૃતિક અને પર્યટન હેતુઓ માટે લાઇટહાઉસના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.

ચેન્નાઈ, મહાબલીપુરમ, અલાપ્પુઝા, કન્નુર, મુટ્ટોમ, દ્વારકા અને ગોપનાથ ખાતે આવેલા લાઇટહાઉસ મ્યુઝિયમો લાઇટહાઉસ ટેકનોલોજીના ઉત્ક્રાંતિ અને ભારતના દરિયાઇ ઇતિહાસને દર્શાવે છે. દેશભરમાં 75 લાઇટહાઉસ પર પ્રવાસન સુવિધાઓ વિકસાવવામાં આવી છે , જે મુલાકાતીઓ માટે ખુલ્લા મુકવાની સાથે તેમના ઐતિહાસિક અને સ્થાપત્ય મહત્વને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

MICE ટુરિઝમ: ભારતના બિઝનેસ ઇવેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ

મીટિંગ્સ, પ્રોત્સાહનો, પરિષદો અને પ્રદર્શનો, અથવા MICE ટુરિઝમ, ભારતની પર્યટન વ્યૂહરચનાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પર્યટન મંત્રાલયે MICE ઉદ્યોગ માટે આ ક્ષેત્રના વિકાસને ટેકો આપવા માટે રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચના અને રોડમેપ ઘડ્યો છે. ભારત ભારત મંડપમ, દિલ્હી ખાતે યશોભૂમિ અને મુંબઈ ખાતે જિયો વર્લ્ડ સેન્ટર જેવા મુખ્ય સ્થળો દ્વારા તેના MICE ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. સરકારે ઓછામાં ઓછા 10 ભારતીય શહેરો, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતમાં, વૈશ્વિક MICE સ્થળો તરીકે વિકસાવવાની સંભાવના પણ ઓળખી કાઢી છે.

વૈશ્વિક MICE ઉદ્યોગ 2030 સુધીમાં USD 870 બિલિયનથી વધીને USD 1.4 ટ્રિલિયનથી વધુ થવાનો અંદાજ છે. ભારત હાલમાં 5% વૈશ્વિક બજાર હિસ્સો ધરાવે છે, તેથી દેશ આ વિસ્તરતા બજારનો લાભ લેવા માટે સારી સ્થિતિમાં છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર-નેતૃત્વ હેઠળ ડેસ્ટિનેશન ડેવલપમેન્ટ

ભારતનો પ્રવાસન વિકાસ એકલા આકર્ષણો વિકસાવવાને બદલે સંકલિત સ્થળ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા પર વધુને વધુ કેન્દ્રિત થઈ રહ્યો છે. સ્વદેશ દર્શન 2.0 હેઠળ, પ્રવાસન મંત્રાલય ટકાઉ અને જવાબદાર પ્રવાસન, પ્રવાસન અનુભવો અને સુવિધાઓ પર કેન્દ્રિત સ્થળ- અને પ્રવાસન-કેન્દ્રિત અભિગમ અપનાવી રહ્યું છે.

આ અભિગમનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ કનેક્ટિવિટી છે. તેની શરૂઆતથી, 95 એરપોર્ટને જોડતા કુલ 687 RCS UDAN રૂટ કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે. 2026-27 થી 2035-36 માટે સુધારેલી UDAN યોજના માટે ₹28,840 કરોડનો ખર્ચ મંજૂર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં 100 એરપોર્ટ અને 200 આધુનિક હેલિપેડનો વિકાસ શામેલ છે. આ પગલાંનો હેતુ પ્રાદેશિક અને છેલ્લા માઇલ સુધી પ્રવાસન સ્થળોની પહોંચ સુધારવાનો છે, ખાસ કરીને અપ્રાપ્ય વિસ્તારોમાં.

