ભારતના અસંગઠિત કાર્યબળને સશક્ત બનાવવું

જેમ જેમ ભારત વિકસિત ભારત ના વિઝન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ તેના વિશાળ કાર્યબળને સશક્ત બનાવવું એ સમાવિષ્ટ અને ટકાઉ વિકાસ માટે કેન્દ્રિય રહે છે. અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કૃષિ મજૂરો, બાંધકામ કામદારો, ઘરકામ કરનારાઓ, શેરી વિક્રેતાઓ, સ્થળાંતર કરનારા કામદારો, ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો અને અન્ય ઘણા લોકો સહિત વિવિધ પ્રકારના કામદારોનો સમાવેશ થાય છે. સાથે મળીને, તેઓ ભારતના કાર્યબળ અને અર્થતંત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ બનાવે છે. તેથી, સામાજિક સુરક્ષા અને કલ્યાણ માટે તેમની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવી સરકારની મુખ્ય પ્રાથમિકતા રહી છે.

આ પ્રતિબદ્ધતાના આધારે, ઈ- શ્રમ પોર્ટલ 26 ઓગસ્ટ 2021ના રોજ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, અને ત્યારથી 5 વર્ષ પૂર્ણ થાય છે. તે અસંગઠિત કામદારો માટે વ્યાપક સામાજિક સુરક્ષા ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાના ભારતના પ્રયાસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ છે.

ઈ- શ્રમ પાછળનું વિઝન

ઇ- શ્રમ પોર્ટલ, દેશનો પ્રથમ આધાર પ્રમાણિત રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ ઓફ અસંગઠિત કામદારો (NDUW) બનાવે છે. તે દરેક નોંધાયેલા કામદારને એક અનન્ય 12-અંકનો યુનિવર્સલ એકાઉન્ટ નંબર (UAN) પ્રદાન કરે છે. મુખ્ય ઉદ્દેશ્યોમાં સામેલ છે:

• મંત્રાલયો અને વિભાગોમાં કલ્યાણકારી યોજનાઓના સંકલનને સક્ષમ બનાવીને સામાજિક સુરક્ષા સેવાઓની ડિલિવરીમાં સુધારો કરવો.
• API દ્વારા કામદારોના ડેટાની સરકારી એજન્સીઓ સાથે સુરક્ષિત રીતે વહેંચણીને સુગમ બનાવવી. આ કલ્યાણકારી યોજનાઓના અસરકારક અમલીકરણ અને પુરાવા આધારિત નીતિ નિર્માણને સમર્થન આપે છે.
• સ્થળાંતરિત અને બાંધકામ કામદારો માટે સામાજિક સુરક્ષા અને કલ્યાણ લાભોની રાષ્ટ્રવ્યાપી સુલભતા અને પોર્ટેબિલિટીને સરળ બનાવવી.
• રાષ્ટ્રીય કટોકટી અને કટોકટી દરમિયાન સમયસર આયોજન અને પ્રતિભાવને સમર્થન આપતો વ્યાપક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ બનાવો.

વન-સ્ટોપ સોલ્યુશનમાં ઉત્ક્રાંતિ

21 ઓક્ટોબર 2024ના રોજ ઇ- શ્રમ વન-સ્ટોપ સોલ્યુશનના લોન્ચ સાથે, ઇ- શ્રમ પોર્ટલ કાર્યકર રજિસ્ટ્રીમાંથી એકીકૃત સેવા વિતરણ પ્લેટફોર્મમાં પરિવર્તિત થયું. તે હવે કલ્યાણ, રોજગાર, કૌશલ્ય અને પેન્શન સેવાઓને એકીકૃત કરે છે. આ એક જ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા શ્રમ સેવાઓની વિશાળ શ્રેણી પહોંચાડવાના કેન્દ્રીય બજેટ 2024-25ના વિઝન સાથે સુસંગત છે. નોંધાયેલા કામદારો પાત્ર યોજનાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને પહેલાથી પ્રાપ્ત લાભો જોઈ શકે છે. આ પ્લેટફોર્મ સરકારી પોર્ટલોમાં એકરૂપતાને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. તે સામાજિક સુરક્ષાની ઍક્સેસને મજબૂત બનાવે છે અને અસંગઠિત કામદારો માટે સેવા વિતરણમાં સુધારો કરે છે.

• વન-સ્ટોપ સોલ્યુશન 15 સામાજિક સુરક્ષા અને કલ્યાણ યોજનાઓને એક જ પ્લેટફોર્મ પર લાવે છે. આમાં પ્રધાનમંત્રી શ્રમ યોગી મન-ધન યોજના (PM-SYM), પ્રધાન મંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY), પ્રધાન મંત્રી જીવન જ્યોતિ બીમા યોજના (PMJJBY), રાષ્ટ્રીય સામાજિક સહાય કાર્યક્રમ (NSAP), એક રાષ્ટ્ર એક રેશનકાર્ડ (ONORC), પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના - ગ્રામીણ (PMAY-G) અને અન્યનો સમાવેશ થાય છે.
• eShram પોર્ટલ દ્વારા eShram પર નોંધાયેલા કામદારો પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY) અને પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY)માં સરળતાથી જોડાઈ શકે છે. PMSBY હેઠળ, કામદારો આકસ્મિક મૃત્યુ અથવા કાયમી અપંગતા માટે ₹2 લાખ અને આંશિક અપંગતા માટે ₹1 લાખના આકસ્મિક વીમા લાભો માટે પાત્ર છે. PMJJBY કોઈપણ કારણોસર મૃત્યુના કિસ્સામાં ₹2 લાખનું જીવન વીમા કવર પૂરું પાડે છે.
• આ પોર્ટલ રોજગારની તકો માટે કામદારોને નેશનલ કેરિયર સર્વિસ (NCS) સાથે જોડે છે. તે કૌશલ્ય અને એપ્રેન્ટિસશીપ માટે સ્કિલ ઇન્ડિયા ડિજિટલ હબની ઍક્સેસ પણ પૂરી પાડે છે. કામદારો સરકારી યોજનાઓ ઓળખવા માટે પણ mySchemeનો ઉપયોગ કરી શકે છે જેના માટે તેઓ પાત્ર હોઈ શકે છે.
• પોર્ટલ દ્વારા, પાત્ર કામદારો પ્રધાનમંત્રી યોજનામાં નોંધણી કરાવી શકે છે શ્રમ યોગી મન-ધન (PM-SYM) યોજના, જે 60 વર્ષની ઉંમર પ્રાપ્ત કર્યા પછી દર મહિને ₹3,000ની લઘુત્તમ ખાતરીપૂર્વક પેન્શન આપે છે, જે પાત્રતાને આધીન છે.
• ભાષિની પ્લેટફોર્મ દ્વારા સંચાલિત, 2025માં 22 ભાષાઓમાં બહુભાષી કાર્યક્ષમતા રજૂ કરવામાં આવી હતી.

• આ પોર્ટલમાં સ્થળાંતરિત કામદારોના પરિવારની વિગતો મેળવવાની જોગવાઈ સામેલ છે.
• તે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે બાંધકામ કામદારોના ડેટા શેર કરવાનું શક્ય બનાવે છે. આનાથી સંબંધિત મકાન અને અન્ય બાંધકામ કામદારો (BOCW) બોર્ડ સાથે તેમની નોંધણી સરળ બને છે .
• eShram અસંગઠિત કામદારોના રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝના ભાગ રૂપે ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારોની ઓળખ અને નોંધણી માટે એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. આજની તારીખે, લગભગ 11.5 લાખ પ્લેટફોર્મ કામદારોએ પોર્ટલ પર નોંધણી કરાવી છે. આ ડેટાબેઝ આવા કામદારો માટે યોગ્ય સામાજિક સુરક્ષા અને કલ્યાણકારી પગલાંની રચના અને અમલીકરણને સમર્થન આપી શકે છે.

ઈ- શ્રમ નોંધણી: પાત્રતા અને પ્રક્રિયા

ઈ- શ્રમ પોર્ટલ પર નોંધણી સરળ, સુલભ અને એક વખતની પ્રક્રિયા છે.

પાત્રતા: અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં રોકાયેલા 16 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના કોઈપણ કામદાર, ઈ- શ્રમ પોર્ટલ પર નોંધણી કરાવવા માટે પાત્ર છે. કામદાર આવકવેરા ભરનાર અથવા કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ સંગઠન (EPFO) અથવા કર્મચારી રાજ્ય વીમા નિગમ (ESIC)નો સભ્ય ન હોવો જોઈએ .

કવરેજ: આ પોર્ટલ અસંગઠિત કામદારોની વિશાળ શ્રેણીને આવરી લે છે. આમાં બાંધકામ કામદારો, સ્થળાંતર કામદારો, ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો, શેરી વિક્રેતાઓ, ઘરેલું કામદારો, કૃષિ કામદારો અને અન્ય અસંગઠિત કામદારોનો સમાવેશ થાય છે.

નોંધણી કેવી રીતે કરવી: કામદારો ઈ- શ્રમ પોર્ટલ ( https://register.eshram.gov.in/#/user/self ) ની મુલાકાત લઈને નોંધણી કરાવી શકે છે. તેઓ નજીકના કોમન સર્વિસ સેન્ટર (CSC) અથવા રાજ્ય સેવા કેન્દ્ર દ્વારા પણ નોંધણી કરાવી શકે છે. રાજ્ય સરકારના ક્ષેત્ર અધિકારીઓ જિલ્લા અને ઉપ-જિલ્લા સ્તરે નોંધણીની સુવિધા પણ આપે છે.

નોંધણી ખર્ચ: ઈ- શ્રમ પોર્ટલ પર નોંધણી સંપૂર્ણપણે મફત છે. કામદારોએ કોઈપણ નોંધણી એજન્સી અથવા સેવા પ્રદાતાને કોઈ ફી ચૂકવવાની જરૂર નથી.

જરૂરી દસ્તાવેજો: નોંધણી માટે તેમનો આધાર નંબર જરૂરી છે ( આધાર માટે eKYC ) અને મોબાઇલ નંબર (આધાર સાથે લિંક કરેલ હોય તો વધુ સારું).

ભારતના અસંગઠિત કાર્યબળનો વધતો વ્યાપ

છેલ્લા 5 વર્ષોમાં ઈ- શ્રમ પોર્ટલ પર નોંધણીઓ જાતિઓ, વય જૂથો, વ્યવસાયો અને રાજ્યોમાં વ્યાપક ભાગીદારી દર્શાવે છે (18 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ).

• કુલ નોંધણીઓ: પોર્ટલ પર 31.89 કરોડ નોંધણીઓ નોંધાઈ છે.
• લિંગ વિતરણ: નોંધાયેલા કામદારોમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 54.28% છે, જ્યારે પુરુષોનો હિસ્સો 45.72% છે .
• એજ પ્રોફાઇલ: 0.08% 16-18 વર્ષની વયના છે, 55.21% નોંધાયેલા કામદારો 18-40 વર્ષની વયના છે, 24.18% 40-50 વર્ષની વયના છે અને 20.53% 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના છે (20 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ).
• ટોચની વ્યાવસાયિક શ્રેણીઓ: કૃષિ, ઘરેલું અને ઘરગથ્થુ કામદારો, બાંધકામ અને વસ્ત્રોમાં સૌથી વધુ નોંધણીઓ થાય છે.
• ટોચના રાજ્યો: ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ નોંધણીઓ નોંધાઈ છે.
• નોંધણીની રીત: મોટાભાગની નોંધણીઓ કોમન સર્વિસ સેન્ટરો (CSC) દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવી છે , ત્યારબાદ સ્વ-નોંધણી કરવામાં આવી છે .

શ્રમ કલ્યાણના ભવિષ્યનું નિર્માણ

ઈ- શ્રમ પોર્ટલે ભારતના અસંગઠિત કાર્યબળ માટે સમાવિષ્ટ અને ટેકનોલોજી-સક્ષમ સામાજિક સુરક્ષા ઇકોસિસ્ટમ માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો છે. અસંગઠિત કામદારો માટે રાષ્ટ્રવ્યાપી ડિજિટલ ઓળખ અને ડેટાબેઝ બનાવીને, તેણે સરકારી સહાયની વધુ લક્ષિત અને પારદર્શક ડિલિવરી સક્ષમ બનાવી છે. જેમ જેમ તેનું કવરેજ અને સેવાઓ વિસ્તરતી રહે છે, તેમ તેમ ઈ- શ્રમ વધુ સમાવિષ્ટ અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કાર્યબળનો એક મહત્વપૂર્ણ ડિજિટલ સ્તંભ રહે છે.

સંદર્ભ

શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય

https://eshram.gov.in/

https://maandhan.in/

https://www.youtube.com/watch?v=b5anRFQBono

https://www.pib.gov.in/pressreleasepage.aspx?prid=1749294&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2090895&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2099153&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2109421&reg=48&lang=2

https://eshramwebportal-megh.azureedge.net/nduwwsmedia/sites/default/files/pdf/leaflets/leaflet-en.pdf

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય

https://www.nic.gov.in/newsletter-content/products-services/

નાણા મંત્રાલય

https://www.indiabudget.gov.in/doc/bspeech/bs2024_25.pdf

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

પીઆઈબી સંશોધન

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2303136) મુલાકાતી સંખ્યા : 17