9મું ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક (IIWW) 2026 આજે ભારત મંડપમ, નવી દિલ્હી ખાતે કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી. આર. પાટીલની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલા સમાપન સમારોહ સાથે સંપન્ન થયું. 22-25 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન "ક્લાઇમેટ રિઝિલિયન્ટ વોટર મેનેજમેન્ટ" થીમ હેઠળ યોજાયેલી આ ચર્ચાઓમાં નીતિ નિર્માતાઓ, સરકારી અધિકારીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો, વિકાસ ભાગીદારો, સંશોધકો, શિક્ષણવિદો, ઉદ્યોગો, જળ ક્ષેત્રના પ્રોફેસનલો, ઇનોવેટર્સ અને યુવા વ્યાવસાયિકોને જળ સુરક્ષા માટેના ઉભરતા પડકારો અને ઉકેલો પર ચર્ચા કરવા માટે એકસાથે લાવવામાં આવ્યા હતા.

સમાપન સત્રમાં જલ શક્તિ રાજ્ય મંત્રીઓ; શ્રી વી. સોમન્ના, શ્રી રાજ ભૂષણ ચૌધરી, પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગના સચિવ શ્રી અશોક કે. કે. મીના, જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા પુનરુદ્ધાર વિભાગના સચિવ શ્રીમતી અર્ચના વર્મા, સ્વચ્છ ગંગા માટેના રાષ્ટ્રીય મિશનના ડાયરેક્ટર જનરલ શ્રી રાજીવ કુમાર મિત્તલ, એએસ એન્ડ એમડી, એનજેજેએમ, પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગ, શ્રી કમલ કિશોર સોન, સેન્ટ્રલ વોટર કમિશનના ચેરમેન શ્રી અનુપમ પ્રસાદ અને નેશનલ વોટર ડેવલપમેન્ટ એજન્સીના ડાયરેક્ટર જનરલ શ્રી બાલેશ્વર ઠાકુર ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

સભાને સંબોધતા, કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી. આર. પાટીલે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે IIWW 2026 એ સરકારો, નિષ્ણાતો, સંસ્થાઓ, શિક્ષણવિદો, ઉદ્યોગો અને યુવાનોને આબોહવા-સનુકૂળ જળ વ્યવસ્થાપન પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે એક મંચ પૂરો પાડ્યો છે. તેમણે ત્રણ મુખ્ય તારણો પર પ્રકાશ પાડ્યો: જળ સંરક્ષણમાં લોકોની ભાગીદારી, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીને પાયાના સ્તર પર લઈ જવી, અને આંતરરાષ્ટ્રીય તથા સંસ્થાકીય સહયોગને મજબૂત કરવો. 2019 માં તેની શરૂઆતથી જલ જીવન મિશનની અસર પર પ્રકાશ પાડતા તેમણે કહ્યું કે ઘરોમાં નળના પાણીની પહોંચના વિસ્તરણે ગ્રામીણ સમુદાયોમાં સુધારેલી આરોગ્ય, ગરિમા અને જીવનની ગુણવત્તામાં યોગદાન આપ્યું છે, જ્યારે મહિલાઓ દ્વારા પાણી લાવવામાં વિતાવાતા સમય અને પ્રયત્નોમાં ઘટાડો કર્યો છે. ડબલ્યુએચઓ (WHO) ના મૂલ્યાંકનનો સંદર્ભ આપતા તેમણે કહ્યું કે મિશન હેઠળ સુરક્ષિત પીવાના પાણીની સુધારેલી પહોંચ બાળકોમાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં થતા મૃત્યુને રોકવાની અને અસુરક્ષિત પાણી સાથે સંકળાયેલા આરોગ્યના બોજને ઘટાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે JJM ના આગામી તબક્કાએ પર્યાપ્ત, નિયમિત, સુરક્ષિત અને સસ્ટેનેબલ પીવાના પાણીની સેવાઓ સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ, જેમાં આ લાભોને જાળવી રાખવા માટે સામાજિક ભાગીદારી, સ્ત્રોત સસ્ટેનેબિલિટી અને યોગ્ય ટેકનોલોજી કેન્દ્રસ્થાને હોય.

સમાપન સમારોહમાં, જલ શક્તિ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી વી. સોમન્નાએ જણાવ્યું હતું કે જળ સુરક્ષાનો મૂળભૂત અર્થ સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય પીવાના પાણી, સ્વચ્છતા, સ્વચ્છ વાતાવરણ અને અસરકારક વેસ્ટવોટર વ્યવસ્થાપન દ્વારા જીવનની શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ જલ જીવન મિશન દ્વારા લાવવામાં આવેલા પરિવર્તન પર પ્રકાશ પાડતા તેમણે કહ્યું કે હવે ધ્યાન એ સુનિશ્ચિત કરવા પર હોવું જોઈએ કે પીવાના પાણીની સેવાઓ સુરક્ષિત, પર્યાપ્ત, નિયમિત અને સસ્ટેનેબલ હોય. તેમણે રેખાંકિત કર્યું કે પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતાને સંકલિત અભિગમ દ્વારા સંબોધિત કરવા જોઈએ, જેમાં જળ સ્ત્રોતો અને જાહેર આરોગ્યના રક્ષણ માટે ગ્રેવોટર, વેસ્ટવોટર અને ઘન કચરાનું સુરક્ષિત વ્યવસ્થાપન આવશ્યક છે. તેમણે સ્વચ્છ ભારત મિશન-ગ્રામીણ હેઠળની પ્રગતિને હાઇલાઇટ કરી, જેમાં ODF પ્લસ અને ઘન અને પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે, જે આ અભિગમ માટે એક મહત્વપૂર્ણ પાયો છે. તેમણે કહ્યું કે ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક દરમિયાન થયેલી ચર્ચાઓ સસ્ટેનેબલ, જન-કેન્દ્રિત વોટર સર્વિસીસ અને વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝન તરફ વ્યવહારુ કાર્યમાં રૂપાંતરિત થશે.

આ કાર્યક્રમમાં, જલ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી રાજ ભૂષણ ચૌધરીએ સિંચાઈ વિકાસ, કમાન્ડ એરિયાના આધુનિકીકરણ, ડેમ પુનર્વસન, ભૂગર્ભજળ વ્યવસ્થાપન અને રિચાર્જ, નદી પુનરુદ્ધાર, નદીઓને જોડવી, પૂર વ્યવસ્થાપન, હાઇડ્રોલોજિકલ પૂર્વાનુમાન, જળાશય વ્યવસ્થાપન અને સુધારેલી જળ માહિતી પ્રણાલીઓ દ્વારા આબોહવા-સાનુકૂળ જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન તરફ ભારતના પ્રયાસો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે જળ સંસાધન પ્રોજેક્ટ્સને સમયસર પૂર્ણ કરવા અને તેના અસરકારક ઉપયોગ પર ભાર મૂક્યો હતો અને રેખાંકિત કર્યું હતું કે રોકાણો અંતતઃ લોકો, કૃષિ, અર્થતંત્ર અને ઇકોસિસ્ટમ માટે માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં રૂપાંતરિત થવા જોઈએ.

સમાપન સત્રને સંબોધતા, પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગ (DDWS) ના સચિવ શ્રી અશોક કે. કે. મીનાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આબોહવા સાનુકૂળતાની શરૂઆત જળ સાનુકૂળતાથી થાય છે. તેમણે હાઇડ્રોલોજિકલ સાયકલને વૈશ્વિક સાર્વજનિક સંપત્તિ તરીકે વર્ણવી હતી અને તેને કુદરતની સૌથી સફળ જળ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી તરીકે વર્ણવી હતી. તેમણે આ ચક્રને જાળવી રાખવા અને કુદરત સાથે સુમેળમાં પાણીનું વ્યવસ્થાપન કરવાની સામૂહિક જવાબદારી પર ભાર મૂક્યો હતો, જેમાં બદલાતી આબોહવાના પડકારો વચ્ચે સમુદાયની સાનુકૂળતાને મજબૂત કરવા માટે પાણીના દરેક ટીંપાનું જતન, પુનઃઉપયોગ અને પુનઃપૂર્તિ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે વધુમાં રેખાંકિત કર્યું હતું કે જળ કાર્યક્રમોની લાંબા ગાળાની સફળતા IIWW માં ચર્ચા કરાયેલા જ્ઞાન અને ઉકેલોને અમલીકરણ અને જમીન પર માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરવા પર નિર્ભર રહેશે.

IIWW 2026 નો ટૂંકો અહેવાલ અને મહત્વપૂર્ણ ભલામણો સ્વચ્છ ગંગા માટેના રાષ્ટ્રીય મિશનના ડાયરેક્ટર જનરલ શ્રી રાજીવ કુમાર મિત્તલ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. વોટર વીકમાં 7,224 ડેવલપર્સ/ડેલીગેટ્સ, 227 પ્રદર્શકો અને 119 પેપર પ્રેઝન્ટેશન જોવા મળ્યા હતા, જેમાં બે ભાગીદાર દેશો અને 14 ભાગીદાર રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની ભાગીદારી હતી. સાત વિષયગત ક્ષેત્રોમાંથી ઉભરી આવેલી ભલામણોમાં વધુ મજબૂત અને વધુ સહભાગી જળ શાસન, પ્રોસેસ કરેલા વેસ્ટવોટરના સુરક્ષિત પુનઃઉપયોગ, ગાઢ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ, ડેટા આધારિત શાસન, સમુદાય-સંચાલિત ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ, ડિજિટલ અને ઉભરતી ટેકનોલોજીઓનો વ્યાપક ઉપયોગ, મજબૂત બહુ-જોખમ અગાઉથી ચેતવણી પ્રણાલીઓ અને આબોહવા અનુકૂલન માટે નદી બેસિન સ્તરના અભિગમો માટે આહ્વાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે પબ્લિક પ્રાઇવેટ પાર્ટનરશિપ માટે નવીન ફાઇનાન્સિંગ અને સક્ષમ ફ્રેમવર્ક, જળ વપરાશ કાર્યક્ષમતામાં સુધારો, સસ્ટેનેબલ સેડિમેન્ટ (કાંપ) વ્યવસ્થાપન, જળાશય સંગ્રહની જાળવણી, વૈજ્ઞાનિક એક્વિફર મેપિંગ, પર્યાવરણીય પ્રવાહ અને સમુદાય-સંચાલિત ઇકોસિસ્ટમ-આધારિત જળ વ્યવસ્થાપન પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.

IIWW 2026 નો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક 2જી ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ WASH કોન્ફરન્સ 2026 હતી, જેનું આયોજન DDWS દ્વારા ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ વોટર એન્ડ સેનિટેશન (SPM-NIWAS), કોલકાતાના સહયોગથી કરવામાં આવ્યું હતું.

સમાપન સત્ર દરમિયાન, એનજેજેએમના એડિશનલ સેક્રેટરી અને મિશન ડિરેક્ટર શ્રી કમલ કિશોર સોને બીજી WASH કોન્ફરન્સના પરિણામો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેણે પાણી, સ્વચ્છતા અને સ્વચ્છતા (હાઇજીન) પર શૈક્ષણિક, સંશોધન અને ક્ષેત્રીય દ્રષ્ટિકોણને એકસાથે લાવ્યા હતા. તેમણે નોંધ્યું હતું કે કાર્યક્રમમાં 4 દિવસ દરમિયાન 57 સંશોધન પત્રો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં SPM-NIWAS ખાતે વધારાના પત્રો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે આ ચર્ચાઓમાં સ્ત્રોત સસ્ટેનેબિલિટી, કામગીરી અને જાળવણી (O&M), પાણીની ગુણવત્તા, આબોહવા સાનુકૂળતા, ડિજિટલ ટેકનોલોજી, સસ્ટેનેબલ સેનિટેશન અને ઝીરો-વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સહિતની પ્રાથમિકતાઓ પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સસ્ટેનેબલ WASH પરિણામો માટે તકનીકી અને સંસ્થાકીય હસ્તક્ષેપો સાથે સક્રિય સામાજિક ભાગીદારીની જરૂર છે, અને જ્ઞાનના આદાન-પ્રદાન અને સતત સહયોગ માટે ભારત-આફ્રિકા રાઉન્ડ ટેબલને એક મહત્વપૂર્ણ મંચ તરીકે રેખાંકિત કર્યું હતું.

DDWS દ્વારા આયોજિત WASH પર ભારત-આફ્રિકા રાઉન્ડ ટેબલમાં 22 આફ્રિકા દેશોના રાજદૂતો, હાઇ કમિશનરો અને વરિષ્ઠ રાજદ્વારી પ્રતિનિધિઓ સાથે વિકાસ ભાગીદારો અને WASH-ક્ષેત્રના હિતધારકોની ભાગીદારી જોવા મળી હતી. રાઉન્ડ ટેબલે ક્ષમતા નિર્માણ, જળ-ગુણવત્તા નિરીક્ષણ, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ, સમુદાય-સંચાલિત અભિગમો, આબોહવા-સનુકૂળ માળખાકીય સુવિધાઓ અને અમલીકરણના અનુભવોના આદાન-પ્રદાનમાં સહયોગની તકો અન્વેષણ કરી હતી.

યુવા તકનીકી વ્યાવસાયિકોની ભાગીદારી આ કોન્ફરન્સની બીજી વિશિષ્ટતા હતી. ઓલ ઇન્ડિયા કાઉન્સિલ ફોર ટેકનિકલ એજ્યુકેશન (AICTE) ના સહયોગથી, 50 થી વધુ એન્જિનિયરિંગ વિદ્યાર્થીઓએ WASH કોન્ફરન્સમાં ભાગ લીધો હતો, જેનાથી ઉભરતી તકનીકી પ્રતિભાને પાણી અને સ્વચ્છતા ક્ષેત્રના વાસ્તવિક સવાલો અને પડકારો સાથે જોડવાની તક મળી હતી.

સમાપન સમારોહનું એક મુખ્ય આકર્ષણ ગ્રામ પંચાયત પ્રતિનિધિઓ, વિલેજ વોટર એન્ડ સેનિટેશન કમિટી (VWSC) ના સભ્યો અને સુજલામ શક્તિ ગ્રુપના સભ્યો માટે જલ જીવન મિશન હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલા આઠ કેપેસિટી બિલ્ડિંગ મોડ્યુલ્સ (ક્ષમતા વર્ધન મોડ્યુલ્સ) નું વિમોચન હતું. આ મોડ્યુલ્સ કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી. આર. પાટીલ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા.

આ મોડ્યુલ્સ ગ્રામીણ પીવાના પાણીની સેવા પહોંચાડવાના મુખ્ય પાસાઓને સમજાવવા માટે સંબંધિત ગ્રામીણ પરિસ્થિતિઓનો ઉપયોગ કરે છે: સંસ્થાકીય ભૂમિકાઓ અને જવાબદારીઓ, સ્ત્રોત સસ્ટેનેબિલિટી અને પાણીની ગુણવત્તા, કામગીરી અને જાળવણી, ટેકનોલોજી, સમુદાય ભાગીદારી અને આબોહવા સાનુકૂળતા. આ મોડ્યુલ્સનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને સામાજિક હિતધારકોની જળ સેવાઓનું સંચાલન કરવાની અને લાંબા ગાળે માળખાકીય સુવિધાઓને જાળવી રાખવાની ક્ષમતાને મજબૂત કરવાનો છે.

આ મોડ્યુલ્સનું વિમોચન એવા સમયે થયું છે જ્યારે જલ જીવન મિશન દેશભરમાં ગ્રામીણ પીવાના પાણીના માળખાકીય સુવિધાઓના નોંધપાત્ર વિસ્તરણ પર નિર્માણ કરીને, નિશ્ચિત, વિશ્વસનીય અને સસ્ટેનેબલ સેવા વિતરણ પર વધુ ભાર મૂકવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.

સમાપન સત્રમાં ભારતના બદલાતા જળ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે સરકારો, સમુદાયો, વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ, વિકાસ ભાગીદારો અને ખાનગી ક્ષેત્ર વચ્ચેના સહયોગના મહત્વનો પુનરોચ્ચાર કરવામાં આવ્યો હતો. IIWW 2026 ની ચર્ચાઓએ ભારતના જળ-સુરક્ષા લક્ષ્યોને આગળ ધપાવવા માટે પુરાવા-આધારિત આયોજન, તકનીકી ઇનોવેશન, સંસ્થાકીય મજબૂતીકરણ, આબોહવા-સનુકૂળ માળખાકીય સુવિધાઓ અને સામાજિક ભાગીદારીની જરૂરિયાતને પુષ્ટિ આપી હતી.

9મું ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક ચાર દિવસીય મંચ પરથી ઉભરી આવેલા જ્ઞાન, ભાગીદારી અને ઉકેલોને આગળ ધપાવવા અને જળ સુરક્ષા, સસ્ટેનેબલ સેવાઓ અને આબોહવા-સનુકૂળ સમુદાયો તરફ સામૂહિક પ્રયાસોને મજબૂત કરવાના વહેંચાયેલા સંકલ્પ સાથે સંપન્ન થયું.

સમાપન સમારોહ દરમિયાન, કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પ્રકાશન, અહેવાલો, પ્રોટોકોલ્સ અને ક્ષમતા નિર્માણ મોડ્યુલ્સ બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા. આમાં સસ્ટેનેબલ અને કાર્યક્ષમ સિંચાઈમાં ઉભરતા પ્રવાહો અને પ્રગતિ પર NERIWALM દ્વારા બે પુસ્તકો, નેશનલ મિશન ફોર ક્લીન ગંગા દ્વારા રિવરાઇન મેક્રોપ્લાસ્ટિક્સ મોનિટરિંગ માટેનો પ્રોટોકોલ, જલ જીવન મિશન હેઠળ ક્ષમતા નિર્માણ મોડ્યુલ્સ, મુખ્ય અને મધ્યમ સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ્સની ১ম વસ્તી ગણતરી પરના અહેવાલો, 7મી ગૌણ સિંચાઈ વસ્તી ગણતરી, જળ સંસ્થાઓની 2જી વસ્તી ગણતરી અને ઝરણાંઓની 1લી વસ્તી ગણતરી પરના અહેવાલોનો સમાવેશ થાય છે. સેન્ટ્રલ વોટર કમિશન દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ ઇરિગેશન એટલાસ પણ ઇ-લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. IIWW 2026 પ્રદર્શનની વિવિધ શ્રેણીઓ હેઠળ એવોર્ડ પણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.

દિવસની શરૂઆતમાં IIWW 2026 ના ભાગ રૂપે 3 સત્રો યોજાયા હતા જેમાં ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન, ઇનોવેશન અને મજબૂત વોટર ગવર્નન્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ ચર્ચાઓના કેન્દ્રમાં પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગ (DDWS) દ્વારા બોલાવવામાં આવેલા ત્રણ સત્રો હતા: “જળ ક્ષેત્રમાં ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર,” “પાણીની ગુણવત્તા અને ખર્ચ-અસરકારક ટેકનોલોજી,” અને “ગ્રામીણ જળ પુરવઠા શાસન અને અમલીકરણ ફ્રેમવર્ક.” એકસાથે, આ સત્રો ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, જળ-ગુણવત્તા વ્યવસ્થાપન, ઉભરતી ટેકનોલોજી, સંશોધન, શાસન અને ગ્રામીણ જળ સેવાઓને મજબૂત કરવા માટેના વ્યવહારુ ઉકેલો પર વિવિધ દ્રષ્ટિકોણ લાવ્યા હતા.

“જળ ક્ષેત્રમાં ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર” પરના સત્રમાં વરિષ્ઠ સરકારી, આંતરરાષ્ટ્રીય અને તકનીકી નિષ્ણાતોને એકસાથે લાવીને આંતરસંચાલનીય (interoperable) ડેટા, AI, જિયોસ્પેશિયલ ટેકનોલોજી અને નાગરિક-કેન્દ્રિત પ્લેટફોર્મ્સ જળ શાસન અને સેવા વિતરણને કેવી રીતે બદલી શકે છે તે અન્વેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. એનજેજેએમના એડિશનલ સેક્રેટરી અને મિશન ડિરેક્ટર શ્રી કમલ કિશોર સોનની અધ્યક્ષતામાં અને વર્લ્ડ બેંકના શ્રી વિલિયમ રેક્સની સહ-અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલા આ સત્રમાં “વોટર એઝ વન ડેટા” ના વિઝન પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો, જેમાં સુજલામ ભારતને ગ્રામીણ પીવાના પાણી માટેના ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. ચર્ચાઓમાં વિશ્વસનીય અને પ્રમાણભૂત ડેટાનો સંગ્રહ, જિયોસ્પેશિયલ એસેટ મેપિંગ, નાગરિક પ્રતિસાદ, જલ સેવા એનાલિટિક્સ, રૂરલ ડેટા સ્ટેક અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા બુનિયાદી પ્લેટફોર્મ્સથી લઈને લીકેજ શોધવા, આગાહીયુક્ત જાળવણી અને એસેટ મેનેજમેન્ટને ટેકો આપતી એપ્લિકેશનો સુધીના ક્ષેત્રીય DPI ના વિકાસને આવરી લેવામાં આવ્યો હતો.

પોતાની પ્રારંભિક ટિપ્પણીઓમાં, શ્રી કમલ કિશોર સોને હાઇલાઇટ કર્યું કે ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વ્યાપક પાયા પર જાહેર સેવાઓ પહોંચાડવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ આધાર તરીકે ઓળખવામાં આવી રહ્યું છે. ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ભારતના અનુભવ પરથી દોરતા, તેમણે નોંધ્યું કે સામાન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સિસ્ટમ્સને જોડી શકે છે, ઇનોવેશનને ટેકો આપી શકે છે અને કરોડો નાગરિકોને સેવાઓ પહોંચાડવામાં સુવિધા આપી શકે છે. તેમણે અવલોકન કર્યું કે જળ ક્ષેત્ર એક વિશિષ્ટ પડકાર રજૂ કરે છે કારણ કે જળ સેવાઓ સ્ત્રોતો, માળખાકીય સુવિધાઓ, સંસ્થાઓ, ભૂગોળ અને સમુદાયો સાથે નજીકથી જોડાયેલી છે. જલ જીવન મિશન વધુને વધુ સસ્ટેનેબલ જળ સેવાઓ, સુધારેલા શાસન અને માહિતગાર નિર્ણય લેવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે, આ અયામોમાં ડેટાને જોડવાની અને ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા વધુ મહત્વ ધારણ કરે છે.

“વોટર એઝ વન ડેટા” ના વ્યાપક વિઝન પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી સોને જણાવ્યું હતું કે સંકલિત ડેટા આયોજન, વ્યવસ્થાપન અને સેવા વિતરણને મજબૂત બનાવી શકે છે. આ વિઝન અંતર્ગત, ગ્રામીણ પીવાના પાણી માટે ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરીકે સુજલામ ભારત વિકસાવવામાં આવ્યું છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેનું મહત્વ માત્ર હાલની પ્રક્રિયાઓનું ડિજિટાઇઝેશન કરવામાં નથી પરંતુ એક સામાન્ય ડિજિટલ પાયો બનાવવામાં છે જેના પર ભવિષ્યની એપ્લિકેશનો, વિશ્લેષણાત્મક પ્રણાલીઓ અને નિર્ણય-સહાય ક્ષમતાઓ વિકસાવી શકાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે DPI નું વાસ્તવિક મૂલ્ય ઉત્પન્ન થયેલા ડેટાના જથ્થા દ્વારા નક્કી થશે નહીં, પરંતુ સંસ્થાઓને વધુ સારા નિર્ણયો લેવા અને અંતતઃ નાગરિકો માટે પરિણામો સુધારવા માટે સક્ષમ કરવાની તેની ક્ષમતા દ્વારા નક્કી થશે.

પીવાના પાણીના ક્ષેત્રને બદલવામાં DPI ની ભૂમિકા વિશે બોલતા, શ્રીમતી સ્વાતિ મીના નાયકે વિખરાયેલા ડેટાસેટ્સથી આગળ વધીને એક સંકલિત, વિશ્વસનીય અને આંતરસંચાલનીય ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે પીવાનું પાણી ક્ષેત્ર IoT ઉપકરણો, SCADA સિસ્ટમ્સ, ફીલ્ડ-લેવલ રિપોર્ટિંગ અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા પહેલાથી જ લાખો ડેટા પોઇન્ટ્સ ઉત્પન્ન કરે છે. પડકાર એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે આ ડેટાસેટ્સ આંતરસંચાલનીય, પ્રમાણભૂત, સુસંગત અને શાસન તથા નીતિગત નિર્ણયોને ટેકો આપવા માટે સક્ષમ હોય.

સત્રમાં એ પણ અન્વેષણ કરવામાં આવ્યું હતું કે ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કેવી રીતે વધુ પ્રતિભાવશીલ, સક્રિય અને નાગરિક-કેન્દ્રિત જળ સેવાઓને સક્ષમ કરી શકે છે. શ્રીમતી સુનિતા જૈને જળ-સેવા માહિતી મેળવવા અને જિયો-ટેગ કરેલા પુરાવાઓ દ્વારા મુદ્દાઓની જાણ કરવા માટે મેરી પંચાયત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જ્યારે શ્રી જીન માર્ટિને SCADA અને ઓટોમેશનથી GIS, સ્માર્ટ મીટરિંગ, AI અને ડિજિટલ ટ્વિન્સ તરફ આગળ વધવાના સિંગાપુરના અનુભવને શેર કર્યો હતો. સત્રનું સમાપન ગૂગલના ગ્લોબલ ફ્લડ હબના પ્રદર્શન સાથે થયું હતું, જેમાં AI-સક્ષમ રિવરાઇન અને શહેરી ફ્લેશ-ફ્લડ પૂર્વાનુમાન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું હતું. ચર્ચાઓએ રેખાંકિત કર્યું કે DPI નું મૂલ્ય માત્ર ડેટા ઉત્પન્ન કરવામાં નથી, પરંતુ સિસ્ટમ્સમાં વિશ્વસનીય માહિતીને જોડવામાં અને તેને વધુ સારા નિર્ણયો, સક્રિય વ્યવસ્થાપન અને નાગરિકો માટે સુધારેલી સેવાઓમાં રૂપાંતરિત કરવામાં છે.

બીજું DDWS સત્ર, વોટર ક્વોલિટી એન્ડ કોસ્ટ-ઇફેક્ટિવ ટેકનોલોજી, સંશોધકો અને પ્રોફેસનલોને પાણીની ગુણવત્તા, ઇકોલોજીકલ પુનઃસ્થાપન, આબોહવા અનુકૂલન, ભૂગર્ભજળ મૂલ્યાંકન અને જળ-ક્ષેત્રના સાધનોમાં ઇનોવેશન અન્વેષણ કરવા માટે એકસાથે લાવ્યું હતું. શ્રી અભિલાષ તિવારીએ માઇક્રોએલ્ગી-આધારિત ફાયટોરેમિડિયેશન પાયલોટ રજૂ કર્યો હતો જેણે કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશન અને ઓપરેટિંગ ખર્ચમાં ઘટાડા સાથે DO, BOD, COD, pH, જૈવવિવિધતા અને દુર્ગંધમાં સુધારાની જાણ કરી હતી. શ્રી સુરેશ શર્માએ વ્યાપક ગ્રીન રૂફ્સ પર સંશોધન રજૂ કર્યું હતું, જેમાં વિવિધ માટી, બાયોચાર અને ખાતરના રૂપરેખાંકનોમાં વરસાદી પાણીની સંગ્રહ ક્ષમતામાં વધારો અને પીક રનઓફમાં ઘટાડો દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. આ સત્રમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સને ઉભરતી જળ-ગુણવત્તાની ચિંતા તરીકે પણ હાઇલાઇટ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં શ્રી શ્રીનિવાસ બિલાકાંતિએ વધુ મજબૂત સેમ્પલિંગ, વિશ્લેષણાત્મક અને મોનિટરિંગ પ્રોટોકોલ્સ માટે આહ્વાન કર્યું હતું.

શ્રી બિરેન્દ્ર પ્રતાપે બોરહોલ જીઓફિઝિકલ ઇલેક્ટ્રિકલ લોગીંગને સામાન્ય ભૂગર્ભજળ-ગુણવત્તાના પરિમાણો જેવા કે EC, TDS અને ક્લોરાઇડનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે એક ખર્ચ-અસરકારક અભિગમ તરીકે રજૂ કર્યું હતું જ્યાં પરંપરાગત સેમ્પલિંગ મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. ડૉ. મુહમ્મદ ફૈઝલ રહમાને પર્યાવરણીય તાણ હેઠળના જળ-સંસાધન સાધનોને ચકાસવામાં CWPRS, પુણે ખાતે IP ટેસ્ટિંગની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. આ ચર્ચાએ રેખાંકિત કર્યું કે કેવી રીતે વૈજ્ઞાનિક ઇનોવેશન, યોગ્ય મોનિટરિંગ અને મજબૂત સાધનો જળ-ગુણવત્તા મૂલ્યાંકનને મજબૂત બનાવી શકે છે, જળ-ક્ષેત્રની સિસ્ટમ્સની વિશ્વસનીયતામાં સુધારો કરી શકે છે અને વધુ સસ્ટેનેબલ સંસાધન વ્યવસ્થાપનને ટેકો આપી શકે છે.

“રૂરલ વોટર સપ્લાય ગવર્નન્સ એન્ડ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન ફ્રેમવર્ક” પરના સત્રમાં જલ જીવન મિશન હેઠળ ઝડપી માળખાકીય સુવિધાઓના નિર્માણથી વિશ્વસનીય, સસ્ટેનેબલ અને જવાબદાર જળ-સેવા વિતરણ તરફના પરિવર્તનનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.

સહભાગીઓને સંબોધતા, પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગ (DDWS) ના સચિવ શ્રી અશોક કે. કે. મીનાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જલ જીવન મિશન હેઠળ ગ્રામીણ પીવાના પાણીના માળખાકીય સુવિધાઓના નોંધપાત્ર વિસ્તરણ સાથે, હવે ધ્યાન એસેટ સર્જનથી નિશ્ચિત, વિશ્વસનીય અને સસ્ટેનેબલ સેવા વિતરણ તરફ શિફ્ટ થઈ રહ્યું છે. તેમણે યોગ્ય સેવા પ્રદાતાઓ અને મજબૂત O&M વ્યવસ્થાઓ દ્વારા સપોર્ટેડ સ્થાનિક જળ-સેવા સંસ્થાઓ તરીકે ગ્રામ પંચાયતોને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો, જેથી ગ્રામીણ ઘરોને સતત સુરક્ષિત અને પર્યાપ્ત પીવાનું પાણી મળે. સમુદાય-સંચાલિત સેવા મૂલ્યાંકનના મહત્વ પર ભાર મૂકતા, તેમણે નોંધ્યું કે જલ સેવા આંકલન જેવી પહેલો ગ્રામ પંચાયતોને સેવા સ્તરોનું મૂલ્યાંકન કરવા, ગેપ ઓળખવા અને સહભાગી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સુધારણા યોજનાઓ તૈયાર કરવા સક્ષમ બનાવી રહી છે. તેમણે ગ્રામીણ જળ સેવાઓને વ્યાવસાયિક બનાવવાની, સ્ત્રોત સસ્ટેનેબિલિટી અને આબોહવા સનુકૂળતાના ઉપાયોને મજબૂત કરવાની, મોનિટરિંગ અને જવાબદારી માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવાની અને સતત ક્ષમતા નિર્માણ તથા જ્ઞાનના આદાન-પ્રદાનને પ્રોત્સાહન આપવાની જરૂરિયાત પર વધુ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે JJM ની આત્યંતિક સફળતા પીવાના પાણીની સેવાઓની ગુણવત્તા, વિશ્વસનીયતા અને સસ્ટેનેબિલિટી તથા સમય જતાં તેને સંચાલિત કરવાની અને સુધારવાની સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને સમુદાયોની ક્ષમતા દ્વારા વધુને વધુ માપવી જોઈએ.

વક્તાઓએ સ્પષ્ટ સંસ્થાકીય જવાબદારીઓ, નાણાકીય પદ્ધતિઓ, સેવા પ્રદાતાઓ અને ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા સપોર્ટેડ કામગીરી અને જાળવણીમાં ગ્રામ પંચાયતો અને પાણી સમિતિઓની કેન્દ્રીય ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. ચર્ચાઓમાં ભૂગર્ભજળ સસ્ટેનેબિલિટી અને સ્ત્રોત સંરક્ષણ, આબોહવા-સાનુકૂળ આયોજન, મોસમી માંગ અને સ્થાનિક રીતે યોગ્ય પુરવઠા મોડેલોની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. મધ્યપ્રદેશના 2026 O&M નિયમોને ગ્રામ પંચાયતની જવાબદારીઓ, નાણાકીય સત્તાઓ અને સંસ્થાકીય માળખાને સ્પષ્ટ કરવાના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે ગુજરાત અને બિહારના અનુભવોએ સમુદાયની માલિકી, પારદર્શક ટેરિફ પ્રણાલીઓ, વ્યાવસાયિક સેવાઓ અને યોજનાઓને જાળવી રાખવા માટેના ડિજિટલ સાધનોનું મહત્વ દર્શાવ્યું હતું.

સત્રમાં લાંબા ગાળાના સેવા પરિણામો માટે સતત શીખવાની ક્રિયા, ડેટા-આધારિત શાસન અને સમુદાય-સંચાલિત મૂલ્યાંકન પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. ઈ-ગ્રામ સેવા, અવનિ અને ડિજિટલ ડેશબોર્ડ જેવી પહેલોને ટ્રાન્ઝેક્શન વિઝિબિલિટી સુધારવા અને રીઅલ-ટાઇમ ની નજીકના નિર્ણય લેવા માટે સક્ષમ કરવા બદલ હાઇલાઇટ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે ECHO ઇન્ડિયાના લર્નિંગ મોડેલે દર્શાવ્યું હતું કે કેવી રીતે વ્યવહારુ, સતત અને સ્થાનિક રીતે પ્રાસંગિક ક્ષમતા નિર્માણ જમીન સ્તરે સમસ્યા નિવારણને મજબૂત બનાવી શકે છે. જલ સેવા આંકલન પરની ચર્ચામાં ગ્રામ પંચાયતો પોતાના સેવા સ્તરોનું મૂલ્યાંકન અને ચકાસણી કરે, ગેપ ઓળખે અને સુધારણા યોજનાઓ વિકસાવે તે તરફના સંક્રમણ પર વધુ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. એકંદરે, સત્રમાં રેખાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું કે JJM નો આગામી તબક્કો બનાવેલી અસ્કયામતોની સંખ્યા દ્વારા નહીં, પરંતુ સેવાઓની વિશ્વસનીયતા, ગુણવત્તા અને સસ્ટેનેબિલિટી, મજબૂત સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને તેમની જળ પ્રણાલીઓનું સતત મૂલ્યાંકન અને સુધારો કરવાની સમુદાયોની ક્ષમતા દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થશે.

9મું ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક (IIWW) 2026 ટેકનોલોજીઓ, ઇનોવેશન અને ગવર્નન્સ અભિગમો પર મજબૂત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા સાથે સંપન્ન થયું જે જળ વ્યવસ્થાપનના ભવિષ્યને આકાર આપી શકે છે.

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2315193) મુલાકાતી સંખ્યા : 11