રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ દર વર્ષે સપ્ટેમ્બર મહિનામાં ઉજવવામાં આવે છે. તે સમુદાયોને એકત્રિત કરવા અને સગર્ભા સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ, બાળકો, કિશોરો અને તેમના પરિવારોમાં પોષણ, સ્વાસ્થ્ય અને સંભાળ સંબંધિત સ્વસ્થ આદતોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ મંચ પૂરો પાડે છે. 9 સપ્ટેમ્બર, 2026થી શરૂ થતો 9મો પોષણ માહ 2026 આંગણવાડી કેન્દ્રોના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય સગર્ભા અને સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ માટે સંતુલિત અને પ્રોટીનયુક્ત પોષણ અંગે જાગૃતિ લાવવાનો છે. અગાઉના પોષણ માહ અભિયાનો દરમિયાન, દેશભરમાં પોષણના પરિણામો સુધારવાના વ્યાપક પ્રયાસોની સાથે સાથે, માતાના પોષણ, શિશુ અને નાના બાળકના આહાર (IYCF) પદ્ધતિઓ, વૃદ્ધિનું નિરીક્ષણ અને સ્વચ્છતા અંગે જાગૃતિ અને હકારાત્મક વર્તણૂકીય ફેરફારોને મજબૂત કરવામાં આવ્યા છે.

પૃષ્ઠભૂમિ

કુપોષણ એ ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ જાહેર આરોગ્ય પડકારોમાંનો એક છે, જે જીવન ચક્ર દરમ્યાન મહિલાઓ અને બાળકોના સ્વાસ્થ્ય, વિકાસ, શિક્ષણ અને ઉત્પાદકતાને અસર કરે છે. સંકલિત પ્રતિભાવને મજબૂત બનાવવા માટે, ભારત સરકારે માર્ચ 2018માં પોષણ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું જેમાં વિકાસના કાર્યસૂચિના કેન્દ્રમાં પોષણને રાખીને બહુ-મંત્રીમંડળીય સંકલન મિશનનો સમાવેશ થાય છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2021-22માં, આ હસ્તક્ષેપોને મિશન પોષણ 2.0 - મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત ભારતના એકીકૃત રાષ્ટ્રીય પોષણ મિશન હેઠળ સંકલિત કરવામાં આવ્યા હતા. પોષણ 2.0 ત્રણ મુખ્ય યોજનાઓને એક માળખામાં એકીકૃત કરે છે:

1. પોષણ અભિયાન (ટેક્નોલોજી-આધારિત દેખરેખ, 'જન આંદોલન' અથવા લોક-આંદોલન અને વર્તણૂકીય પરિવર્તન).
2. આંગણવાડી સેવાઓ/ સંકલિત બાળ વિકાસ સેવાઓ (ICDS) (પૂરક પોષણ, ગરમ રાંધેલું ભોજન, અને બાળપણના પ્રારંભિક તબક્કામાં સંભાળ).
3. કિશોરીઓ માટેની યોજના (શાળામાં અભ્યાસ ન કરતી કિશોરીઓ અથવા કિશોરી છોકરીઓ માટે પોષણ સહાય).

રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ, મિશન પોષણ 2.0 યોજના અને ઉદ્દેશ્યો વિશે સરકાર દ્વારા જાગૃતિ ફેલાવવાનો એક માર્ગ છે.

9મો રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ, 9 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ વારાણસી, ઉત્તર પ્રદેશમાં રુદ્રાક્ષ ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એન્ડ કન્વેન્શન સેન્ટર ખાતેથી પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો છે, જેનો હેતુ આંગણવાડી કેન્દ્રોના મહત્વને ઓળખવાનો છે. આંગણવાડી કેન્દ્રો વિશ્વનું સૌથી મોટું બાળ સંભાળ નેટવર્ક છે, જે સૌથી દૂરના સમુદાયોમાં પણ બાળકોને આવશ્યક સંભાળ અને સહાય પૂરી પાડે છે. આ વર્ષે કેન્દ્રીય થીમ "હમારી આંગણવાડી હમારી જીમ્મેદારી" છે, જે દરેક નાગરિકને આંગણવાડી કેન્દ્રોની સહિયારી માલિકી લેવાનું આહ્વાન કરે છે.

9મો રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ

"હમારી આંગણવાડી, હમારી જિમ્મેદારી"ની મુખ્ય થીમ હેઠળ, પોષણ, સંભાળ અને બાળપણના વિકાસ માટે સમુદાય-આગેવાની હેઠળની કાર્યવાહીના કેન્દ્રમાં આંગણવાડી કેન્દ્રોને સ્થાન આપવાનો પ્રયાસ કરે છે, જ્યારે પોષણ માટે સામૂહિક માલિકી અને જવાબદારીને મજબૂત બનાવે છે. આ અભિયાનને પરસ્પર એકબીજાને મજબૂત કરતી પાંચ મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ આધારિત રાખવામાં આવ્યું છે.

1. આહારની વિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપવું, જેમાં પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રોટીનનું સેવન, વિવિધ ખાદ્ય જૂથો અને સ્થાનિક ખોરાક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું;
2. મેનુ પરિભ્રમણ, સ્વચ્છતા અને ગુણવત્તા ખાતરી દ્વારા SNP હેઠળ તાજા, વૈવિધ્યસભર HCM ને પ્રોત્સાહન આપવું;
3. નવા રચાયેલા AMC (23 જૂન 2026ના રોજ જારી કરાયેલ માર્ગદર્શિકા) અને SNP મેનુ બોર્ડના પ્રદર્શન દ્વારા પોશન માટે સમુદાયની માલિકી અને જવાબદારીને મજબૂત બનાવવી ;
4. બાળક શું ખાય છે અને બાળક કેવી રીતે શીખે છે તે વચ્ચેના અવિભાજ્ય જોડાણને પ્રકાશિત કરીને, પ્રારંભિક બાળપણ સંભાળ અને શિક્ષણ (ECCE)ના મૂળભૂત સ્તંભો તરીકે જ્ઞાનાત્મક વિકાસ અને પર્યાપ્ત પોષણને પ્રોત્સાહન આપવું; અને
5. રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ 2026 ભારતના મુખ્ય માતૃત્વ લાભ કાર્યક્રમ, પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY)ના 10 વર્ષની ઉજવણી પણ કરશે, જે માતાના પોષણને ટેકો આપવા, આરોગ્ય-શોધક વર્તણૂકોને પ્રોત્સાહન આપવા અને ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આવક સહાય પૂરી પાડવામાં તેના યોગદાનને પ્રકાશિત કરશે, જ્યારે સ્વસ્થ વિકાસ, જ્ઞાનાત્મક વિકાસ અને આજીવન સુખાકારી માટે જીવનના પ્રથમ 1,000 દિવસો દરમિયાન માતાના પોષણ અને સંભાળના મહત્વપૂર્ણ મહત્વને મજબૂત બનાવશે.

રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ 2026 માટે સૂચિત થીમ્સ

1. આહારની વિવિધતા અને પૂરતું પ્રોટીન: પોષક તત્વોની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા, સ્વસ્થ વિકાસ અને વિકાસને ટેકો આપવા અને તમામ પ્રકારના કુપોષણને રોકવા માટે, અનાજ અને બાજરી, કઠોળ, ફળો અને શાકભાજી, બદામ અને બીજ, તથા દૂધ અને દૂધના ઉત્પાદનોનો સમાવેશ કરતો વૈવિધ્યસભર આહાર જરૂરી છે. જીવનભર, ખાસ કરીને પૂરક ખોરાકના સમયગાળા દરમિયાન, પોષણ પરિણામો સુધારવા અને નાનપણથી જ સ્વસ્થ ખાવાની આદતોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આહારની વિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપવું મૂળભૂત છે.

પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હોઈ શકે છે -

• સ્વસ્થ અને વૈવિધ્યસભર વાનગીઓના પ્રદર્શનો: આંગણવાડી કેન્દ્રો પર વિવિધ ખાદ્ય જૂથો, અનાજ અને બાજરી, કઠોળ, શાકભાજી અને ફળો, બદામ અને બીજ, દૂધ અને દૂધના ઉત્પાદનો અને ઈંડામાંથી મેળવેલા સસ્તા, સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ ઘટકોનો ઉપયોગ કરીને સ્વસ્થ અને વૈવિધ્યસભર વાનગીઓના જીવંત પ્રદર્શનો યોજાશે.
• પોષણ મેળા: દરેક વય જૂથ માટે સંતુલિત અને વૈવિધ્યસભર ભોજન બનાવવા પર સલાહ સાથે, ઇન્ટરેક્ટિવ ડિસ્પ્લે અને રેસિપી પ્રદર્શનો દ્વારા સ્થાનિક પૌષ્ટિક ખોરાક દર્શાવતા પોષણ મેળાઓનું આયોજન કરવામાં આવશે.
• 'પ્રોટીન-સમૃદ્ધ ખોરાક' ઝુંબેશ: વનસ્પતિ અને પ્રાણી સ્ત્રોતોમાંથી પ્રોટીન-સમૃદ્ધ ખોરાક, કઠોળ, કઠોળ, બદામ અને બીજ, દૂધ અને દૂધના ઉત્પાદનો અને ઇંડા પર જાગૃતિ પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરીને, દૈનિક આહારમાં પ્રોટીન ઉમેરવાની વ્યવહારુ અને સસ્તી રીતો દર્શાવવામાં આવશે.
• પોષણ વાટિકાના ઉત્પાદનો અને સ્થાનિક ખોરાકનું પ્રદર્શન: પોષણ વાટિકાના ઉત્પાદનો અને સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ મોસમી ખોરાકનું પ્રદર્શન કરાશે, ઘરગથ્થુ ભોજનમાં અને નાના બાળકો માટે પૂરક ખોરાકમાં તેમના નિયમિત ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે.

2. આંગણવાડી કેન્દ્રો પર તાજું ગરમ રાંધેલું ભોજન (HCM): લાભાર્થીઓને સતત તાજું, વૈવિધ્યસભર અને પૌષ્ટિક ગરમ રાંધેલું ભોજન (HCM) મળે તે સુનિશ્ચિત કરવું એ SNPની ગુણવત્તા, ઉપયોગ અને અસરકારકતામાં સુધારો કરવા માટેનું કેન્દ્રબિંદુ છે, સાથે સાથે આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં નિયમિત હાજરીને પ્રોત્સાહન આપે છે. બાજરી, કઠોળ અને મોસમી શાકભાજી સહિત સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ ઘટકોમાંથી બનાવેલા તાજા તૈયાર, આરોગ્યપ્રદ ભોજન પર ભાર મૂકવાથી, આહારની વિવિધતાના મહત્વને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવે છે અને ઘરગથ્થુ સ્તરે સ્વસ્થ ખાવાની પદ્ધતિઓ અપનાવવાને સમર્થન મળે છે. પોષણ માહ 2026 સાપ્તાહિક મેનુ પરિભ્રમણ, સમુદાય ભાગીદારી અને મજબૂત ગુણવત્તા ખાતરી પદ્ધતિઓ દ્વારા HCM ની ગુણવત્તા અને સ્વીકાર્યતાને મજબૂત કરવાની તક પૂરી પાડે છે.

પ્રવૃત્તિઓમાં શામેલ હોઈ શકે છે -

• સાપ્તાહિક મેનુ પરિભ્રમણ: રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં સાપ્તાહિક મેનુ પરિભ્રમણ કાર્યરત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ, જેથી સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ ઘટકો, બાજરી, કઠોળ અને મોસમી શાકભાજીનો ઉપયોગ કરીને અઠવાડિયાના દિવસોમાં વિવિધ ગરમ રાંધેલા ભોજન (HCM) મેનુ સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
• ગરમ રાંધેલા ભોજન (HCM)ના પ્રદર્શનો: SNP માર્ગદર્શિકા અનુસાર તૈયાર કરાયેલા HCMના જીવંત પ્રદર્શનો, યોગ્ય ઘટકો, સ્વચ્છતા તૈયારી પદ્ધતિઓ અને સંતુલિત ભોજન રચના પર પ્રકાશ પાડે છે.
• મિશન-મોડ હોટ કુક્ડ મીલ (HCM) ગુણવત્તા પરીક્ષણ: ખાદ્ય સલામતી અને ગુણવત્તાના ધોરણોને મજબૂત બનાવવા માટે FSSAI સાથે સહયોગથી HCMનું રાષ્ટ્રવ્યાપી પરીક્ષણ હાથ ધરવું.
• સમુદાય ગરમ રાંધેલા ભોજન (HCM)ના સ્વાદ સત્રો: આંગણવાડી કેન્દ્રો પર માતાપિતા, પંચાયતો, SHG અને આંગણવાડી વ્યવસ્થાપન સમિતિઓની ભાગીદારી સાથે HCMના સમુદાય સ્વાદ સત્રોનું આયોજન કરવું.

3. સમુદાયની માલિકી અને જવાબદારી: 23 જૂન 2026ના રોજ જારી કરાયેલા મંત્રાલયના માર્ગદર્શિકા અનુસાર, આંગણવાડી વ્યવસ્થાપન સમિતિઓ (AMCs)ની તાજેતરની રચના, SNPમાં સમુદાય માલિકી અને જવાબદારીને મજબૂત બનાવવાની સમયસર તક પૂરી પાડે છે. આંગણવાડી સુપરવાઇઝરની અધ્યક્ષતામાં, AMCsનો હેતુ સહભાગી દેખરેખને પ્રોત્સાહન આપવા, સમુદાય જોડાણને મજબૂત બનાવવા અને આંગણવાડી કેન્દ્રમાં સેવા વિતરણની ગુણવત્તા અને અસરકારકતામાં સુધારો કરવાનો છે. પોષણ માહ 2026 જાગૃતિ પેદા કરવા, લાભાર્થીઓને એકત્ર કરવા અને પોષણ અને પ્રારંભિક બાળપણ સંભાળ સેવાઓની દેખરેખમાં તેમની સક્રિય ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરીને આ સમિતિઓને કાર્યરત કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપી શકે છે.

આ પ્રયાસને પૂરક બનાવતા, આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં SNP મેનુ બોર્ડનો સાર્વત્રિક પ્રદર્શન અને ઉપયોગ લાભાર્થી હકો અને દૈનિક મેનુ સમુદાય માટે દૃશ્યમાન બનાવીને પારદર્શિતા વધારી શકે છે. સાથે મળીને, AMC અને મેનુ બોર્ડ મેનુ પાલન, ભોજનની ગુણવત્તા અને સેવાની નિયમિતતાનું નિરીક્ષણ કરવામાં સમુદાયની ભાગીદારીને વધુ પ્રોત્સાહન આપી શકે છે, જ્યારે પૂરક પોષણ, લાભાર્થી હકો અને પ્રતિભાવશીલ બાળ સંભાળ પ્રથાઓ પ્રત્યે જાગૃતિ વધારી શકે છે.

પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હોઈ શકે છે -

• આંગણવાડી વ્યવસ્થાપન સમિતિઓ (AMCs)નું સક્રિયકરણ: સમુદાયની ભાગીદારીનું નેતૃત્વ કરવા, પોષણ સેવા વિતરણની સમીક્ષા કરવા અને પોષણ મહિની પ્રવૃત્તિઓને ટેકો આપવા માટે તમામ આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં AMCsને સક્રિય કરવું. વધુમાં, ખાતરી કરવી કે પોષણ માહ દરમિયાન ઓછામાં ઓછી એક AMC મીટિંગ યોજવામાં આવશે.
• SNP મેનુ બોર્ડ ડિસ્પ્લે: રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ખાતરી કરે કે તેઓ બધા આંગણવાડી કેન્દ્રો પર SNP મેનુ બોર્ડ પ્રદર્શિત કરે જેથી લાભાર્થીઓને દિવસવાર HCM/THR મેનુની જાગૃતિ વધે અને સેવા વિતરણની પારદર્શિતા અને સમુદાય દેખરેખ મજબૂત બને.
• ભોજનની ગુણવત્તાનું સમુદાય દેખરેખ: ભોજનની ગુણવત્તા, જથ્થો, મેનુ પાલન અને પૂરક પોષણ કાર્યક્રમના સમયાંતરે સામાજિક ઓડિટનું નિરીક્ષણ કરવા માટે AMC અને માતાઓની સમિતિઓને સામેલ કરવી.

થીમ 4: બાળપણના વિકાસ માટે પોષણ અને પ્રારંભિક ઉત્તેજના: મુખ્ય સચિવોના પરિષદના નિર્દેશને પ્રતિબિંબિત કરતી કે જ્ઞાનાત્મક વિકાસ અને પર્યાપ્ત પોષણ એ પ્રારંભિક બાળપણ સંભાળ અને શિક્ષણ (ECCE) માટે મૂળભૂત છે, આ થીમ બાળક શું ખાય છે અને બાળક કેવી રીતે શીખે છે તે વચ્ચેના અવિભાજ્ય જોડાણને પ્રકાશિત કરે છે.

