ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને વધારવા માટે ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રમાં રોકાણ વધારવા, નિર્ણાયક દવાઓ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા નિર્ણાયક એપીઆઈના પુરવઠામાં વિક્ષેપ અટકાવવા અને પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના હેઠળ નાણાકીય સહાય પૂરી પાડીને મેડિકલ ડિવાઇસ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારત સરકારે વ્યાપક પ્રયાસો કર્યા છે. આ યોજનાએ સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવ્યું છે, આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડી છે અને ટેકનોલોજી અપનાવવાનો પ્રોત્સાહિત કર્યો છે, જેણે ફાર્મા અને મેડટેક ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ બનાવવામાં મદદ કરી છે.

મેક ઇન ઇન્ડિયા અને આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનને અનુરૂપ, PLI યોજનાઓ એટલે કે, a) નિર્ણાયક કી સ્ટાર્ટિંગ મટિરિયલ્સ (KSMs)/ ડ્રગ ઇન્ટરમીડિયેટ્સ (DIs)/ એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇંગ્રેડિયન્ટ્સ (APIs) ના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની PLI યોજના, જે સામાન્ય રીતે બલ્ક ડ્રગ્સ માટેની PLI યોજના તરીકે ઓળખાય છે; b) ફાર્માસ્યુટિકલ્સ માટેની PLI યોજના; c) રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલયના ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગ દ્વારા અમલમાં મુકાયેલ મેડિકલ ડિવાઇસના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની PLI યોજના નિર્ણાયક ફાર્માસ્યુટિકલ ઘટકો, ઉચ્ચ મૂલ્યની દવાઓ અને અદ્યતન તબીબી ઉપકરણોમાં ઉત્પાદન ક્ષમતાઓના વિસ્તરણને ટેકો આપી રહી છે.

a) બલ્ક ડ્રગ્સ માટેની PLI યોજના: નિર્ણાયક APIs માં આત્મનિર્ભરતા મજબૂત કરવી

સરકારે ₹6,940 કરોડના કુલ નાણાકીય ખર્ચ સાથે 2020માં બલ્ક ડ્રગ્સ માટેની PLI યોજનાને મંજૂરી આપી હતી. 41 ઓળખાયેલ નિર્ણાયક ઉત્પાદનોના સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા અને ખાસ કરીને APIs અને અન્ય આવશ્યક ફાર્માસ્યુટિકલ બિલ્ડિંગ બ્લોક્સ માટે આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે આ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી.

આ યોજના ગ્રીનફિલ્ડ ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટ્સમાં મોટા રોકાણો આકર્ષવા અને ભારતની સપ્લાય-ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ 48 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. જૂન 2026 સુધીમાં, ₹5,210.74 કરોડનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે, જે ₹4,330 કરોડના પ્રતિબદ્ધ રોકાણ કરતાં વધુ છે. 28 APIs/KSMs ના ઉત્પાદન માટેના 39 પ્રોજેક્ટ્સ કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે.

આ યોજનાએ પેનિસિલિન-જી, ક્લેવ્યુલેનિક એસિડ અને રિફામ્પિસિન જેવા નિર્ણાયક આથો-આધારિત ઉત્પાદનોના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પણ સક્ષમ બનાવ્યું છે, જે અગાઉ મોટે ભાગે આયાત પર નિર્ભર હતા. જૂન 2026 સુધીમાં, PLI યોજનાના લાભાર્થીઓએ ₹3,792.49 કરોડનું વેચાણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું, જેમાં ₹560.16 કરોડની નિકાસનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે આશરે 5,127 વ્યક્તિઓ માટે રોજગારીની તકો ઉભી થઈ હતી.

વિશાખાપટ્ટનમ, આંધ્રપ્રદેશના પ્રોજેક્ટ્સ સહિત નવા ઉત્પાદન એકમો કાર્યરત થવાથી નિર્ણાયક ફાર્માસ્યુટિકલ કાચા માલ માટે સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ મજબૂત થઈ રહી છે. લાયફિયસ ફાર્મા, કિનવાન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (Kinvan Private Limited), આંધ્ર ઓર્ગેનિક્સ લિમિટેડ (AOL), મેઘમણી એલએલપી, સેન્ટ્રિએન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ ઇન્ડિયા પ્રા. લિમિટેડ જેવી કંપનીઓએ પેનિસિલિન જી, ક્લેવ્યુલેનિક એસિડ, સલ્ફાડિયાઝિન, એટોરવાસ્ટેટિન, પેરા એમિનો ફેનોલ (PAP) જેવા નિર્ણાયક APIs/KSM/DI ના સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત કરવામાં યોગદાન આપ્યું છે.

b) ફાર્માસ્યુટિકલ્સ માટેની PLI યોજના: ઉચ્ચ-મૂલ્યના ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનને વેગ આપવો

ફાર્માસ્યુટિકલ્સ માટેની PLI યોજનાને ₹15,000 કરોડના કુલ નાણાકીય ખર્ચ સાથે 2021માં મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ યોજના ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને વધારવા, રોકાણ અને ઉત્પાદન વધારવા અને ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળા ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનો તરફ શિફ્ટ થવાને પ્રોત્સાહિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

આ યોજના બાયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ, કોમ્પ્લેક્સ જેનરિક્સ, પેટન્ટેડ અને ઓફ-પેટન્ટ દવાઓ, ઓર્ફન ડ્રગ્સ, ઓટો-ઇમ્યુન દવાઓ અને અન્ય ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળા ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનો, સાથે બલ્ક ડ્રગ્સ PLI યોજના હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા ન હોય તેવા ચોક્કસ APIs, DIs અને KSMs સહિતની શ્રેણીઓમાં ઉત્પાદનને ટેકો આપે છે.

આ યોજના હેઠળ 20 MSME સહિત કુલ 55 અરજદારોની પસંદગી કરવામાં આવી છે. જૂન 2026 સુધીમાં, આ યોજનાએ વાસ્તવિક રોકાણમાં ₹46,744 કરોડ આકર્ષ્યા છે, જે ₹17,275 કરોડના લક્ષ્યાંકિત રોકાણ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે.

આ યોજનાએ રોજગારી સર્જનમાં પણ યોગદાન આપ્યું છે, જેમાં જૂન 2026 સુધીમાં 1,21,294 નોકરીઓ ઉભી થઈ છે. લાભાર્થી કંપનીઓએ નાણાકીય વર્ષ 2022-23માં કામગીરીના સમયગાળાની શરૂઆતથી જૂન 2026 સુધીમાં ₹2,57,370 કરોડની નિકાસ સહિત ₹4,02,869 કરોડનું સંચયી વેચાણ પ્રાપ્ત કર્યું છે.

સન ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ, ઓરોબિંદો ફાર્મા લિમિટેડ, ડૉ. રેડ્ડીઝ લેબોરેટરીઝ લિમિટેડ, લ્યુપિન લિમિટેડ, સિપ્લા લિમિટેડ, ઇન્ટાસ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ લિમિટેડ, ટોર્પોરેન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ લિમિટેડ જેવી કંપનીઓએ કોમ્પ્લેક્સ જેનરિક્સ, બાયોસિમિલર્સ, ઓટો-ઇમ્યુન દવાઓ અને અન્ય ઉચ્ચ મૂલ્યના ફાર્માસ્યુટિકલ્સના ઉત્પાદન માટે તેમની ક્ષમતાઓનો વિસ્તાર કર્યો છે.

c) મેડિકલ ડિવાઇસ માટેની PLI યોજના: હાઇ-એન્ડ મેડિકલ ટેકનોલોજીના સ્વદેશી ઉત્પાદનને આગળ ધપાવવું

મેડિકલ ડિવાઇસના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની PLI યોજનાને ₹3,420 કરોડના કુલ નાણાકીય ખર્ચ સાથે 2020માં મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ યોજના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા અને મેડિકલ ડિવાઇસ ક્ષેત્રે મોટા રોકાણો આકર્ષવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી, ખાસ કરીને એવા ક્ષેત્રોમાં જ્યાં ભારત પર નોંધપાત્ર આયાત નિર્ભરતા હતી.

આ યોજના પાંચ વર્ષના સમયગાળા માટે ભારતમાં ઉત્પાદિત પાત્ર તબીબી ઉપકરણોના ઇન્ક્રીમેન્ટલ વેચાણ પર 5 ટકા પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે. તે ચાર વ્યાપક વિભાગોને આવરી લે છે, કેન્સર કેર/રેડિયોથેરાપી મેડિકલ ડિવાઇસ; રેડિયોલોજી અને ઇમેજિંગ ડિવાઇસ; એનેસ્થેસિયા, કાર્ડિયો-રેસ્પિરેટરી અને રેનલ કેર ડિવાઇસ; અને ઇમ્પ્લાન્ટ્સ, જેમાં ઇમ્પ્લાન્ટેબલ ઇલેક્ટ્રોનિક ડિવાઇસનો સમાવેશ થાય છે.

આ યોજનાએ અગાઉ મુખ્યત્વે આયાત કરવામાં આવતા હાઇ-એન્ડ મેડિકલ ડિવાઇસની એક શ્રેણી માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓની સ્થાપનાને સુગમ બનાવી છે. યોજના હેઠળ 57 અનન્ય તબીબી ઉપકરણોનું ઉત્પાદન શરૂ થયું છે, જેમાં MRI મશીનો, CT સ્કેનર્સ, કેથ લેબ્સ, લીનિયર એક્સિલરેટર્સ, C-આર્મ્સ, મેમોગ્રાફી મશીનો, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સિસ્ટમ્સ, એનેસ્થેસિયા મશીનો અને હાર્ટ વાલ્વનો સમાવેશ થાય છે.

આ પહેલે અગ્રણી વૈશ્વિક ઉત્પાદકોને પણ આકર્ષ્યા છે અને ભારતમાં ટેકનોલોજી સ્થાનાંતરણ અને અદ્યતન ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને પ્રોત્સાહિત કરી છે. જીઈ હેલ્થકેર, સિમેન્સ, ફિલિપ્સ, વેરેક્સ, નિપ્રો અને ઓમરોન જેવી કંપનીઓએ દેશમાં ઉત્પાદન કામગીરી સ્થાપિત કરી છે અથવા તેનો વિસ્તાર કર્યો છે, જ્યારે કેટલીક ભાગીદાર કંપનીઓએ વૈશ્વિક ભાગીદારો સાથે ટેકનોલોજી-સ્થાનાંતરણ વ્યવસ્થા કરી છે. સ્થાનિક ઉત્પાદકોએ પણ ઇમ્પ્લાન્ટ વિભાગમાં ક્ષમતાઓનો વિસ્તાર કર્યો છે, જે સ્થાનિક ઉત્પાદન અને નિકાસ ક્ષમતામાં વધારો કરવામાં યોગદાન આપે છે.

ત્રણ PLI યોજનાઓ નિર્ણાયક કાચા માલ અને APIs થી લઈને ઉચ્ચ-મૂલ્યની દવાઓ અને અદ્યતન તબીબી ટેકનોલોજી સુધીના ભારતના ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને મેડિકલ ડિવાઇસ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટેના વ્યાપક અભિગમને દર્શાવે છે.

પ્રોત્સાહનોને વાસ્તવિક ઉત્પાદન અને વેચાણ સાથે જોડીને, PLI ફ્રેમવર્ક મેક ઇન ઇન્ડિયાના વિઝનને જમીન પરની ઉત્પાદન ક્ષમતામાં પરિવર્તિત કરવામાં મદદ કરી રહ્યું છે, જ્યારે સપ્લાય-ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતામાં યોગદાન આપી રહ્યું છે અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ તથા મેડિકલ ડિવાઇસ માટે વિશ્વસનીય ઉત્પાદન હબ તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરી રહ્યું છે.

SM/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com