એકસાથે, આ પ્રયાસો ભારતના પ્રવાસન નકશાને વિસ્તૃત કરી રહ્યા છે. તેઓ વધુ સ્થળોને જોડી રહ્યા છે, નવા અનુભવો બનાવી રહ્યા છે અને દેશભરના સમુદાયોને પર્યટનની નજીક લાવી રહ્યા છે.

પ્રવાસનને વેગ આપવા માટે સરકારી પહેલ

સ્વદેશ દર્શન યોજના

દેશભરમાં ઓળખાયેલા થીમ્સ પર પ્રવાસન સર્કિટ વિકસાવવા માટે 2014-15માં પર્યટન મંત્રાલય દ્વારા સ્વદેશ દર્શન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ યોજના હેઠળ, મંત્રાલયે 15 થીમેટિક ટુરિસ્ટ સર્કિટમાં ₹5,295.24 કરોડથી વધુના રોકાણ સાથે 76 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપી છે. આમાંથી 75 પ્રોજેક્ટ્સ ભૌતિક રીતે પૂર્ણ થઈ ગયા છે. આ કાર્યક્રમ દ્વારા બૌદ્ધ, દરિયાકાંઠા, રણ, ઇકો, હિમાલય, ઉત્તર પૂર્વ, રામાયણ, ગ્રામીણ, આધ્યાત્મિક, આદિવાસી અને અન્ય થીમેટિક સર્કિટમાં માળખાગત સુવિધાઓ વિકસાવવામાં આવી છે.

આના આધારે, સ્વદેશ દર્શન 2.0 એક સ્થળ-કેન્દ્રિત અભિગમ અપનાવે છે, જે ટકાઉ અને અનુભવ-આધારિત પર્યટન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. વધુ સારા આયોજન, માળખાગત સુવિધાઓ અને મુલાકાતીઓના અનુભવ દ્વારા સ્થળો વિકસાવવા માટે ₹2,207.08 કરોડના 53 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

પડકાર આધારિત ડેસ્ટિનેશન ડેવલપમેન્ટ (CBDD)

પડકાર -આધારિત ડેસ્ટિનેશન ડેવલપમેન્ટ (CBDD) પહેલ એ સ્વદેશ દર્શન 2.0ની પેટા-યોજના છે. તે પ્રવાસન સ્થળોના સર્વાંગી વિકાસ, મુલાકાતીઓના અનુભવો વધારવા અને ટકાઉ અને જવાબદાર પર્યટનને પ્રોત્સાહન આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

અત્યાર સુધીમાં, ઉચ્ચ પ્રવાસન ક્ષમતા ધરાવતા સ્થળો માટે ₹687.99 કરોડના 37 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાં આધ્યાત્મિક અને ઇકો-ટુરિઝમ શ્રેણીઓનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રસાદ યોજના

યાત્રાધામ કાયાકલ્પ અને આધ્યાત્મિક, વારસો સંવર્ધન અભિયાન (PRASHAD) 2014-2015માં ઓળખાયેલા યાત્રાધામો અને વારસા સ્થળોએ પ્રવાસન માળખાગત સુવિધાઓ વિકસાવવા માટે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ યોજના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આ સ્થળોના સંકલિત વિકાસ માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે, જેમાં પ્રવાસીઓની સુવિધાઓ, સુલભતા, સ્વચ્છતા, સલામતી અને સ્થાનિક આજીવિકા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે.

આ યોજના શરૂ થઈ ત્યારથી, પર્યટન મંત્રાલયે PRASHAD હેઠળ ₹1,726.18 કરોડના 54 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપી છે. આ યોજનાએ યાત્રાધામ સ્થળો પર મુલાકાતીઓના અનુભવ, ટકાઉપણું અને સલામતીમાં સુધારો કરવા માટે પ્રવાસન સુવિધા કેન્દ્રો, સાઉન્ડ અને લાઇટ શો, પાર્કિંગ સુવિધાઓ, ઘાટ, ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ, સૌર પેનલ અને CCTV ઇન્સ્ટોલેશન જેવા હસ્તક્ષેપોને સમર્થન આપ્યું છે.