પ્રથમ 1,000 દિવસ દરમિયાન સારું પોષણ અને પ્રતિભાવશીલ સંભાળ શ્રેષ્ઠ મગજ વિકાસ માટે જરૂરી છે, જ્યારે આ મહત્વપૂર્ણ સમયગાળા દરમિયાન કુપોષણ જ્ઞાનાત્મક, મોટર અને સામાજિક-ભાવનાત્મક વિકાસ પર કાયમી અસરો કરી શકે છે. સુધારેલ હોમ વિઝિટ શેડ્યૂલર, 0-3 વર્ષની વયના બાળકો માટે 34 વિકાસલક્ષી સીમાચિહ્નોના માળખાગત પેકેજ સાથે, આંગણવાડી કાર્યકરો (AWWs) માટે સંભાળ રાખનાર પરામર્શને મજબૂત બનાવવા અને પ્રારંભિક ઉત્તેજનાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક સાધન પૂરું પાડે છે.

પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હોઈ શકે છે -

• સુધારેલ હોમ શેડ્યૂલર: પ્રથમ 1,000 દિવસ અને બાળપણ દરમિયાન સંકલિત કાઉન્સેલિંગ અને ફોલો-અપ સુધારવા માટે સુધારેલા હોમ વિઝિટ શેડ્યૂલરના અમલીકરણને વેગ આપવો. નવચેતના અને આધારશિલા અભ્યાસક્રમના અમલીકરણ દ્વારા ગુણવત્તાયુક્ત પ્રારંભિક બાળપણ સંભાળ અને શિક્ષણ (ECCE) ને પ્રોત્સાહન આપવું, વય-યોગ્ય શિક્ષણ, વિકાસ અને શાળાની તૈયારીને પ્રોત્સાહન આપવું.
• વિકાસલક્ષી વિલંબ ધરાવતા બાળકોનું રેફરલ: આરોગ્ય પ્રણાલીઓ અને RBSK ટીમો સાથે વિકાસલક્ષી વિલંબ ધરાવતા બાળકોની ઓળખ અને રેફરલ અંગે રેફરલ માર્ગો અને જન જાગૃતિને પ્રોત્સાહન આપવું.
• પ્રારંભિક ઉત્તેજના પર પોષણના મહત્વ વિશે જાગૃતિ: શ્રેષ્ઠ મગજ વિકાસ અને જ્ઞાનાત્મક વિકાસ માટે પર્યાપ્ત પોષણ અને પ્રારંભિક બાળપણ ઉત્તેજનાના મહત્વ પર સામૂહિક જાગૃતિ અભિયાન હાથ ધરવું.

થીમ 5: પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY): માતાના સ્વાસ્થ્ય માટે રોકડ ટ્રાન્સફર: પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY) ભારતના મુખ્ય માતૃત્વ લાભ કાર્યક્રમ તરીકે 10 વર્ષ પૂર્ણ કરે છે, જે માતાના પોષણને ટેકો આપે છે, આરોગ્ય-શોધક વર્તણૂકોને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આવક સહાય પૂરી પાડે છે. પોષણ માહ 2026 તમામ પાત્ર લાભાર્થીઓમાં કવરેજ વિસ્તારવાની, નાગરિક જાગૃતિને મજબૂત બનાવવાની અને માતા અને બાળ સ્વાસ્થ્યને આગળ વધારવામાં પ્રગતિના દાયકાની ઉજવણી કરવાની તક રજૂ કરે છે.

પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હોઈ શકે છે -

• 100% સંતૃપ્તિ ઝુંબેશ: PMMVY હેઠળ તમામ પાત્ર સગર્ભા અને સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓની ઓળખ કરી તેમની નોંધણી કરવા માટે વિશેષ નોંધણી અભિયાન હાથ ધરવું. બાકી રહેલી અરજીઓની સમીક્ષા કરી ચકાસણી, મંજૂરી અને સીધા લાભ હસ્તાંતરણ (DBT)ની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવી. PMMVY ડેશબોર્ડ દ્વારા નિયમિત પ્રગતિની સમીક્ષા અને દેખરેખ રાખવી
• નાગરિક જાગૃતિ અભિયાન: PMMVY હેઠળની પાત્રતા, લાભો, હપ્તાઓ અને અરજી પ્રક્રિયા અંગે જાગૃતિ અભિયાન હાથ ધરવું. લાભાર્થીઓના અનુભવો અને સફળતાની વાતોને સોશિયલ મીડિયા તથા જનમાધ્યમો દ્વારા પ્રચાર કરવો
• PMMVY ટૂલકિટનું લોન્ચિંગ: રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા ક્ષેત્રીય અમલીકરણ માટે PMMVY ટૂલકિટ બહાર પાડવી. રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ટૂલકિટની સામગ્રીને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં સ્થાનિક જરૂરિયાત મુજબ તૈયાર કરી તેનો વ્યાપક પ્રસાર કરવા પ્રોત્સાહિત કરવા.

સમુદાય જોડાણ: જન આંદોલન તરીકે પોષણ

પોષણ અભિયાનનું નિર્ણાયક પાત્ર પોષણ સુધારણાને જન આંદોલન તરીકે સ્થાન આપવાનું છે, જે સરકાર દ્વારા સંચાલિત કાર્યક્રમને બદલે એક વાસ્તવિક જન આંદોલન છે.

આ મિશન એ વાતને સ્વીકારે છે કે શિશુઓને ખોરાક આપવાની પદ્ધતિઓ, આહારની વિવિધતા, પ્રસૂતિ પહેલાની સંભાળ, હાથની સ્વચ્છતા અને સંસ્થાકીય સ્વાસ્થ્ય-શોધની આસપાસ કાયમી વર્તણૂકીય પરિવર્તન ફક્ત સક્રિય સમુદાય માલિકી અને જમીન-સ્તરની ભાગીદારી દ્વારા જ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. પોષણ માહ અને પોષણ પખવાડા સૌથી મોટા પોષણ કેન્દ્રિત સમુદાય ગતિશીલતા અભિયાનોમાંના એક છે, અને આરોગ્ય, સુખાકારી અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને પોષતી પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે લોકો સુધી પહોંચવા માટે દર વર્ષે નિર્ધારિત મહિનામાં હાથ ધરવામાં આવે છે.

પોષણ પખવાડા (એપ્રિલ 2026)

2018 થી દર વર્ષે ઉજવવામાં આવતો, પોષણ પખવાડા એ બે અઠવાડિયાનો સઘન આઉટરીચ અભિયાન છે જે એપ્રિલમાં સમુદાય ગતિશીલતાને મજબૂત બનાવવા અને પોષણ અભિયાન હેઠળ મુખ્ય પોષણ વર્તણૂકોને મજબૂત બનાવવા માટે હાથ ધરવામાં આવે છે.

2026માં, પોષણ પખવાડાનું 8મું સંસ્કરણ 9 થી 23 એપ્રિલ દરમિયાન યોજાયું હતું. વૈજ્ઞાનિક પુરાવા દર્શાવે છે કે 85% થી વધુ મગજનો વિકાસ છ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં થાય છે, જેમાં સૌથી ઝડપી વિકાસ પહેલા 1000 દિવસોમાં થાય છે - જે શ્રેષ્ઠ મગજ વિકાસ, શારીરિક વિકાસ અને સર્વાંગી સુખાકારી માટેનો મહત્વપૂર્ણ સમયગાળો છે.

જીવનના શરૂઆતના તબક્કામાં બાળકો માટે સંભાળ અને પોષણના મહત્વપૂર્ણ મહત્વને ઓળખીને, 8મો પોષણ પખવાડા "જીવનના પ્રથમ છ વર્ષમાં મગજના વિકાસને મહત્તમ બનાવવો" નામના વૈજ્ઞાનિક રીતે મહત્વપૂર્ણ અને પરિવર્તનશીલ થીમ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને જન આંદોલનને વધુ ગાઢ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે અને પરિવારો અને સમુદાયોમાં સ્વસ્થ વિકાસ અને મગજ વિકાસને ટેકો આપતી પ્રથાઓ વિશે જાગૃતિ લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

તેનો ઉદ્દેશ્ય "સ્વાસ્થ્ય માટે પોષણ" થી "મગજના શ્રેષ્ઠ વિકાસ માટે પોષણ અને બાળપણની ઉત્તેજના" તરફ વાર્તાને ફેરવવાનો છે, જે નીચે આપેલ કેન્દ્રીય થીમ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવશે: જીવનના પ્રથમ છ વર્ષમાં મગજનો વિકાસ મહત્તમ કરવો.

8 મો રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ

17 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ પ્રધાનમંત્રી દ્વારા મધ્યપ્રદેશના ધારથી સ્વસ્થ નારી, સશક્ત પરિવાર અભિયાન (SNSPA) સાથે 8મો રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પહેલ મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય અને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા સંયુક્ત રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.

