દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના- રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM), ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયે, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર વોટ વર્ક્સ ટુ એડવાન્સ જેન્ડર ઇક્વાલિટી (IWWAGE)ના સહયોગથી, “ભાગીદારીથી નેતૃત્વ: આજીવિકામાં મહિલાઓની સક્રિય ભૂમિકા” થીમ પર જેન્ડર સંવાદની સાતમી આવૃત્તિનું આયોજન કર્યું હતું.

આ સંવાદમાં દેશભરના 6 લાખથી વધુ હિતધારકોએ ભાગ લીધો હતો, જેમાં SHG મહિલાઓ, સ્ટેટ ગ્રામીણ આજીવિકા મિશનના સ્ટાફ, નીતિ નિર્માતાઓ, જેન્ડર નિષ્ણાતો અને પ્રેક્ટિશનરોનો સમાવેશ થાય છે, જેણે અનુભવોના વિનિમય માટે અને ગ્રામીણ આજીવિકા અને આર્થિક સંસ્થાઓમાં મહિલાઓની ભાગીદારી, નેતૃત્વ અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાને મજબૂત કરવા માટે વિચારમંથન કરવા માટેનું એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું હતું.

તેમના મુખ્ય પ્રવચનમાં, ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયના સચિવ, શ્રી રોહિત કંસલે એપ્રિલ 2021માં 1,400 સહભાગીઓથી સપ્ટેમ્બર 2025માં લગભગ છ લાખ સુધીની જેન્ડર સંવાદની યાત્રા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જે વધતા અવાજ અને નેતૃત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમણે મહિલાઓની આગેવાની હેઠળના આંદોલન તરીકે વિશ્વભરમાં ઉદાહરણરૂપ 10 કરોડથી વધુ મહિલાઓ સાથે SHG ચળવળની તાકાત પર ભાર મૂક્યો હતો. રાજ્ય સંચાલિત નવીનતાઓને રેખાંકિત કરતા, તેમણે મહારાષ્ટ્રના મહિલા ખેડૂત સશક્તિકરણ બિલ વિશે માહિતી આપી જે ઔપચારિક જમીનના ટાઇટલ વિનાની મહિલા ખેડૂતોને માન્યતા આપે છે, ઓડિશાનું ભુવનેશ્વર ઘોષણાપત્ર જે કૃષિ સંસ્થાઓમાં મહિલાઓના જમીનના અધિકારો અને પ્રતિનિધિત્વને આગળ ધપાવે છે, અને આંધ્રપ્રદેશનું RySS કુદરતી ખેતી મોડેલ, જે મહિલાઓના SHGs દ્વારા મોટા પાયે ચલાવવામાં આવે છે.

તેમણે એ પણ રેખાંકિત કર્યું કે વાર્ષિક ₹1 લાખથી વધુ કમાણી કરતી 3.46 કરોડથી વધુ લખપતિ દીદીઓ મહિલાઓની આર્થિક આકાંક્ષાઓને સમાન રીતે મજબૂત કરી રહી છે. તેમણે રાજ્યોમાં આવી નવીનતાઓની ઓળખ કરવા, તેને અપનાવવા અને તેનો વિસ્તાર કરવાની અને વિકસિત ભારતના નિર્માણમાં ઉત્પાદકો, સાહસિકો, નિર્ણય લેનારાઓ અને નેતાઓ તરીકે મહિલાઓની ભૂમિકાને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

સહભાગીઓનું સ્વાગત કરતા, ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ-RL, શ્રી અમિત શુક્લાએ DAY-NRLM હેઠળ જેન્ડર સંકલનના ઉત્ક્રાંતિ પર પ્રકાશ પાડ્યો - ગતિશીલતાથી લઈને કાર્યક્રમની ડિઝાઇન અને અમલીકરણમાં મુખ્ય પ્રવાહની ચિંતા તરીકે જેન્ડરને કેન્દ્રીય સંસ્થાકીય રૂપ આપવા સુધી. તેમણે નોંધ્યું કે ડિસેમ્બર 2021માં બહાર પાડવામાં આવેલી જેન્ડર એડવાઇઝરી, વાર્ષિક રાષ્ટ્રીય જેન્ડર અભિયાન તરીકે 'નયી ચેતના', જેન્ડર ઇન્ટિગ્રેશન વર્કશોપ, અને આજીવિકામાં જેન્ડર સંકલન માટેની પ્રેક્ટિસ ગાઇડ જેવી પહેલોએ આ અભિગમને ઉત્તરોત્તર મજબૂત બનાવ્યો છે. CLFs, ઉત્પાદક જૂથો, ઉત્પાદક સાહસો અને FPOs સહિત મહિલાઓની સામૂહિક આર્થિક સંસ્થાઓની આગામી સીમા પર ભાર મૂકતા, તેમણે ખાસ કરીને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા ખેડૂત વર્ષ 2026ના સંદર્ભમાં મજબૂત શાસન અને વ્યવસ્થાપકીય ક્ષમતાઓ, નાણાકીય રેકોર્ડ-કીપિંગ અને ધિરાણ-સજ્જતા માટે આહ્વાન કર્યું હતું.

શ્રીમતી સ્વાતિ શર્મા, સંયુક્ત સચિવ, ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયે, એન્ટરપ્રાઇઝ વિકાસ, વેલ્યુ ચેઇન્સ, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ અને માર્કેટ એક્સેસ દ્વારા SHG મહિલાઓમાં સાહસિકતાને મજબૂત કરવા તરફના એક મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે ચાલુ રાષ્ટ્રીય સાહસિકતા અભિયાન-II (21 ઓગસ્ટ-21 નવેમ્બર 2026) પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે SHGs, ફેડરેશનો, ઉત્પાદક જૂથો, FPOs/FPCs અને ઉત્પાદક સાહસો દ્વારા એકત્રીકરણ, નાણાકીય સમાવેશ, કૌશલ્ય, ટેકનોલોજી, બજાર જોડાણો અને અસ્કયામતોની માલિકી દ્વારા સમર્થિત, મહિલાઓની આર્થિક એજન્સી અને નેતૃત્વને મજબૂત કરવા માટે નિર્ણાયક છે. તેમણે આજીવિકા અને સાહસિકતાની પહેલોમાં જેન્ડરને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા માટે મંત્રાલયો અને વિભાગો, તકનીકી અને સંશોધન સંસ્થાઓ, એકેડેમિયા, નાગરિક સમાજ અને વિકાસ ભાગીદારોને એકસાથે લાવીને સમગ્ર-સરકાર અને અભિસરણ (કન્વર્જન્સ) અભિગમ માટે આહ્વાન કર્યું હતું.

અન્ય વક્તાઓએ પણ વિવિધ દૃષ્ટિકોણો અને અભિગમો સાથે ચર્ચાને સમૃદ્ધ બનાવી. મધ્ય પ્રદેશના SPM–નોન-ફાર્મ લાઇવલીહૂડ્સ વિભાગના શ્રીમતી ગરિમા સાઈ સુંદરમે રેખાંકિત કર્યું કે આર્થિક સશક્તિકરણ અને સંસાધનો સુધીની પહોંચ મહિલાઓની નિર્ણયક્ષમતા મજબૂત બનાવે છે અને તેમના નેતૃત્વને ટકાઉ બનાવે છે. MAKAAMના શ્રીમતી સીમા કુલકર્ણીએ મહિલાઓની ભાગીદારી અને નેતૃત્વને સક્ષમ બનાવવા માટે સામાજિક સુરક્ષા અને સહાય પ્રણાલીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. જેન્ડર અને લાઇવલીહૂડ્સ નિષ્ણાત પ્રો. નિત્યા રાવે મહિલાઓની આર્થિક ઓળખ, પ્રતિનિધિત્વ અને ટકાઉ નેતૃત્વને મજબૂત બનાવવા માટે વિવિધ વિભાગો વચ્ચે સંકલન, સંસ્થાકીય સહાય, અવેતન સંભાળ કાર્ય તથા સંસાધનોની માલિકીમાં રહેલી ખામીઓને દૂર કરવા અને યોગ્ય સાધનો તથા ટેક્નોલોજી સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

આસામ અને મહારાષ્ટ્રની મહિલા નેતાઓએ સ્વસહાય જૂથ (SHG)ની સભ્યપદથી લઈને ઉદ્યોગસાહસિકતા, નેતૃત્વ અને નિર્ણય લેવાની ભૂમિકા સુધીની પોતાની સફર શેર કરી.આસામના સોનિતપુરના શ્રીમતી નિહારિકા ભૂયાને SHG સભ્યથી મહિલા સંચાલિત FPCમાં નેતૃત્વની ભૂમિકા સુધીની સફર કરી. તેમણે દર્શાવ્યું કે સામૂહિક પ્રયાસો, તાલીમ અને સંસ્થાકીય સહાયથી મહિલા ખેડૂતો પોતાની આર્થિક ભાગીદારી અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાને કેવી રીતે મજબૂત બનાવી શકે છે. મહારાષ્ટ્રના અકોટાના શ્રીમતી કીર્તિ તાઈ દેશમુખે ગૃહિણીમાંથી ઉદ્યોગસાહસિક બન્યા. તેમણે દર્શાવ્યું કે SHG આધારિત તાલીમ અને સરકારી યોજનાઓ સુધીની પહોંચે તેમને પોતાનો વ્યવસાય સ્થાપિત કરવામાં, આત્મવિશ્વાસ વધારવામાં અને અન્ય મહિલાઓને ઉદ્યોગસાહસિકતા અપનાવવા પ્રેરિત કરવામાં કેવી રીતે મદદ કરી.

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા ખેડૂત વર્ષ 2026 સાથે જોડાયેલા સાતમા જેન્ડર સંવાદે, ગ્રામીણ આજીવિકા, ખાદ્ય પ્રણાલીઓ અને સ્થાનિક અર્થતંત્રોમાં મહિલા ખેડૂતો અને તેમની આજીવિકા સંસ્થાઓના યોગદાનને માન્યતા આપવા અને વિસ્તૃત કરવા માટે એક રાષ્ટ્રીય મંચ પૂરો પાડ્યો હતો. DAY-NRLM અને IWWAGE ની સંયુક્ત પહેલ તરીકે એપ્રિલ 2021માં શરૂ થયેલ, જેન્ડર સંવાદ જ્ઞાનના આદાન-પ્રદાન અને નીતિ વિષયક સંવાદ માટેના એક રાષ્ટ્રીય મંચ તરીકે વિકસિત થયો છે, જે મહિલાઓના આર્થિક સશક્તિકરણ અને સર્વસમાવેશક ગ્રામીણ વિકાસના મુખ્ય ચાલક તરીકે જાતિ સમાનતાને પુનઃપુષ્ટ કરે છે.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad