આદિવાસી વન અર્થતંત્રનું રક્ષણ

જંગલોમાં રહેતા લાખો આદિવાસી પરિવારો માટે, ગૌણ વન પેદાશો (MFPs) - જેમ કે મધ, તેંદુના પાન, મહુઆના ફૂલો, આમલી, લાખ, વાંસ અને જંગલી વનસ્પતિઓ - ફક્ત વન સંસાધનો નથી. તે તેમની આજીવિકાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. તેમની વાર્ષિક આવકનો આશરે 20% થી 40% MFPs વેચવાથી આવે છે. છતાં, સીધા MFPs એકત્રિત અને વેચવા છતાં, આદિવાસીઓને તેમના બજાર મૂલ્યનો માત્ર એક નાનો ભાગ મળે છે. આનું કારણ એ છે કે તેઓ ઘણીવાર ઓછા ભાવે વચેટિયાઓને MFPs વેચે છે.

પ્રધાનમંત્રી જનજાતિ વિકાસ મિશન (PMJVM) આ પરિસ્થિતિને બદલવાનો હેતુ ધરાવે છે. 2021-22માં શરૂ કરાયેલ, આ મિશન આદિવાસી સમુદાયોને નવી તકનીકો અને પ્રથાઓથી કુશળ બનાવીને MFP (ગૌણ વન પેદાશો) ના મૂલ્યમાં વધારો કરવા માટે એક વ્યવસ્થિત અભિગમ પૂરો પાડે છે. આ યોજના સમુદાયોને વધુ માન્યતા મેળવવા અને તેમને વધુ ઉત્પાદન વેચવા સક્ષમ બનાવવા માટે મોટા રાષ્ટ્રીય અને ડિજિટલ બજારો સાથે જોડે છે. તે આદિવાસી સમુદાયો પાસેથી સીધા ઉત્પાદન ખરીદીને લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP)ની ખાતરી પણ આપે છે.

આ પ્રયાસો વન સંગ્રાહકોને તેમના સમુદાય સાહસોના માલિક બનવામાં અને પાયાના સ્તરે ભારતના આદિવાસી અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

 

PMJVM  આદિવાસીઓને કેવી રીતે ટેકો આપે છે?

MSP પ્રાપ્તિ ઉપરાંત, PVJM યોજના આદિવાસીઓને કૌશલ્ય, ટેકનોલોજીકલ, માર્કેટિંગ અને માળખાકીય સહાય પણ પૂરી પાડે છે.

વન ધન વિકાસ કેન્દ્રોમાં આદિવાસીઓને સંગઠિત કરવા

આ મિશન આદિવાસી વનઉપજ એકત્રિત કરનારા લોકોને સ્વસહાય જૂથો (SHGs) માં સંગઠિત કરે છે. આશરે 300 આદિવાસી સભ્યો ધરાવતા 15 સ્વસહાય જૂથો (SHGs) ને એકસાથે જોડીને વન ધન વિકાસ કેન્દ્ર (VDVK) બનાવવામાં આવે છે. VDVKના ઓછામાં ઓછા 60% સભ્યો અનુસૂચિત જનજાતિ (Scheduled Tribe) સમુદાયના હોવા જરૂરી છે.

વન ધન યોજના PMJVMનો એક ભાગ છે. તે VDVK મોડેલનો પાયો બનાવે છે અને આદિવાસી સમુદાયોમાં તેના અમલીકરણને શક્તિ આપે છે.

કૌશલ્ય, ભંડોળ અને ટેકનોલોજીકલ સપોર્ટ

સરકાર વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો (VDVKs) ખાતે MFP ભેગી કરનારાઓ માટે કૌશલ્ય અને અન્ય તાલીમ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે, જેમાં વૈજ્ઞાનિક લણણી પદ્ધતિઓ પર તાલીમનો સમાવેશ થાય છે.

સ્વસહાય જૂથો (SHGs)ને નીચેની સુવિધાઓ પણ પૂરી પાડવામાં આવે છે:

• માળખાકીય સહાય — લાભાર્થીના ઘર, સરકારી મકાન અથવા ગ્રામ પંચાયતના મકાનમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.

• પ્રાથમિક પ્રક્રિયા માટેનાં સાધનો — સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ લઘુ વનઉપજ (MFP)ના આધારે કાપવા અને ચાળવા માટેનાં સાધનો, છાલ ઉતારવાનાં યંત્રો (Decorticators), સુકવવાનાં સાધનો અને પેકેજિંગનાં સાધનો આપવામાં આવે છે.