મૂડી રોકાણ માટે રાજ્યોને ખાસ સહાય (SASCI)

પ્રવાસન માટેની SASCI યોજના પ્રતિષ્ઠિત પ્રવાસન સ્થળોના વૈશ્વિક ધોરણો અનુસાર વિકાસને ટેકો આપે છે. તે વધુ સારી પ્રવાસન માળખાકીય સુવિધાઓ, કનેક્ટિવિટી અને મુલાકાતી સુવિધાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ યોજના રોજગારીનું સર્જન અને સ્થાનિક આર્થિક વિકાસને ટેકો આપવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે. આ યોજના હેઠળ, 23 રાજ્યોમાં 40 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં આ યોજનાને ₹3,295.76 કરોડ મળ્યા, જેમાં 100% કેન્દ્રીય ભંડોળનો સમાવેશ થાય છે.

નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે સુધારેલા માર્ગદર્શિકા એવા પાત્ર રાજ્યોને મંજૂરી આપે છે જેમણે SASCI 2024-25ના ભાગ III હેઠળ ભંડોળનો લાભ લીધો નથી, તેઓ ભાગ II હેઠળ પ્રવાસન પ્રોજેક્ટ્સ માટે ₹250 કરોડ સુધી પ્રાપ્ત કરી શકે છે. આ જોગવાઈઓ હેઠળ, નાગાલેન્ડ, મિઝોરમ અને હિમાચલ પ્રદેશને પ્રવાસન પ્રોજેક્ટ્સ માટે દરેકને ₹250 કરોડ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે અને રિલીઝ કરવામાં આવ્યા છે.

પ્રવાસન પાછળના લોકોમાં રોકાણ

ભારતના પ્રવાસન ક્ષેત્રને મુલાકાતીઓની સેવા કરતા લોકોના કૌશલ્યમાં રોકાણ કરીને મજબૂત બનાવવામાં આવે છે. સેવા પ્રદાતાઓ માટે ક્ષમતા નિર્માણ (CBSP) હેઠળ, પ્રવાસન મંત્રાલય કૌશલ્ય, કૌશલ્ય વધારો અને પુનઃ કૌશલ્ય માટે ટૂંકા ગાળાની તાલીમ પૂરી પાડે છે. તે સ્થાનિક સમુદાયો, આદિવાસી વિસ્તારો અને વંચિત પૃષ્ઠભૂમિના યુવાનોને આવરી લે છે. હુનર સે રોજગાર તક પણ આ યોજના હેઠળ લાગુ કરવામાં આવી છે.

તાલીમ સરકારી અને પેનલમાં સમાવિષ્ટ ખાનગી સંસ્થાઓ દ્વારા આપવામાં આવે છે, જેમાં હોટેલ મેનેજમેન્ટ સંસ્થાઓ, ફૂડ ક્રાફ્ટ સંસ્થાઓ અને ભારતીય રસોઈ સંસ્થાનો સમાવેશ થાય છે. 2025માં ક્વોલિટી કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયાના મૂલ્યાંકનમાં જાણવા મળ્યું કે CBSP એ નાણાકીય વર્ષ 2020-21 અને નાણાકીય વર્ષ 2024-25 વચ્ચે 1.68 લાખથી વધુ લોકોને તાલીમ આપી હતી અને 36,000 થી વધુ લોકોને નોકરી આપી હતી.

