ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ શ્રી સી. પી. રાધાકૃષ્ણને આજે ભારતીય ઇતિહાસ અનુસંધાન પરિષદ (ICHR)ના સહયોગથી દિલ્હી યુનિવર્સિટીના 'સેન્ટર ફોર ઇન્ડિપેન્ડન્સ એન્ડ પાર્ટિશન સ્ટડીઝ' દ્વારા આયોજિત 'વિભાજન ભયાનકતા સ્મૃતિ દિવસ' નિમિત્તે એક રાષ્ટ્રીય સેમિનારને સંબોધિત કર્યો હતો. આ સેમિનાર 'ભારતનું વિભાજન - સ્થાનાંતરણ, ભાગલા અને પુનર્વસનની એક ગાથા' થીમ પર યોજાયો હતો અને તેમાં 'ભારતના વિભાજનની વાર્તા (1947)' પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.

મેદનીને સંબોધતા ઉપપ્રમુખે સેમિનારમાં ઉપસ્થિત વિભાજનના બચી ગયેલા લોકો (survivors) પ્રત્યે ઊંડો આદર વ્યક્ત કર્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે દેશ તેના ઇતિહાસના "સૌથી દુઃખદ અને અમાનવીય પ્રકરણોમાંના એક" પર વિચાર કરવા માટે એકત્ર થયો છે.

ઉપપ્રમુખે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિભાજનને યાદ કરવાનો હેતુ કડવાશ સાથે જૂના ઘા તાજા કરવાનો નથી, પરંતુ વધુ એકતા અને સદ્ભાવના તરફ આગળ વધવાનો છે. તેમણે કહ્યું કે, ભારત જ્યારે સ્વતંત્રતા દિવસ ઉજવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, ત્યારે વિભાજનમાંથી પસાર થયેલા લોકોના બલિદાન અને પીડાને યાદ કરવા માટે દેશે ક્ષણભર રોકાવું જોઈએ.

શ્રી સી. પી. રાધાકૃષ્ણને નોંધ્યું હતું કે સ્વતંત્રતા વસાહતી શાસનમાંથી મુક્તિ લાવ્યા છે, પરંતુ તેની સાથે એક અભૂતપૂર્વ દુર્ઘટના અને માનવ ઇતિહાસનું સૌથી મોટું સમૂહ સ્થાનાંતરણ (mass migration) પણ આવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે આ દુર્ઘટનાનું પ્રમાણ વિભાજન અને નફરતના વિનાશક પરિણામોની એક સ્પષ્ટ ચેતવણી તરીકે રહે છે.

ઉપપ્રમુખે આ ઇતિહાસને જાળવવા અને અભ્યાસ કરવા માટે સમર્પિત 'સેન્ટર ફોર ઇન્ડિપેન્ડન્સ એન્ડ પાર્ટિશન સ્ટડીઝ' ની 2023 માં સ્થાપના કરવા બદલ દિલ્હી યુનિવર્સિટીની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે નોંધ્યું હતું કે, ટૂંકા ગાળામાં, કેન્દ્રે સો કરતાં વધુ વિભાજનના બચી ગયેલા લોકોના મૌખિક સાક્ષ્ય (oral testimonies) નોંધ્યા છે અને વ્યાખ્યાનો, આર્કાઇવ્સ અને જાહેર કાર્યક્રમો દ્વારા યુવા વિદ્યાર્થીઓને જોડવાનું ચાલુ રાખ્યું છે.

“આપણા બાળકો વિભાજનનું સત્ય જાણવા માટે હકદાર છે,” શ્રી સી. પી. રાધાકૃષ્ણને આટલી મોટી આપત્તિને પાઠ્યપુસ્તકના થોડા વાક્યો સુધી મર્યાદિત કરી શકાય નહીં તે વાત પર ભાર મુકતા કહ્યું હતું. તેમણે એ કાયમી વિવેક યાદ અપાવ્યો કે જેઓ ભૂતકાળને યાદ રાખવામાં નિષ્ફળ જાય છે તેઓ તેની દુર્ઘટનાઓનું પુનરાવર્તન કરવાનું જોખમ લે છે.

વિભાજનના વ્યાપક ઐતિહાસિક પરિણામોનો સંદર્ભ આપતા, ઉપપ્રમુખે કહ્યું કે સરહદોના ઉતાવળા પુનઃરેખાંકને એવા વિવાદો ઉભા કર્યા છે જેની અસરો આજે પણ ચાલુ છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે વિભાજનની ભારતની સંરક્ષણ નીતિ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પડોશી દેશો સાથેના સંબંધો પર કાયમી અસર પડી છે.

વિભાજનના પાઠો અને સંકટના સમયે નેતૃત્વના મહત્વ પર વિચાર કરતા, શ્રી સી. પી. રાધાકૃષ્ણને કહ્યું કે મોટા રાષ્ટ્રીય હિતમાં મુશ્કેલ નિર્ણયો લેવામાં રાજકીય નેતૃત્વની ઇચ્છાશક્તિ અને દ્રઢ નિશ્ચય મહત્વપૂર્ણ છે.

વિભાજન દરમિયાનની ઘટનાઓને યાદ કરતા, ઉપપ્રમુખે પૂર્વતૈયારી અને જવાબદાર નિર્ણય લેવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને નોંધ્યું હતું કે લોકોની સુરક્ષા અને સલામતી પર અસર કરતા નિર્ણયો પૂરતી અગાઉથી નોટિસ સાથે લેવા જોઈએ. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે દરેકની સુરક્ષા અને સલામતી હંમેશા સર્વોચ્ચ વિચારણા રહેવી જોઈએ.

તેમણે વધુમાં અવલોકન કર્યું કે વિભાજન એ માત્ર રાજકીય સીમાઓનું પુનઃરેખાંકન ન હતું, પરંતુ હજારો વર્ષોથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહેલા સાંસ્કૃતિક પરિદ્રશ્યને પણ વિભાજિત કરતું હતું. તેમણે સિંઘુ નદી, કરતારપુર સાહિબ, નનકાના સાહિબ, પ્રાચીન શક્તિપીઠો અને હડપ્પા, મોહેંજો-દડો અને તક્ષશિલાના પુરાતત્વીય વારસા સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ નાગરિક, સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક સ્થળોની સુગમતામાં પડેલા વિક્ષેપનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

ઉપપ્રમુખે નાગરિકોને સંકુચિત ઓળખથી ઉપર રાષ્ટ્રને મૂકવા વિનંતી કરી હતી અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્ર કરતાં કોઈ જ્ઞાતિ, ધર્મ કે પ્રદેશ વધુ મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે નહીં. તેમણે કહ્યું કે દરેક ભારતીયે ભારતીય હોવા પર ગર્વ અનુભવવો જોઈએ અને દેશને એક તાંતણે બાંધતા સહિયારી સંસ્કૃતિના વારસા અને રાષ્ટ્રીય ઓળખ પ્રત્યે સભાન રહેવું જોઈએ.

આ પ્રસંગે, ઉપપ્રમુખે વિભાજનની યાદો અને જીવંત અનુભવોને જાળવવામાં તેમની હિંમત, સ્થિતિસ્થાપકતા અને યોગદાનની ભેટ રૂપે વિભાજનના બચી ગયેલા 15 લોકોને સન્માનિત કર્યા હતા.

ઉપપ્રમુખે વિદ્યાર્થીઓને 'નો ડ્રગ્સ' (No Drugs) ના શપથ પણ લેવડાવ્યા હતા અને યુવા પેઢીને નશાથી દૂર રહેવા અને તેમના ભવિષ્ય માટે સ્વસ્થ, જવાબદાર અને રચનાત્મક પસંદગીઓ કરવા વિનંતી કરી હતી.

પોતાના સંબોધનના સમાપનમાં ઉપપ્રમુખે જણાવ્યું હતું કે 'વિભાજન ભયાનકતા સ્મૃતિ દિવસ' દેશે યાદ અપાવવો જોઈએ કે સ્વતંત્રતા કિંમતી છે, એકતા આવશ્યક છે અને શાંતિને ક્યારેય હળવાશથી લઈ શકાય નહીં.

ઉપપ્રમુખે આ પ્રસંગે ICHR અને દિલ્હી યુનિવર્સિટી દ્વારા આયોજિત પ્રદર્શન પણ નિહાળ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે પ્રદર્શનમાં પ્રદર્શિત વસ્તુઓએ વિભાજનના વિશાળ માનવ મૂલ્યની શક્તિશાળી યાદ અપાવી હતી.

આ સેમિનારમાં દિલ્હી યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર પ્રો. યોગેશ સિંહ; ICHR ના ચેરમેન પ્રો. રાઘવેન્દ્ર તંવર; ડીન ઓફ કોલેજીસ પ્રો. બલરામ પાની; રજિસ્ટ્રાર ડૉ. વિકાસ ગુપ્તા ઉપરાંત શિક્ષણવિદો, વિદ્વાનો, વિદ્યાર્થીઓ અને વિભાજનના બચી ગયેલા લોકોએ હાજરી આપી હતી.

SM/DK/JD