• તાલીમ — 30 સભ્યોને ટકાઉ રીતે વનઉપજ એકત્રિત કરવા અને તેનું મૂલ્યવર્ધન કરવા અંગે તાલીમ આપવામાં આવે છે. આ માટે કાચો માલ અને તાલીમાર્થી કિટ પણ પૂરી પાડવામાં આવે છે.

• કાર્યકારી મૂડી — નાણાકીય સંસ્થાઓ, બેંકો અને નેશનલ શેડ્યૂલ્ડ ટ્રાઇબ્સ ફાઇનાન્સ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NSTFDC) સાથે જોડાણ દ્વારા કાર્યકારી મૂડીની સુવિધા કરવામાં આવે છે.

• સંગ્રહ અને પરિવહન સહાય — ભાડાના ધોરણે સંગ્રહ અને પરિવહનની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે.

માર્કેટિંગ અને બિઝનેસ સપોર્ટ

મૂલ્યવર્ધન ઉપરાંત, VDVK એ અંતિમ ઉત્પાદનો માટે સ્થાનિક અને દૂરના બજાર જોડાણો માટેના કેન્દ્રો પણ છે.

• આદિવાસીઓ માટે તેમના ઉત્પાદિત ઉત્પાદનો વેચવાનું સરળ બનાવવા માટે, પ્રાથમિક MFP પ્રાપ્તિ બિંદુઓ, સ્થાનિક હાટ બજારોની આસપાસ VDVK સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
  • આદિવાસી વિસ્તારોમાં 5,000 થી વધુ હાટ છે.
  • હાટનું તબક્કાવાર આધુનિકીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે - જેમાં કાયમી માળખા, સંગ્રહ, પીવાનું પાણી, છાંયો અને વજન કરવાના સાધનોનો સમાવેશ થાય છે.
• VDVKs તેમના ઉત્પાદનોના મૂલ્યવર્ધન અથવા માર્કેટિંગ માટે ખાનગી સંસ્થાઓ અથવા બિન-લાભકારી સંસ્થાઓ સાથે ભાગીદારી કરી શકે છે.
• TRIFED VDVKsને વ્યાપારિક સોદાઓ પર તેમની નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા સુધારવા માટે બજારની ગુપ્ત માહિતી - દૈનિક દરો અને ઈ-કોમર્સ માર્ગો સહિત - ફેલાવે છે.
• PMJVM આ પણ પ્રદાન કરે છે:
  • ઉત્સવો, પ્રદર્શનો અને કારીગર મેળાઓ દ્વારા આદિવાસી ઉત્પાદનોનું બ્રાન્ડિંગ, પ્રમોશન અને જાહેરાત
  • VDVK અને અન્ય યોજના સંપત્તિઓનું જીઓ-ટેગિંગ
  • આદિવાસી પેદાશો માટે ભૌગોલિક સૂચકાંકો (GI એ એવા ઉત્પાદનો પર વપરાતું ચિહ્ન છે જેનો ચોક્કસ ભૌગોલિક મૂળ હોય અને તે મૂળના કારણે ગુણો અથવા પ્રતિષ્ઠા હોય)
  • આઇટી અને ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મનું નિર્માણ અને અપગ્રેડેશન
  • સંશોધન અને વિકાસ સપોર્ટ

PMJVM યોજના હેઠળ:

• 4,172 VDVK મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે અને 2,911 VDVK કાર્યરત છે, જેનું વેચાણ આશરે રૂ. 168 કરોડ (31 જુલાઈ, 2026ના રોજ) થયું હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
• 12,48 લાખ આદિવાસી સભ્યોને VDVK સાથે જોડવામાં આવ્યા છે.

VDVKs આદિવાસી મહિલાઓને સશક્ત બનાવવામાં મદદ કરે છે

મહિલાઓ મોટાભાગનું સંગ્રહ અને વેચાણનું કાર્ય કરે છે, જે PMJVM ને આદિવાસી મહિલાઓના આર્થિક સશક્તિકરણ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન બનાવે છે.

અરુણાચલ પ્રદેશના લેપરાડા જિલ્લામાં 'નિગમને, હો યોર્બે, મેદુમહાગડમ' VDVKની સ્થાપના ઓક્ટોબર 2021માં 300 મહિલા SHG સભ્યો અને ખેડૂતો સાથે કરવામાં આવી હતી. આ VDVK સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ બિન-લાકડાના વન ઉત્પાદનો અને કૃષિ પેદાશોને બજારમાં ઉપલબ્ધ માલમાં રૂપાંતરિત કરે છે. ઉત્પાદિત ઉત્પાદનોમાં શામેલ છે:

• કિંગ ચિલી અથાણું (ભૂત જોલોકિયા - ઉત્તરપૂર્વ ભારતમાં એક અનોખી મરચું)
• વાંસના ડાળીઓમાંથી બનાવેલ વાંસના શૂળનું અથાણું (ઉત્તરપૂર્વ ભારતમાં સામાન્ય વન ઉત્પાદન)
• સ્થાનિક રીતે ઉગાડવામાં આવતી હળદરમાંથી બનાવેલ હળદર પાવડર
• સ્થાનિક રીતે ઉગાડવામાં આવતા આદુમાંથી બનાવેલ આદુ પાવડર
• અનાનસમાંથી બનાવેલ અનાનસ જામ (જે અરુણાચલ પ્રદેશમાં વિપુલ પ્રમાણમાં મળે છે)
• અનાનસમાંથી બનાવેલ અનાનસ સ્ક્વોશ
• નારંગીમાંથી બનાવેલ નારંગી સ્ક્વોશ

VDVK એ 2022-23 થી ₹11 લાખના મૂલ્યના આ ઉત્પાદનો વેચ્યા છે. આનાથી મહિલાઓને સશક્ત બનાવવામાં આવી છે, જેમને હવે તેમની વર્ષભરની આવક માટે ફક્ત મોસમી ખેતી પર આધાર રાખવો પડતો નથી. મહિલાઓ સામૂહિક રીતે વ્યવસાયની માલિકી ધરાવે છે - તેઓ ફક્ત કર્મચારીઓ જ નથી પણ બ્રાન્ડ અને એન્ટરપ્રાઇઝમાં પણ હિસ્સો ધરાવે છે.

ટકાઉ વન અર્થતંત્ર તરફ

પ્રધાનમંત્રીનું આદિવાસી વિકાસ મિશન (PMJVM) વનમાં રહેતા આદિવાસી સમુદાયો માટે આજીવિકાની તકો અને લાકડા સિવાયના વન ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન અને વેચાણ કરવાની વ્યવસ્થિત રીત પૂરી પાડે છે. આ ઉત્પાદનો સ્થાનિક રીતે મેળવવામાં આવે છે અને પરંપરાગત પદ્ધતિઓ પર આધારિત છે - જે જંગલ આધારિત અર્થતંત્રને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે સમુદાય માલિકી અને બજાર સ્પર્ધાત્મકતા વચ્ચે સંતુલન જાળવે છે.

મોટા પાયે ઉત્પાદિત અને પ્લાસ્ટિક-પેકેજ્ડ માલ દ્વારા વધુને વધુ પ્રભુત્વ ધરાવતી દુનિયામાં, આ ભારતની અનન્ય તકો છે: કુદરતી, સમુદાય-માલિકી અને વન-ઉત્પાદિત. PMJVM સબકા સાથ, સબકા વિકાસ દર્શાવે છે - ખાતરી કરે છે કે ભારતની વિકાસગાથા તેના દૂરના જંગલો અને તેમને ઘર કહેતા સમુદાયો સુધી પહોંચે છે. આ આખરે 2047માં ભારતના વિકસિત ભારતના વિઝનમાં ફાળો આપશે.

સંદર્ભ:

આદિજાતિ બાબતોનું મંત્રાલય:

https://tribal.gov.in/downloads/Livelihood/Guidelines/PMJVMGuidelines.pdf

https://tribal.nic.in/FRA/data/FRARulesBook.pdf

https://tribal.nic.in/fra.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247596®=3&lang=1

https://trifed.tribal.gov.in/en/division/mfp-for-msp

https://trifed.tribal.gov.in/en/pmvdy

https://trifed.tribal.gov.in/index.php/en/pmvdy/guideline

https://trifed.tribal.gov.in/sites/default/files/2024-11/Success%20Stories.pdf

https://forestsclearance.nic.in/writereaddata/Frequently%20Asked%20Questions.pdf

નાણા મંત્રાલય:

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/eschapter/echap13.pdf

પ્રધાનમંત્રી જનજાતિ વિકાસ મિશન

 

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  

(रिलीज़ आईडी: 2301441) आगंतुक पटल : 14