2025 રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ, પોષણ સાક્ષરતા અને સ્વસ્થ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહન આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતો હતો. મુખ્ય થીમ્સમાં માતાનું પોષણ, શિશુ અને નાના બાળકો માટે ખોરાક (IYCF), બાળપણની સંભાળ અને શિક્ષણ (ECCE) અને સ્થૂળતાને દૂર કરવા માટે ખાંડ અને તેલના વપરાશમાં ઘટાડો શામેલ હતો. 20થી વધુ મંત્રાલયો સાથે મળીને દેશભરમાં કુલ 14.33 કરોડ પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવામાં આવી હતી.

પોષણ ટ્રેકર: પોષણ શાસન માટે એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ

1 માર્ચ 2021ના રોજ શરૂ કરાયેલ, પોષણ ટ્રેકર માળખાગત સુવિધાઓ અને સેવા વિતરણ પર દેખરેખ રાખવા માટે પ્રાથમિક શાસન સાધન તરીકે કાર્ય કરે છે. આ એપ્લિકેશન આંગણવાડી સેવાઓ માટે વાસ્તવિક સમયનો ડેટા સંગ્રહ કરવાની સુવિધા આપે છે, જેમાં આંગણવાડી કેન્દ્રો ખોલવા, બાળકોની દૈનિક હાજરી, ECCE પ્રવૃત્તિઓ અને વૃદ્ધિ પર દેખરેખનો સમાવેશ થાય છે. હાલમાં, સિસ્ટમ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ, 6 વર્ષ સુધીના બાળકો અને કિશોરીઓનો સમાવેશ કરતી એક દુનિયાનું નિરીક્ષણ કરે છે.

31 જુલાઈ, 2026 સુધીમાં, ભારતનું પોષણ માળખાગત સુવિધા લગભગ 13.99 લાખ આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં ફેલાયેલી છે જેમાં 13.30 લાખ આંગણવાડી કાર્યકરોનો સમાવેશ થાય છે, જે લગભગ 8.94 કરોડ લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચતું એક વિશાળ પાયાનું નેટવર્ક બનાવે છે.

બાળકો મુખ્ય ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં 6 મહિનાથી 6 વર્ષની વયના બાળકો કુલ લાભાર્થીઓમાંથી 7.2 કરોડથી વધુ છે, જે બાળપણના પોષણ અને વિકાસ પર ભાર મૂકે છે.

દરમિયાન, સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓની કુલ સંખ્યા લગભગ 1.1 કરોડ છે, જે પ્રથમ 1,000 મહત્વપૂર્ણ દિવસોમાં માતાના સ્વાસ્થ્ય પર સતત ધ્યાન આપવાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે.

એક સ્વસ્થ પરિવાર અને રાષ્ટ્રના નિર્માણ તરફ

ટેક્નોલોજી-આધારિત 'રિયલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ' અને વ્યાપક સ્તરે સમુદાયની ભાગીદારી ('જન આંદોલન')ના સમન્વય દ્વારા, 'રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ' એ પોષણના વિષયને એક રાષ્ટ્રવ્યાપી જન-આંદોલનમાં પરિવર્તિત કર્યો છે.

'મિશન પોષણ 2.0' ના સંકલિત માળખા હેઠળ અમલમાં મુકાયેલું આ વાર્ષિક અભિયાન સેવા વિતરણની ખામીઓ દૂર કરવા, આહારમાં વિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને સ્વસ્થ તથા કુપોષણ-મુક્ત ભારતનું નિર્માણ કરવા માટે બાળકના જીવનના નિર્ણાયક શરૂઆતના વર્ષોને પ્રાથમિકતા આપવાનું કાર્ય સતત કરી રહ્યું છે.

સંદર્ભ

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1910097®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2180384®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249920®=48&lang=2

https://www.poshantracker.in/aboutus

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2307291®=48&lang=1

https://cdn.poshantracker.in/public-assets/pdf/Resources/Awareness/Navchetana/Navchetana_en.pdf

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય

https://www.nfhsiips.in/nfhsuser/assets/National%20Family%20Health%20Survey%20(NFHS-6)%202023-2024%20Fact%20Sheets.pdf

https://www.nfhsiips.in/nfhsuser/publication.php

PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/sep/doc2025918640501.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2251769®=3&lang=1

યુનિસેફ

https://www.unicef.org/laos/ensuring-healthy-start-first-1000-days-0

9મો રાષ્ટ્રીય પોષણ મહિનો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad