ભારતના દરિયાકાંઠાને ઇકોલોજી, સુરક્ષા, અર્થતંત્ર, ટેકનોલોજી અને માનવ વિકાસના એકબીજા સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્ર તરીકે જોવો જોઈએ, તેમ કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભારી) અને પીએમઓ, કાર્મિક, જાહેર ફરિયાદો, પેન્શન, અણુ ઊર્જા અને અવકાશ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે આજે નેશનલ કોન્ફરન્સ ઓન કોસ્ટલ ઇકોલોજી, સિક્યુરિટી એન્ડ સસ્ટેનેબિલિટી (CCESS) 2026 ને વર્ચ્યુઅલ રીતે સંબોધતી વખતે જણાવ્યું હતું. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે ભારતનો 11,000–12,000 કિમી લાંબો દરિયાકાંઠો સમુદ્રી સંસાધનો અને "બ્લુ ઇકોનોમી" માટે નોંધપાત્ર ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે દેશનો લાંબો દરિયાકાંઠો અને વ્યાપક સમુદ્રી ઇકોસિસ્ટમ નોંધપાત્ર તકો પ્રદાન કરે છે, જ્યારે વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન, પર્યાવરણીય સ્થિરતા, સુરક્ષા અને આર્થિક વિકાસને જોડતા એકીકૃત અભિગમની પણ જરૂરિયાત ધરાવે છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારત પાસે 11,000–12,000 કિમી લાંબો તટીય વિસ્તાર છે, જે વિશ્વમાં સૌથી લાંબા વિસ્તારો પૈકીનો એક છે, અને તેમણે દેશના ભવિષ્યના વિકાસમાં મહાસાગર અને તટીય પ્રદેશોના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે મહાસાગર સાથે ભારતનો ઐતિહાસિક સંબંધ પણ તેના પૂર્વજો પાસે રહેલા સમુદ્રી પર્યાવરણના જ્ઞાન અને સમજણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ડીપ ઓશન મિશનના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારત એક સાથે સ્વદેશી ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરતી વખતે ડીપ ઓશનના મોટે ભાગે વણસ્પર્શ્યા સંસાધનોની શોધ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે તાજેતરમાં સંપૂર્ણ રીતે સ્વદેશી સંશોધન જહાજ, ઓઆરવી સાગર મંથન લોંચ કરવામાં આવ્યું હતું, જે ડીપ-ઓશન સંશોધન અને શોધમાં આત્મનિર્ભરતા તરફના પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સમુદ્રનું ઊંડાણ શોધવા માટે રોબોટ્સ અને સબમર્સિબલ્સ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. તેમણે ડીપ-સી શોધ માટે ભારતની ક્ષમતા વધારવાના પ્રયાસોનો પણ સંદર્ભ આપ્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આ ક્ષેત્રમાં દેશની પ્રગતિ સમુદ્રી સંસાધનોને સમજવા અને તેનો ઉપયોગ કરવા માટે નવી શક્યતાઓ ખોલશે.

મંત્રીએ ડીપ-ઓશન શોધને ભારતની ઉભરતી આર્થિક તકો સાથે જોડતા કહ્યું કે જો દેશે તેના અર્થતંત્રોને આગલા સ્તરે લઈ જવું હોય તો તેણે એવા સંસાધનો તરફ જોવું પડશે જે હજુ સુધી પૂર્ણપણે શોધાયા નથી. તેમણે ધાતુઓ, ખનિજો અને મત્સ્યોદ્યોગ સહિતના સમુદ્રી અને તટીય સંસાધનોની નોંધપાત્ર ક્ષમતા ધરાવતા ક્ષેત્રો તરીકે ઓળખ કરી હતી.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે પર્યાવરણીય સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે દેશના આર્થિક વિકાસમાં યોગદાન આપવા માટે સમુદ્રી સંસાધનોની ક્ષમતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. બ્લેક સલ્ફાઇટ અને ખનિજો પરના સંશોધનનો સંદર્ભ આપતા તેમણે કહ્યું કે ભવિષ્યમાં સમુદ્રી ખનિજો કાઢવાની શક્યતા શોધાઈ રહેલા ક્ષેત્રોમાંથી એકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમણે મત્સ્યોદ્યોગની આર્થિક ક્ષમતા વધારવા તરફ લક્ષિત કામગીરી પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તટીય સમુદાયો વ્યાપક તટીય ઇકોસિસ્ટમનો એક અભિન્ન ભાગ છે. તેમણે કહ્યું કે તટીય સંસાધનોની આર્થિક ક્ષમતાનો વિસ્તાર કરવાના પ્રયાસો પર્યાવરણના રક્ષણને સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે દરિયાકાંઠે રહેતા સમુદાયોની આજીવિકા સુધારવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા જોઈએ.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે તટીય સુરક્ષાના વધતા જતા ટેકનોલોજીકલ પરિમાણ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ઓશન ઓબ્ઝર્વેશન, સર્વેલન્સ, કમ્યુનિકેશન, રિમોટ સેન્સિંગ, ડેટા અને ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ તટીય અને સમુદ્રી પર્યાવરણ માટે ભારતની સમજણ અને સજ્જતાને મજબૂત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે સરકાર અને સમગ્ર રાષ્ટ્રની સંયુક્ત ભાગીદારી સાથે, આ ટેકનોલોજીકલ ક્ષમતાઓને એક હોલિસ્ટિક કોસ્ટલ ઇન્ડિયા અભિગમ દ્વારા એકસાથે લાવવાની જરૂર છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે દરિયાકાંઠા સાથે જોડાયેલા પડકારો અને તકોને અલગથી કામ કરતા વ્યક્તિગત ક્ષેત્રો દ્વારા સંબોધિત કરી શકાય નહીં.

આ સંદર્ભમાં, ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે નેશનલ કોન્ફરન્સ ઓન કોસ્ટલ ઇકોલોજી, સિક્યુરિટી એન્ડ સસ્ટેનેબિલિટી (CCESS) 2026 નિષ્ણાતતાના વિવિધ ક્ષેત્રોને એકસાથે લાવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ મંચ પૂરો પાડે છે. આ પરિષદનું બહુવિધ વિષયક પ્રકૃતિ, જેમાં પૃથ્વી વિજ્ઞાન, શિક્ષણ જગત, સંરક્ષણ, દરિયાઈ સંસ્થાઓ, કાનૂની નિષ્ણાતો, ઉદ્યોગ અને તટીય ભાગીદારો સામેલ છે, તટીય પડકારોની એકીકૃત સમજ  વિકસાવવાની તક પૂરી પાડે છે.

મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તટીય ઇકોલોજી અને તટીય સુરક્ષાને અલગથી સંબોધિત કરી શકાય નહીં. તેમણે કહ્યું કે સ્થિતિસ્થાપક તટીય પ્રદેશો માટે તંદુરસ્ત સમુદ્રી ઇકોસિસ્ટમ, માહિતગાર સમુદાયો, અસરકારક શાસન અને મજબૂત વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓ જરૂરી છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે સમુદ્ર વિજ્ઞાનને રાષ્ટ્રીય નીતિ સાથે જોડવાના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેથી વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન તટીય આયોજન અને વ્યવસ્થાપનમાં સીધું યોગદાન આપી શકે. તેમણે તટીય સમુદાયોની ભૂમિકા પર પણ ભાર મૂક્યો હતો, એ નોંધતા કે તેમની આજીવિકા, પરંપરાગત જ્ઞાન અને ભાગીદારી ટકાઉ તટીય વિકાસ માટે અભિન્ન છે.

તેમણે કહ્યું કે ભારતની તટીય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને બંદરો કનેક્ટિવિટી, વેપાર અને આર્થિક વૃદ્ધિ માટે કેન્દ્રીય છે, અને આ સંપત્તિઓના ટકાઉ વિકાસ માટે તટીય અને સમુદ્રી પર્યાવરણની યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક સમજ જરૂરી છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે છેલ્લા પાંચ વર્ષથી હાથ ધરવામાં આવેલા "સ્વચ્છ સાગર સુરક્ષિત સાગર" અભિયાન પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે યાદ કર્યું કે 2022 માં 75-દિવસનું અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં તટીય રાજ્યોના નાગરિકો અને વિવિધ ભાગીદારોની ભાગીદારી સામેલ હતી.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ અભિયાન આ વર્ષે પણ 12 સપ્ટેમ્બરથી 19 સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલુ રહેશે, જેમાં સફાઈ ઝુંબેશ અને એનજીઓ (NGOs) તથા સંસ્થાઓની ભાગીદારી સહિતની પ્રવૃત્તિઓની શ્રેણી સામેલ છે. તેમણે ભારતના દરિયાકાંઠાને સ્વચ્છ રાખવા માટેની પ્રતિજ્ઞાની શરૂઆત પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેમાં અભિયાનમાં નાગરિક-ભાગીદારીનો ઘટક ઉમેરાયો છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે મોટો ઉદ્દેશ્ય એક હોલિસ્ટિક કોસ્ટલ ભારત અભિગમ વિકસાવવાનો હોવો જોઈએ જેમાં પર્યાવરણીય સ્થિરતા, આર્થિક તક, વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા અને તટીય સુરક્ષા એકબીજાને પુનઃબળ આપે. તેમણે અલગ-અલગ ક્ષેત્રોમાં કામ કરવાથી દૂર રહીને એક એકીકૃત માળખા તરફ આગળ વધવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો જે વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનને એક સુરક્ષિત, ટકાઉ અને સમૃદ્ધ તટીય ભવિષ્ય માટે સહયોગ, સંશોધન પ્રાથમિકતાઓ અને વ્યવહારુ કાર્યવાહીમાં રૂપાંતરિત કરી શકે.

SM/IJ/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com