સમગ્ર ભારતમાં, કાર્બનિક કચરો બળતણ, વીજળી અને મૂલ્યવાન ખાતર તરીકે નવું જીવન શોધી રહ્યો છે. ઓક્ટોબર 2014માં શરૂ કરાયેલ સ્વચ્છ ભારત મિશન હેઠળ, મ્યુનિસિપલ ઘન કચરાનું વૈજ્ઞાનિક સંચાલન એક મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રહ્યો છે. જેમ જેમ મિશન આગળ વધતું ગયું, તેમ તેમ કાર્બનિક કચરાને સ્વચ્છ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવા માટે મૂલ્યવાન સ્ત્રોત તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. કાર્બનિક કચરાના એનારોબિક વિઘટન (ઓક્સિજન વિના વિઘટનની પ્રક્રિયા) માંથી ઉત્પન્ન થતો બાયોગેસ, રસોઈ માટે ઉપલબ્ધ સૌથી વ્યવહારુ, આર્થિક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ઇંધણમાંનું એક છે. પરિણામી સ્લરી (ઘટ્ટ પ્રવાહી) નાઇટ્રોજનથી સમૃદ્ધ છે અને અસરકારક કાર્બનિક ખાતર તરીકે કામ કરે છે. તે રાસાયણિક ખાતરો પર નિર્ભરતા ઘટાડે છે, ખર્ચ ઘટાડે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં મદદ કરે છે. આમ, એક જ પહેલ બેવડા લાભો પૂરા પાડે છે.

સ્વચ્છ ભારત મિશન-શહેરી 2.0 હેઠળ, ભારતમાં ઉપલબ્ધ કચરા અને સમુદાયની જરૂરિયાતોને આધારે વિવિધ સ્વરૂપોમાં કચરાથી ઊર્જા પહેલ લાગુ કરવામાં આવી રહી છે. હૈદરાબાદના એક શાકભાજી બજારમાં, ફેંકી દેવાયેલા શાકભાજીનો ઉપયોગ કરીને સ્ટ્રીટલાઇટ પ્રગટાવવામાં આવે છે. પ્રયાગરાજમાં, એક મલ્ટી-ફીડસ્ટોક બાયો-સીએનજી પ્લાન્ટ વિવિધ પ્રકારના કાર્બનિક કચરાને સ્વચ્છ ઇંધણ અને ખાતરમાં રૂપાંતરિત કરે છે. ગાંધીનગરમાં એક શૈક્ષણિક સંસ્થા LPG સિલિન્ડર પર આધાર રાખ્યા વિના દરરોજ 500થી વધુ લોકો માટે ખોરાક રાંધે છે. ગ્વાલિયરમાં એક ગૌશાળા ગાયના છાણને કમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસમાં રૂપાંતરિત કરે છે. વિવિધ ફીડસ્ટોક્સ, વિવિધ સ્કેલ, પરંતુ મૂળભૂત પરિવર્તન એ જ રહે છે. આ પહેલ દર્શાવે છે કે શહેરો અને સંસ્થાઓ ટકાઉપણા તરફ કેવી રીતે આગળ વધી રહ્યા છે. કચરા વ્યવસ્થાપન માટે નવીન અને ગોળાકાર અભિગમ અપનાવીને, તેઓ પર્યાવરણીય અસર ઘટાડી રહ્યા છે અને કચરાનો સંસાધન તરીકે ઉપયોગ કરીને તેનું મૂલ્ય મહત્તમ કરી રહ્યા છે.

ગાંધીનગર: એક શૈક્ષણિક કેમ્પસ LPG પરની તેની નિર્ભરતા દૂર કરી રહ્યું છે

ગુજરાતના ગાંધીનગરમાં અડાલજ નજીક સ્થિત શ્રીમતી માણેકબા વિનય વિહાર શૈક્ષણિક સંકુલ ખાતેનું રસોડું દરરોજ 500થી વધુ લોકો માટે ખોરાક રાંધે છે. છાત્રાલયમાં રહેતા આશરે 250 વિદ્યાર્થીઓ તેમજ કેમ્પસમાં રહેતા 15 સ્ટાફ સભ્યોના પરિવારોને દિવસમાં બે વખત ભોજન મળે છે. જોકે, રસોડાએ LPG પરની નિર્ભરતા દૂર કરી છે અને બાયોગેસ રસોઈ પ્રણાલી અપનાવી છે.

કેમ્પસનું સંચાલન કરતું વસુમતી ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ, પ્રતિ દિવસ 90 ઘન મીટરની સંયુક્ત ક્ષમતા ધરાવતા બે બાયોગેસ પ્લાન્ટ ચલાવે છે. ફીડસ્ટોકમાં (કાચા માલમાં) ટ્રસ્ટની ગૌશાળામાં રાખવામાં આવેલી 222 ગાયોનું છાણ સામેલ છે. જેમાં રસોડાના કચરા અને નજીકના ખેતરોના કૃષિ કચરાની પૂર્તિ કરવામાં આવે છે. આ ગેસ કેમ્પસની રસોઈ ઈંધણની તમામ જરૂરિયાતને પૂરી કરે છે, જેના વિના દર મહિને 30 LPG સિલિન્ડરની જરૂર પડી હોત.

આ સંસ્થા દર્શાવે છે કે કેવી રીતે નવીન અને વૈજ્ઞાનિક કચરા વ્યવસ્થાપન ઊર્જા સ્વ-ટકાઉપણા અને ટકાઉપણા તરફ દોરી શકે છે. ગુજરાત સરકારની સંસ્થાકીય બાયોગેસ પ્લાન્ટ યોજના અને ગુજરાત ઉર્જા વિકાસ એજન્સી (GEDA) જેવી સંસ્થાઓ તરફથી નીતિ અને નાણાકીય સહાય દ્વારા આ પરિવર્તનને સરળ બનાવવામાં આવ્યું છે.

છબી 1: શ્રીમતી માણેકબા વિનય વિહાર શૈક્ષણિક સંકુલ, અડાલજ, ગુજરાત ખાતે બાયોગેસ પ્લાન્ટ

ગુજરાત વૈકલ્પિક ઉર્જા અને ટકાઉ વિકાસ તરફ સતત આગળ વધી રહ્યું છે, પ્રદૂષણ ઘટાડી રહ્યું છે અને ઉર્જા સ્વનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરી રહ્યું છે. આનાથી ગૌશાળાઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાંથી ઉત્પન્ન થતાં કાર્બનિક કચરાનો વૈજ્ઞાનિક રીતે નિકાલ પણ શક્ય બને છે.

પ્રયાગરાજ: એક પ્લાન્ટ, ચાર ફીડસ્ટોક્સ

પ્રયાગરાજની બાયો-સીએનજી સુવિધા એ 'કચરાથી ઊર્જા' પ્લાન્ટ છે જે વિવિધ પ્રકારના કાર્બનિક કચરા પર પ્રક્રિયા કરવા માટે રચાયેલ છે.

છબી 2: ઉત્તર પ્રદેશના પ્રયાગરાજમાં બાયો-સીએનજી પ્લાન્ટ

આ પ્લાન્ટના લોન્ચ સાથે, ઉત્તર પ્રદેશે ગ્રીન એનર્જી અને કચરા વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ પર્યાવરણીય સંરક્ષણ તરફ એક પ્રગતિશીલ પગલું છે અને કચરાને મૂલ્યવાન સંસાધનમાં રૂપાંતરિત કરવાના મિશનને આગળ ધપાવે છે.

આ પ્લાન્ટ દરરોજ 343 ટન જૈવિક કચરા પર પ્રક્રિયા કરી શકે છે અને લગભગ 21 ટન બાયો-CNG નું ઉત્પાદન કરી શકે છે. તેનું મલ્ટિ-ફીડસ્ટોક મોડલ ભીના કચરા, ડાંગરના પરાળ (પરળ), ગાયના છાણ અને મરઘાંના મળનો ઉપયોગ કરે છે, જે પરાળ સળગાવવાની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવામાં મદદ કરવાની સાથે કૃષિ કચરા માટે ઉત્પાદક ઉપયોગો ઊભા કરે છે..

આ સુવિધા જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી મોડેલ હેઠળ કાર્યરત છે અને હોટલ, રેસ્ટોરાં અને એપાર્ટમેન્ટ સંકુલમાંથી મોટી માત્રામાં કાર્બનિક કચરો મેળવે છે. ભીના કચરાનો દૈનિક પુરવઠો શરૂઆતમાં માત્ર 7-8 ટનથી વધીને હવે લગભગ 125 ટન થયો છે, જે શહેરમાં કચરાના ઉપયોગને વેગ આપે છે. અહીં ઉત્પાદિત બાયો-સીએનજી કોમ્પ્રેસ્ડ બાયો-ગેસ (CBG) - સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (CGD) સિંક્રોનાઇઝેશન સ્કીમ હેઠળ વેચાય છે, જે ઇંધણ કાસ્કેડ રૂટ દ્વારા વપરાશકર્તાઓ સુધી પહોંચે છે અને હાલમાં શહેરની પરિવહન વ્યવસ્થામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.

આ પ્રક્રિયા દરરોજ 28 ટન ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા ખાતરનું ઉત્પાદન પણ કરે છે, જે સ્થાનિક ખેડૂતોને પૂરું પાડવામાં આવે છે, જે પુનર્જીવિત ખેતીને પ્રોત્સાહન આપે છે. ભવિષ્યમાં, આ પ્રોજેક્ટ પાઇપ ગેસ દ્વારા આશરે 45,000 ઘરોને સ્વચ્છ ઉર્જા પૂરી પાડવાની અને વાર્ષિક આશરે 57,000 ટન કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાની અપેક્ષા છે.

ગ્વાલિયર: એક ગૌશાળા જે પાવર પ્લાન્ટ બની

ગ્વાલિયરની સૌથી મોટી ગૌશાળા, લાલટીપરામાં સ્થિત 'આદર્શ ગૌશાળા', 10,000 થી વધુ પશુઓને રાખે છે. ઓક્ટોબર 2024માં, ગૌશાળાએ તેના દૈનિક છાણ માટે એક નવો ઉપયોગ શરૂ કર્યો; આ હેતુ માટે, 100-ટન પ્રતિ દિવસ (TPD) કોમ્પ્રેસ્ડ બાયો-ગેસ (CBG) પ્લાન્ટનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સુવિધાએ આદર્શ ગૌશાળાને ભારતનું પ્રથમ આધુનિક અને આત્મનિર્ભર ગૌશાળા બનાવ્યું છે જે અત્યાધુનિક CBG પ્લાન્ટથી સજ્જ છે.

છબી ૩: ઢોરના છાણ દ્વારા સંચાલિત કોમ્પ્રેસ્ડ બાયો-ગેસ (CBG) પ્લાન્ટ, લાલટીપારા, ગ્વાલિયર, મધ્યપ્રદેશ

આ પ્લાન્ટની ડિઝાઇન ફક્ત ઢોરના છાણ સુધી મર્યાદિત નથી. તે મધ્યપ્રદેશનો પહેલો CBG પ્લાન્ટ છે જે બજારો અને ઘરોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવતા શાકભાજી અને ફળોના કચરા પર પ્રક્રિયા કરવા માટે પણ રચાયેલ છે. 5 એકરમાં ફેલાયેલો, આ ₹31 કરોડનો પ્રોજેક્ટ ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશનના સહયોગથી વિકસાવવામાં આવ્યો હતો. તે દરરોજ ઢોરના 100 ટન છાણને બે ટન કોમ્પ્રેસ્ડ બાયો-ગેસમાં રૂપાંતરિત કરે છે. તે દરરોજ 10-15 ટન સૂકા બાયો-ખાતરનું ઉત્પાદન પણ કરે છે, જે નજીકના જિલ્લાઓના ખેડૂતોને સસ્તું ખાતર પૂરું પાડે છે અને ઓર્ગેનિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપે છે.

તેના ફાયદા ગૌશાળાથી આગળ વધે છે. CBG અશ્મિભૂત ઇંધણનો સ્વચ્છ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પ પૂરો પાડે છે, જ્યારે છાણને ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરવાથી કાર્બન ઉત્સર્જન ઓછું થાય છે અને આબોહવા પરિવર્તનનો સામનો કરવામાં મદદ મળે છે. આ પ્રોજેક્ટે સ્થાનિક રોજગારીની તકો પણ ઉભી કરી છે, ગ્રીન એનર્જી અને ટકાઉ પ્રથાઓમાં કુશળતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે અને સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં ફાળો આપ્યો છે.

આ CBG પ્લાન્ટ માત્ર એક ઔદ્યોગિક સુવિધા નથી. તે સમાજ અને સરકાર વચ્ચે સહયોગનું પ્રતીક છે, જે દર્શાવે છે કે કચરાને ઉપયોગી સંસાધનોમાં કેવી રીતે રૂપાંતરિત કરી શકાય છે.

બોવેનપલ્લી: શાકભાજી બજાર કેવી રીતે વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકે છે

આ ચાર વાર્તાઓમાંથી, બોવેનપલ્લી શાકભાજી બજારની વાર્તા સૌથી અનોખી કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓમાંથી એકને ઉજાગર કરે છે. હૈદરાબાદનું બોવેનપલ્લી શાકભાજી બજાર દરરોજ આશરે 10 ટન શાકભાજી અને ફળોનો કચરો એકત્રિત કરે છે. પહેલાં, આ કચરો લેન્ડફિલમાં સમાપ્ત થતો હતો. બાયોગેસ પ્લાન્ટની સ્થાપના પછી, બજારમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવતા લગભગ તમામ કચરાનો ઉપયોગ હવે થઈ રહ્યો છે. આનાથી દરરોજ આશરે 400-500 યુનિટ વીજળી અને 30 કિલો બાયોફ્યુઅલ ઉત્પન્ન થાય છે. ઉત્પન્ન થતી વીજળીનો ઉપયોગ બજારની સ્ટ્રીટલાઇટ, સ્ટોલ, વહીવટી ઇમારત અને પાણી પુરવઠા નેટવર્કને પાવર આપવા માટે થાય છે. બાયો-ફ્યુઅલ બજારના વાણિજ્યિક રસોડામાં પહોંચાડવામાં આવે છે, જે તેને સ્વચ્છ અને પ્રદૂષણમુક્ત રાખે છે.

છબી 4: બોવેનપલ્લી શાકભાજી બજાર અને બોવેનપલ્લી બાયોગેસ પ્લાન્ટ, હૈદરાબાદ

બાયોગેસ પ્લાન્ટની અંદર, શાકભાજીને કાપીને, છીણીને સ્લરીમાં પીસવામાં આવે છે. આ સ્લરીને પછી એનારોબિક ડાયજેસ્ટરમાં નાખવામાં આવે છે, અને પરિણામી ગેસ ઉપયોગ થાય ત્યાં સુધી સિલિન્ડરોમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. બાકીની સ્લરીને પ્રવાહી બાયો-ખાતરમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ ખેડૂતો ખાતર તરીકે કરે છે. બાયોગેસને એક અલગ ટાંકીમાં પણ સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે અને રસોઈ માટે પાઇપલાઇન સિસ્ટમ દ્વારા મોકલવામાં આવે છે. આ બાયોફ્યુઅલ પછી 100% બાયોગેસ જનરેટરમાં નાખવામાં આવે છે, જે કોલ્ડ સ્ટોરેજ રૂમ, પાણીના પંપ, દુકાનો અને સ્ટ્રીટલાઇટને પાવર આપે છે.

આ પ્લાન્ટે બજારનું વીજળી બિલ લગભગ અડધું કરી દીધું છે; અગાઉ, તે દર મહિને સરેરાશ ₹3 લાખ હતું. તેની અસરને ધ્યાનમાં રાખીને, અન્ય માર્કેટ યાર્ડમાં આવા પાંચ વધુ પ્લાન્ટ માટે ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે. આમાં ગુડીમલકાપુર, ગડ્ડિયાનારામ, એરાગડ્ડા, અલવાલ અને સરૂરનગરનો સમાવેશ થાય છે, જેની ક્ષમતા દરેક યાર્ડમાં ઉત્પન્ન થતાં કચરા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.

છબી 5: બોવેનપલ્લીનો બાયોગેસ પ્લાન્ટ

આ પ્લાન્ટે બજારમાં મહિલાઓ માટે સતત રોજગારીની તકો પણ ઉભી કરી છે. તેઓ કચરાને અલગ કરે છે, મશીનો ચલાવે છે અને વહીવટી કાર્યો સંભાળે છે. આ પ્લાન્ટ મહિલા કામદારોને સારી કમાણી અને કૌશલ્ય વિકાસની તકો પૂરી પાડે છે.

છબી 6: બોવેનપલ્લી શાકભાજી બજારની મહિલા કર્મચારી, રુક્મિણી દેવમ્મા

રુક્મિણી દેવમ્મા બાયોગેસ પ્લાન્ટ વિશે કહે છે: "જ્યારથી બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપિત થયો છે, ત્યારથી અમને અમારા કામ માટે સારો પગાર મળી રહ્યો છે. અમને માસ્ક, ગમબૂટ અને મોજા જેવા તમામ જરૂરી સલામતી સાધનો પણ પૂરા પાડવામાં આવે છે. સલામત કાર્યકારી વાતાવરણને કારણે, અમે અન્ય લોકોને અમારી સાથે જોડાવા અને કામ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરીએ છીએ."

આ વાર્તાઓમાં શું સામ્ય છે?

આ ચાર વાર્તાઓમાં ફીડસ્ટોક બદલાય છે, પરંતુ સિદ્ધાંત એ જ રહે છે: કચરો હવે પ્રક્રિયાનો છેલ્લો તબક્કો નથી. તેઓ દર્શાવે છે કે જ્યારે કચરો વ્યવસ્થાપન સંસાધન પુનઃપ્રાપ્તિને ધ્યાનમાં રાખીને ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે ત્યારે શું થાય છે. સ્વચ્છ ભારત મિશન હેઠળ, આ અભિગમ શહેરી કચરાના માળખાગત સુવિધાઓની ભૂમિકાને ફક્ત કચરાના સંગ્રહ અને નિકાલથી આગળ વધારીને પ્રક્રિયા, ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવા અને ઉત્પાદક રીતે ઉપ-ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરવા સુધી વિસ્તૃત કરી રહ્યો છે. ગાયનું છાણ, રસોડાનો કચરો, પાકના અવશેષો અને શાકભાજીના કચરાને બળતણ, વીજળી અને ખાતરમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. જ્યારે સમગ્ર ભારતમાં શહેરો, કેમ્પસ, ગૌશાળાઓ અને બજારોમાં મોટા પાયે અપનાવવામાં આવે છે, ત્યારે આ અભિગમ અલગ પ્રોજેક્ટ્સથી આગળ વધે છે. સ્વચ્છ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવાથી લઈને કાર્બનિક પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપવા સુધી, આ પ્રયાસો શહેરી ભારત માટે એક માર્ગ બતાવે છે જે મોટા પાયે અપનાવી શકાય છે; જ્યાં વૈજ્ઞાનિક કચરા વ્યવસ્થાપન, સમુદાય ભાગીદારી અને આગળની વિચારસરણી નીતિઓ શહેરોને સ્વચ્છ, હરિયાળું અને વધુ આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે ભેગા થાય છે.

સંદર્ભ

ગૃહ અને શહેરી બાબતો મંત્રાલય

પીડીએફ જોવા માટે ક્લિક કરો

SM/NP/JD