પર્યાવરણ મિત્ર/પર્યતન દીદી પહેલ સ્થાનિક સેવા પ્રદાતાઓને આતિથ્ય, સ્વચ્છતા, સલામતી અને ટકાઉપણામાં તાલીમ આપે છે. લગભગ 4,382 ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે. તાલીમમાં કેબ અને ઓટો ડ્રાઇવરો, પરિવહન સ્ટાફ, હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટ કામદારો, હોમસ્ટે માલિકો, માર્ગદર્શકો, પોલીસ કર્મચારીઓ, શેરી વિક્રેતાઓ, દુકાનદારો અને વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થાય છે. મહિલાઓ અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

મંત્રાલય CBSP અભ્યાસક્રમમાં પણ સુધારો કરી રહ્યું છે અને ઉદ્યોગની જરૂરિયાતોને આધારે પ્રવાસન સ્થળો ઉમેરી રહ્યું છે. 21 સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હોટેલ મેનેજમેન્ટ અને આઠ અગ્રણી હોસ્પિટાલિટી જૂથો સાથે ભાગીદારી વ્યાવસાયિક તાલીમને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

આગામી મુકામ ડિજિટલ છે

પ્રવાસનનું ભવિષ્ય ફક્ત ટેકનોલોજી દ્વારા જ નહીં, પરંતુ મુસાફરીને વધુ વ્યક્તિગત, સ્થળોને વધુ ટકાઉ, વ્યવસાયોને વધુ સ્પર્ધાત્મક અને પર્યટનને વધુ સમાવિષ્ટ બનાવવા માટે તેનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ થાય છે તેના દ્વારા ઘડવામાં આવશે. વિશ્વ પ્રવાસન દિવસ 2026ની થીમ આ બદલાતા લેન્ડસ્કેપને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં ટેકનોલોજી, ડેટા અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા પ્રવાસન અનુભવનો અભિન્ન ભાગ બની રહ્યા છે.

ભારતના વિસ્તરતા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ, AI-સક્ષમ સેવાઓ, ડેસ્ટિનેશન ડેવલપમેન્ટ, કનેક્ટિવિટી અને કૌશલ્ય નિર્માણના પ્રયાસો વધુ સીમલેસ અને કનેક્ટેડ ટુરિઝમ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યા છે. જેમ જેમ ભારત આ ટુરિઝમ આર્કિટેક્ચરને મજબૂત બનાવવાનું ચાલુ રાખે છે, તેમ તેમ આગામી ડેસ્ટિનેશન ફક્ત ડિજિટલ જ નહીં, પણ સમાવિષ્ટ, ટકાઉ, લોકો-કેન્દ્રિત અને વિશ્વ-સ્તરીય પણ બનશે.

સંદર્ભ

પ્રવાસન મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238965®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/newsite/archiveContent.aspx?lang=2®=48&relid=290678&

https://sansad.in/getFile/annex/271/AU1415_IsY7tu.pdf?source=pqars

https://nidhi.tourism.gov.in/home/

https://sansad.in/getFile/annex/271/AU630_f8JTnR.pdf?source=pqars

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292601®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2171731®=48&lang=2

https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU3612_CschGg.pdf?source=lsapps

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2299072®=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2113287®=3&lang=2

https://www.incredibleindia.gov.in/en/festivals-and-events/telangana/world-tourism-day

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297248®=48&lang=2

https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU3233_R4EsOl.pdf?source=lsapps

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2302067®=3&lang=1

ભારતના દૂતાવાસ

https://www.eoidjibouti.gov.in/page/tourist-helpline-by-india/

ગૃહ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297227®=48&lang=2

નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245099&lang=1®=1&utm
https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AS76_zHwlre.pdf?source=pqals&utm

https://www.pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?lang=2®=48&relid=295100&utm

દિલ્હી વિકાસ સત્તામંડળ

https://x.com/official_dda/status/2101267875516363224

વિશ્વ બેંક

https://www.worldbank.org/ext/en/topic/tourism

યુએન ટુરિઝમ

https://www.untourism.int/world-tourism-day-2026

https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2026-07/WTD2026_Concept%20Note_EN.pdf?VersionId=pTOzM9q85HxXgEa8r8K1EC3EzEU0g4SB

PIB બેકગ્રાઉન્ડર

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2171731®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292601®=48&lang=2

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

પીઆઈબી સંશોધન

SM/NK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad