કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અને સહકારિતા મંત્રી શ્રી અમિત શાહે આજે મુંબઈમાં એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ મુંબઈ દ્વારા આયોજિત ‘ગણેશ જ્ઞાનાર્થી પ્રદર્શન’નું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. આ પ્રસંગે મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી શ્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસ, ઉપમુખ્યમંત્રી શ્રી એકનાથ શિંદે અને એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ મુંબઈના અધ્યક્ષ ડૉ. વિનય સહસ્રબુદ્ધે સહિત અન્ય અગ્રણી મહેમાનો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

કાર્યક્રમને સંબોધતા શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે તેઓ ગૃહ મંત્રી તરીકે નહીં પરંતુ હજારો વર્ષોથી ચાલી આવતી ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાને આગળ ધપાવવાના આંદોલનના એક સહભાગી તરીકે એશિયાટિક સોસાયટીમાં આવ્યા છે. શ્રી શાહે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ મુંબઈ ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાની વાહક બનશે અને તેને સમગ્ર દેશમાં ફેલાવશે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અને સહકારિતા મંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે જે રાષ્ટ્ર પોતાની સ્મૃતિ, ઇતિહાસ, મૂલ્યો, ભાષા, રેકોર્ડ્સ અને પરંપરાઓનું રક્ષણ કરી શકતું નથી, તે ગમે તેટલું શક્તિશાળી હોય તો પણ તેને પતન પામતા વાર લાગતી નથી; અને જે રાષ્ટ્ર પોતાની સ્મૃતિ, ઇતિહાસ, પરંપરાઓ, મૂલ્યો, રેકોર્ડ્સ, ભાષા અને વ્યાકરણનું રક્ષણ કરે છે, તે ગમે તેટલા વર્ષો સુધી ગુલામ રહે, તેને કોઈ વાસ્તવમાં ગુલામ બનાવી શકતું નથી. તેમણે કહ્યું કે વિશ્વોને માર્ગદર્શન આપવા માટે તૈયાર રહેલા ભારતના તેજસ્વી જ્ઞાનને અસંખ્ય બળોએ ભૂંસી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેઓ સફળ થઈ શક્યા નહીં. શ્રી શાહે કહ્યું કે નાલંદાના પુસ્તકાલયને બાળી શકાય છે; તેને એટલી તીવ્રતાથી રાખમાં ફેરવી શકાય છે કે મહિનાઓ સુધી ધુમાડો નીકળતો રહે, પરંતુ શ્રુતિ અને સ્મૃતિના રૂપમાં લોકોના મનમાં સ્થાયી થયેલા જ્ઞાનને કોઈ નષ્ટ કરી શકતું નથી.

શ્રી અમિત શાહે કહ્યું કે આ આપણા દેશની સંસ્કૃતિ છે કે જ્યારે આપણે પરાજિત થઈએ છીએ, ત્યારે આપણે ધીરજ સાથે આગળ વધીએ છીએ; અને જ્યારે આપણે વિજયી થઈએ છીએ, ત્યારે આપણે જેમના પર વિજય મેળવ્યો છે તેમની સ્મૃતિઓને નષ્ટ કર્યા વિના તેમને આપણી પરંપરામાં સાંકળવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ. તેમણે કહ્યું કે સાચું જ્ઞાન ક્યારેય કોઈ વિચારધારાનું બંધક હોતું નથી. જ્ઞાન પોતે જ એક વિચારધારા છે; જો તે કોઈ પણ રીતે બંધાયેલું હોય, તો જ્ઞાનનો અર્થ જ બદલાઈ જાય છે. શ્રી શાહે કહ્યું કે જ્ઞાન મુક્ત, અનિયંત્રિત હોવું જોઈએ અને તેની ઉદ્ઘોષણા પણ મુક્ત અને અનિયંત્રિત હોવી જોઈએ. તેથી, એશિયાટિક સોસાયટીની સ્થાપના કોણે કરી અને કયા હેતુ માટે કરી તેમાં ગૂંચવાવાને બદલે, આપણે એ જોવું જોઈએ કે આજે આપણી સમક્ષ રહેલા જ્ઞાન અને સંગ્રહોનો ઉપયોગ એક મહાન ભારતના નિર્માણમાં કેવી રીતે થઈ શકે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે એશિયાટિક સોસાયટીને સમજવા માટે ‘ઇન્ડોલોજી’ શબ્દને પણ સમજવો પડશે. મુદ્રાશાસ્ત્ર (ન્યુમિસ્મેટિક્સ), શિલાલેખશાસ્ત્ર (એપિગ્રાફી), આકારશાસ્ત્ર (મોરફોલોજી), ઇતિહાસ, પુરાતત્વ, ભાષાશાસ્ત્ર, દર્શનશાસ્ત્ર, સાહિત્ય, ધર્મશાસ્ત્ર અને વ્યાકરણ — આ બધું મળીને ઇન્ડોલોજી બને છે. તેનો હેતુ ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા જેવો નહોતો, જેનું લક્ષ્ય વિશ્વ અને બ્રહ્માંડનું કલ્યાણ છે. તે સમયે તેનો ઉદ્દેશ્ય અહીંની આ ભૂમિના લોકો પર લાંબા સમય સુધી શાસન કરવા માટે અહીંની વ્યવસ્થાઓને સમજવાનો હતો. શ્રી શાહે કહ્યું કે જ્યારે કોઈ બાહ્ય શક્તિ કોઈ સંસ્કૃતિનો અભ્યાસ કરે છે, ત્યારે તે કાં તો તેનો અભ્યાસ કરે છે અથવા તેને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. બંને વચ્ચે મૂળભૂત તફાવત છે. જ્યારે કોઈ તેનો અભ્યાસ કરે છે, ત્યારે તે તેને સ્વીકારે પણ છે અને પોતાને બદલે પણ છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ તેને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, ત્યારે તે વ્યાખ્યાનો ઉદ્દેશ્ય શું છે તે પ્રશ્ન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. તેમણે કહ્યું કે ઇન્ડોલોજી શબ્દ અસ્તિત્વમાં આવ્યા પછી, પ્રારંભિક વર્ષોમાં આ જોખમ સતત રહેતું હતું.

શ્રી અમિત શાહે કહ્યું કે ભારતનું જ્ઞાન ભારતના અવાજમાં લખાઈ રહ્યું નહોતું. તે સંસ્થાનવાદી (કોલોનિયલ) દ્રષ્ટિકોણની ભાષામાં લખાઈ રહ્યું હતું, જેનો ઉદ્દેશ્ય સમાજમાં એક સામૂહિક લઘુતાગ્રંથિ ઊભી કરવાનો અને આપણા લોકોના આત્મવિશ્વાસને ઘટાડવાનો હતો. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે લોકોનો આત્મવિશ્વાસ ઓછો હોય છે, ત્યારે લાંબા ગાળાની ગુલામી સામે પ્રતિકાર ઊભો થતો નથી. ગૃહ મંત્રીએ કહ્યું કે જ્ઞાનની રાજધાનીનું અર્થઘટન પણ તે જ દ્રષ્ટિકોણથી કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ આજે દેશ સ્વતંત્ર થયો છે. આઝાદીના એંસીથી વધુ વર્ષો વીતી ગયા છે. સરકાર બદલાઈ ગઈ છે, એશિયાટિક સોસાયટીની સમિતિ પણ બદલાઈ ગઈ છે, અને હવે વિશ્વાસ છે કે જ્ઞાનના આ ભંડારનો ઉપયોગ બ્રહ્માંડ, વિશ્વ અને દેશના કલ્યાણ માટે થશે, અને આ સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી સંસ્થાની નવી સમિતિની છે. શ્રી શાહે કહ્યું કે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના ઉદ્દેશ્યોને સમજીને, એ જોવું જ જોઈએ કે આ જ્ઞાન સમગ્ર દેશમાં અને સમગ્ર વિશ્વમાં કેવી રીતે ફેલાઈ શકે અને સ્વીકૃતિ મેળવી શકે. તેમણે કહ્યું કે ભારત રત્ન પંડિત પાંડુરંગ વામન કાણેના કાર્યો પર આધારિત, ‘કાણે સમગ્ર’ સંકલિત થવું જોઈએ અને તેના એક-એક શબ્દને આવનારી પેઢી માટે તૈયાર કરવો જોઈએ, જેથી એક નવી પેઢીનું નિર્માણ થાય. તેમણે કહ્યું કે આ સંસ્થામાં આવા અનેક ખજાના છે.

ગૃહ મંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે અંગ્રેજોએ જ્ઞાન અને સત્તાને એકબીજા સાથે વણી લીધા હતા. આપણું કામ જ્ઞાન અને સત્તાને સંપૂર્ણપણે અલગ કરવાનું છે, જેથી જ્ઞાનના આધારે સત્તાનું નિર્માણ થાય અને દેશ તેના આધારે જ ચાલે. આવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનું કામ એશિયાટિક સોસાયટીનું છે. તેમણે કહ્યું કે દેશમાં ઘણીવાર એવું કહેવાય છે કે ઇતિહાસ ભૂંસી નાખવામાં આવી રહ્યો છે. શ્રી શાહે કહ્યું કે તેઓ તે વિદ્વાનો સાથે સહમત નથી. ડીકોલોનાઇઝેશન (વિ-ઉપનિવેશિકરણ) ની પ્રક્રિયા એ ઇતિહાસને ભૂંસી નાખવાની પ્રક્રિયા નથી. તેનો અર્થ એ છે કે ઇતિહાસને લોકો સમક્ષ ફરી એકવાર સંપૂર્ણ, અધિકૃત રીતે અને ભારતીય દ્રષ્ટિકોણથી મૂકવો. આ ડીકોલોનાઇઝેશન છે, અને તે થવું જ જોઈએ. ડીકોલોનાઇઝેશનનો અર્થ ભૂંસી નાખવું એવો થતો નથી. ડીકોલોનાઇઝેશનનો અર્થ વિશ્વના કલ્યાણ માટે વિશ્વ સમક્ષ સત્ય મૂકવું એવો થાય છે. આજે આપણે ડીકોલોનાઇઝેશન તરફ આગળ વધ્યા છીએ. તેમણે કહ્યું કે એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ મુંબઈ પાસે મહાભારત, જૈન કલ્પસૂત્ર અને એવા વિરલ બૌદ્ધ ગ્રંથોના ચિત્રો છે જે બહુ પહેલાં બહાર આવવા જોઈતા હતા.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે મહારાષ્ટ્ર એ સારસ્વતોની ભૂમિ છે. સરસ્વતીની પ્રાથમિકતા અને મહત્વ આ ભૂમિની ઊર્જામાં જ અંતર્નિહિત છે. તેમણે કહ્યું કે એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ મુંબઈની નવી ટીમ પાસે અહીં રહેલા જ્ઞાનના ભંડારનો વિસ્તાર કરવાની અપેક્ષા છે. આ વિસ્તાર ત્રણ દ્રષ્ટિકોણથી થવો જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે એશિયાટિક સોસાયટીએ વિસ્તાર કરવો જોઈએ અને અહીં ઉપલબ્ધ હસ્તપ્રતોને ભારત સરકાર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા ‘જ્ઞાન ભારતમ નેશનલ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ મિશન’ સાથે સંપૂર્ણપણે સાંકળવી જોઈએ. એશિયાટિક સોસાયટીએ સમગ્ર મહારાષ્ટ્રના ગામડાઓમાંથી અને વિદ્વાનોના ઘરોમાંથી પૂર્વજોના દસ્તાવેજો એકત્રિત કરવા અને તેને ‘જ્ઞાન ભારતમ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ સર્વે’ સાથે જોડવા માટે એક અભિયાન ચલાવવાની શક્યતા તપાસવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે અહીં હાજર હસ્તપ્રતો સાથે સંકળાયેલા તમામ વિભાગો માટે ‘જ્ઞાન ભારતમ નેશનલ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ મિશન’ હેઠળ સંશોધન વ્યવસ્થાઓ પર વિચાર કરવો જોઈએ. શ્રી શાહે કહ્યું કે હસ્તપ્રતોમાં રહેલા વિશાળ જ્ઞાન પર સંશોધન આવશ્યક છે. આ દેશને આગળ લઈ જવાની શક્તિ ધરાવે છે. તેમણે કહ્યું કે જ્ઞાન ભારતમ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ મિશનની પ્રથમ અનૌપચારિક બેઠકમાં એક જૈન સાધુએ કહ્યું હતું કે ભારતને આર્થિક અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે વિશ્વમાં શ્રેષ્ઠ બનાવવાનું બીજ આ જ હસ્તપ્રતોમાં સમાયેલું છે. આના પર સંશોધન માટેની વ્યવસ્થા થવી જ જોઈએ.

શ્રી અમિત શાહે કહ્યું કે તેમણે મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી શ્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસને સોસાયટીને સશક્ત બનાવવાનું કહ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં, ભારત સરકાર એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ મુંબઈને તમામ શક્ય સહયોગ અને મદદ પૂરી પાડી રહી છે અને ભવિષ્યમાં પણ આમ કરવાનું ચાલુ રાખશે. શ્રી શાહે કહ્યું કે દેશના દરેક ગામ, દરેક શહેર અને દરેક રાજ્યમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી આવી તમામ સંસ્થાઓને એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ મુંબઈ સાથે જોડીને જ્ઞાનનો એક સહિયારો ભંડાર બનાવવો જોઈએ, જેથી તે સમગ્ર દેશના વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો અને વિદ્વાનો માટે ઉપલબ્ધ બને.

SM/IJ/JD