સંશોધન, નવીનતા અને ઉભરતી ટેકનોલોજી દ્વારા પ્રેરિત થઈને ભારતે “વિશ્વની ફાર્મસી” બનવાથી આગળ વધીને “વિશ્વની પ્રયોગશાળા” બનવું જોઈએ, તેમ કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ તેમજ રસાયણ અને ખાતર રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી અનુપ્રિયા પટેલે જણાવ્યું હતું.

આજે IIMA, અમદાવાદ ખાતે IIMA હેલ્થકેર સમિટ 2026ની ત્રીજી આવૃત્તિને સંબોધતા, મંત્રીશ્રીએ કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન ભારતના યોગદાન પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગે 200 થી વધુ દેશોમાં વેક્સિન અને આવશ્યક તબીબી ઉત્પાદનોનો અવિરત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કર્યો હતો, જ્યારે ભારતના રસીકરણ કાર્યક્રમ હેઠળ 2.2 બિલિયનથી વધુ ડોઝ આપવામાં આવ્યા હતા.

AIની પરિવર્તનકારી શક્તિ વિશે બોલતા, મંત્રીશ્રીએ દવાની શોધને ઝડપી બનાવવાની, વ્યક્તિગત સારવારને સક્ષમ કરવાની અને સુધારેલા સ્ક્રીનીંગ, ક્લિનિકલ નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અને રોગની દેખરેખ દ્વારા હેલ્થકેર ડિલિવરીને મજબૂત કરવાની તેની ક્ષમતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. મંત્રીશ્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે દર્દીની ગોપનીયતા માટે મજબૂત સુરક્ષાત્મક ઉપાયો સાથે AI નો સ્વીકાર સુરક્ષિત, જવાબદાર અને માનવ-કેન્દ્રિત હોવો જોઈએ અને ટેકનોલોજીએ માનવ ક્લિનિકલ નિર્ણયનું સ્થાન લેવાને બદલે તેને પૂરક બનાવવું જોઈએ. તેમણે સરકાર, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, હેલ્થકેર સંસ્થાઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગો વચ્ચે વધુ મજબૂત સહયોગ દ્વારા પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી વસ્તી-સ્તરના અમલીકરણ તરફ આગળ વધવાનું આહ્વાન કર્યું હતું.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે સરકારની ₹5,000 કરોડની પ્રોમોશન ઓફ રિસર્ચ એન્ડ ઈનોવેશન ઈન ફાર્મા-મેડટેક સેક્ટર (PRIP) યોજનાનો હેતુ સંશોધન અને ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક સહયોગને મજબૂત કરવાનો છે અને નવીનતા-સંચાલિત વૃદ્ધિ તરફના સંક્રમણને સમર્થન આપે છે. મંત્રીશ્રીએ જૈવિક અને બાયોસિમિલર્સમાં ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા, કુશળ માનવબળ વિકસાવવા, સ્થાનિક બાયોફાર્માસ્યુટિકલ ઇકોસિસ્ટમને સમર્થન આપવા માટે નિયમનકારી અને ક્લિનિકલ ટ્રાયલ ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા માટે કેન્દ્રીય બજેટમાં જાહેર કરાયેલા ₹10,000 કરોડના બાયોફાર્મા SHAKTI મિશન પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગના સચિવ શ્રી મનોજ જોશીએ ફાર્માસ્યુટિકલ અને હેલ્થકેર ક્ષેત્રોમાં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI)ના વધતા સ્વીકાર પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જ્યારે મોટી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ ઉત્પાદન, માનવ સંસાધન, માર્કેટિંગ, વિતરણ અને ઈન્વેન્ટરી મેનેજમેન્ટ માટે AIનો ઉપયોગ વધારી રહી છે, ત્યારે ખાસ કરીને બેંગલુરુ અને હૈદરાબાદમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ દવાની શોધ માટે AIનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, જે સંભવિત દવાના ઉમેદવારોની ઝડપી ઓળખ અને શોર્ટલિસ્ટીંગ સક્ષમ કરે છે અને દવાની શોધ માટે જરૂરી સમય નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.

તેમણે મૂડીની પહોંચ, સોફ્ટવેર લાઈસન્સિંગ, કોમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા અને વિશિષ્ટ પ્રતિભા સંબંધિત પડકારો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે સરકાર નેશનલ બાયોફાર્મા મિશન અને ઈન્ડિયાAI મિશન સહિતની પહેલો દ્વારા આ સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવા માટે કામ કરી રહી છે. શ્રી જોશીએ એ પણ માહિતી આપી હતી કે સરકાર ફાર્માસ્યુટિકલ્સમાં AI-સંચાલિત નવીનતાને મજબૂત કરવા માટે પાત્ર સ્ટાર્ટઅપ્સને સોફ્ટવેર લાઈસન્સિંગ અને કાર્યકારી ખર્ચ માટે નોંધપાત્ર સમર્થન પૂરું પાડવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે.

શ્રી જોશીએ યોગ્ય સુરક્ષાત્મક ઉપાયો સાથે ભારતીય નવીનતાઓ માટે હેલ્થકેર અને જનીની ડેટા સુલભ બનાવવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ, પ્રિસીઝન મેડિસિન અને દર્દી-સ્તરના હેલ્થકેર ડેટાના ડિજિટાઈઝેશનમાં AI ની ક્ષમતા પર ભાર મૂક્યો હતો.

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગના સચિવ શ્રીમતી પુણ્ય સલિલા શ્રીવાસ્તવે મજબૂત ડિજિટલ હેલ્થ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરવા અને AI ના જવાબદાર, પુરાવા-આધારિત ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટેના સરકારના પ્રયાસો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશન (ABDM) એ હેલ્થકેર સુવિધાઓ અને વ્યાવસાયિકોમાં ડિજિટલ રીતે લિંક થયેલા 96 કરોડથી વધુ ABHA ID અને 1,000 કરોડથી વધુ હેલ્થ રેકોર્ડ્સ સાથે એક ઈન્ટરઓપરેબલ, ઓપન-સ્ટાન્ડર્ડ-આધારિત ડિજિટલ હેલ્થ ઈકોસિસ્ટમ બનાવી રહ્યું છે.

તેમણે ક્ષય રોગ (TB) અને ડાયાબિટીક રેટિનોપેથી જેવા રોગોની વહેલી ઓળખ માટે AI-સક્ષમ એપ્લિકેશન્સ તેમજ ઈ-સંજીવની દ્વારા AI-સક્ષમ ક્લિનિકલ નિર્ણય સમર્થન વિશે વાત કરી હતી, જેનો લાભ 20 કરોડથી વધુ દર્દીઓને મળ્યો છે. તેમણે ગોપનીયતા, જવાબદાર AI, પુરાવા-આધારિત નવીનતા અને સરકાર, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગો વચ્ચેના સહયોગ પર ભાર મૂક્યો હતો, જ્યારે ડેટાસેટ્સ, AI મોડેલો અને ટૂલકિટ્સ સુધીની પહોંચનું લોકશાહીકરણ કરવા માટે ઈન્ડિયાAI મિશન અને AIકોશ (AIKosh) પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

IIMA બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સના ચેરમેન અને ઝાયડસ લાઈફસાયન્સિસના ચેરમેન શ્રી પંકજ પટેલે દવાની શોધથી લઈને દર્દીની સંભાળ સુધી, હેલ્થકેર વેલ્યુ ચેઈન પર AIના પરિવર્તનકારી સમર્થન વિશે વાત કરી હતી. તેમણે નોંધ્યું હતું કે AI સંભવિત દવાના ઉમેદવારોની ઓળખ ઝડપી બનાવી શકે છે, ક્લિનિકલ ટ્રાયલ ડિઝાઇન અને દર્દીઓની ભરતીને સમર્થન આપી શકે છે અને સંશોધકોને નિષ્ફળતાઓની વહેલી ઓળખ કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

આ કાર્યક્રમમાં 'ઇન્ડિયા ફાર્મા આર્કાઇવ્ઝ' (https://indiapharmaarchives.com)નું પણ લોન્ચિંગ થયું. આ ઇન્ડિયન ફાર્માસ્યુટિકલ એલાયન્સ (IPA)ની એક ડિજિટલ પહેલ છે, જે IIM અમદાવાદ આર્કાઇવ્ઝ સાથે મળીને ભારતના ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગના ઉત્ક્રાંતિને રેકોર્ડ કરવા અને સાચવવા માટે શરૂ કરવામાં આવી છે. 'લાઈવ આર્કાઇવ' તરીકે ડિઝાઇન કરાયેલ, આ પ્લેટફોર્મમાં મૌખિક ઇતિહાસ, જૂના દસ્તાવેજો, ફોટોગ્રાફ્સ અને દુર્લભ મીડિયા સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે, જે બધા છેલ્લા સદીમાં આ ક્ષેત્રને આકાર આપનારા લોકો, સંસ્થાઓ અને સીમાચિહ્નો દર્શાવે છે. ભારતમાં COVID-19 રસીના વિકાસ પર એક પુસ્તક પણ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું, જે વૈશ્વિક આરોગ્ય સંકટ માટે દેશના વૈજ્ઞાનિક, ફાર્માસ્યુટિકલ અને સંસ્થાકીય પ્રતિભાવમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણને પ્રકાશિત કરે છે.

IIMA હેલ્થકેર સમિટ 2026નું આયોજન ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ અમદાવાદ (IIMA) દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ભારત સરકારના ઈન્ડિયાAI મિશન અને 2047 સુધીમાં સ્વસ્થ અને વિકસિત ભારતના વિઝન સાથે સુસંગત રહીને “આરોગ્ય સંભાળમાં AI ને આગળ વધારવું” વિષય પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે નીતિ ઘડવૈયાઓ, હેલ્થકેર ઉદ્યોગના હિતધારકો અને શૈક્ષણિક જગતને એકસાથે લાવવામાં આવ્યા હતા.