મહિલાઓ ભારતની વિકાસ ગાથાને વેગ આપી રહી છે

મહિલાઓ માત્ર લાભાર્થી રહેવાને બદલે ભારતની વિકાસ યાત્રાની સક્રિય વાહક બની છે. જીવન-ચક્ર આધારિત હસ્તક્ષેપો હવે બાલિકા, આરોગ્ય, પોષણ, કૌશલ્ય, ઉદ્યોગસાહસિકતા અને નેતૃત્વને આવરી લે છે. સ્વસહાય જૂથો (SHGs), ઉદ્યોગસાહસિકતા અને ડિજિટલ સમાવેશ દ્વારા નાણાકીય સમાવેશ અને નેતૃત્વની તકોનો વિસ્તાર થયો છે. શૌચાલય, આવાસ, સ્વચ્છ ઇંધણ અને નળના પાણી સુધીની વધુ સારી પહોંચે મહિલાઓની ગરિમા અને સુરક્ષામાં વધારો કર્યો છે. શાસનમાં વધી રહેલી ભાગીદારી રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં મહિલાઓની વિસ્તરતી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

શરૂઆતનું રક્ષણ, ભવિષ્યનું સંવર્ધન

આરોગ્ય સેવાઓ, પોષણ સહાય અને સંસ્થાકીય ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ દ્વારા માતૃત્વ અને પ્રારંભિક બાળપણની સંભાળને સુદ્રઢ બનાવવામાં આવી છે.

બેટી બચાવો બેટી પઢાવો (BBBP)

• BBBP ઘટી રહેલા ચાઇલ્ડ સેક્સ રેશિયો (CSR) અને જીવન-ચક્રના તબક્કાવાર મહિલા સશક્તિકરણના સંબંધિત મુદ્દાઓને સંબોધિત કરે છે.
• તે સંસ્થાકીય ડિલિવરી, કન્યાઓની માધ્યમિક શાળા નોંધણી, ડ્રોપઆઉટ દરમાં ઘટાડો અને ગર્ભવતી મહિલાઓની સગર્ભા સંભાળ (Antenatal Care) ની નોંધણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• NFHS-5 (2019-21) માં જાતિ ગુણોત્તર (Sex Ratio) વસ્તી ગણતરી 2011 ના 943 ની સરખામણીએ વધીને દર 1,000 પુરુષોએ 1,020 મહિલાઓ નોંધાયો હતો.

પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY)

• સગર્ભા અને ધાત્રી માતાઓને ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) આપતી માતૃત્વ લાભ યોજના.
• મહિલાઓને પ્રથમ જીવંત બાળક માટે બે હપ્તામાં ₹5,000 મળે છે; બીજા બાળક માટે ₹6,000, જો તે કન્યા હોય.
• પહોંચ: 31 જુલાઈ 2026 સુધીમાં 5.13 કરોડ લાભાર્થીઓ નોંધાયા, 4.37 કરોડ લાભાર્થીઓને ચુકવણી કરાઈ, અને કુલ ₹20,571 કરોડની ચુકવણી કરવામાં આવી.

પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષિત માતૃત્વ અભિયાન (PMSMA)

• તે ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી સગર્ભાવસ્થા માટે દર મહિનાની 9મી તારીખે સરકારી સુવિધાઓ પર મફત સગર્ભા તપાસ પૂરી પાડે છે.
• પહોંચ: 13 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં 7.50 કરોડથી વધુ સગર્ભા મહિલાઓની તપાસ કરવામાં આવી; 8,812 સ્વયંસેવકો નોંધાયા; દેશભરમાં 22,000 થી વધુ સુવિધાઓ PMSMA આપે છે.
• 6.85 કરોડથી વધુ સગર્ભા તપાસ હાથ ધરવામાં આવી; કેન્દ્રિત ડિજિટલ ટ્રેકિંગ માટે 1.03 કરોડ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી સગર્ભાવસ્થાની ઓળખ કરવામાં આવી.

જનની શિશુ સુરક્ષા કાર્યક્રમ (JSSK)

• JSSK દરેક સગર્ભા મહિલાને સરકારી આરોગ્ય સંસ્થાઓમાં મફત પરિવહન, નિદાન, દવાઓ, રક્ત અને ખોરાકની જોગવાઈ સાથે સિઝેરિયન સેક્શન સહિત મફત ડિલિવરી માટે હકદાર બનાવે છે.
• નાણાકીય વર્ષ 2024-25: 1.99 કરોડથી વધુ સગર્ભા મહિલાઓ અને 16.85 લાખથી વધુ બીમાર શિશુઓને લાભાર્થી તરીકે સહાય કરવામાં આવી.
• વર્ષ 2014-15 થી, આ યોજના હેઠળ 18.05 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓને સહાય મળી છે.

પરિણામો

• પ્રથમ ત્રિમાસિક ગર્ભવતી તપાસ દર NFHS-4 (2015-16) ના 58.6% થી વધીને NFHS-6 (2023-24) માં 76.2% થયો.
• ચાર કે તેથી વધુ સગર્ભા સંભાળ મુલાકાતો પૂર્ણ કરનાર મહિલાઓનો દર NFHS-4 (2015-16) ના 51.2% થી વધીને NFHS-6 (2023-24) માં 65.2% થયો.
• સંસ્થાકીય જન્મનો દર રાષ્ટ્રીય સ્તરે NFHS-4 (2015-16) ના 78.9% થી વધીને NFHS-6 (2023-24) માં 90.6% થયો.

શિક્ષણ, કૌશલ્ય અને આકાંક્ષી વૃદ્ધિ

રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ના આધારે કન્યાઓનું શિક્ષણ સુલભતાથી આગળ વધીને સાતત્ય, પ્રગતિ અને માપી શકાય તેવા પરિણામો તરફ આગળ વધ્યું છે.

• જેન્ડર ઇન્ક્લુઝન ફંડ: સમગ્ર શાળા પ્રણાલીમાં વંચિત કન્યાઓ માટે લક્ષીત સહાય પૂરી પાડે છે.
• લવચીક માર્ગો: ડ્રોપઆઉટ ઘટાડે છે અને શાળા તથા કોલેજ દ્વારા સતત ભાગીદારીને ટેકો આપે છે.
• બહુવિધ વિકલ્પો: કન્યાઓને એક જ માળખા હેઠળ વિવિધ શૈક્ષણિક રુચિઓ અનુસરવા દે છે.

સમગ્ર શિક્ષા અને કસ્તુરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલય (KGBV)

• ભારતની શાળા શિક્ષણ પ્રણાલી (2025-26): દેશભરમાં 14.67 લાખ શાળાઓ, 1.02 કરોડ શિક્ષકો અને 24.72 કરોડ વિદ્યાર્થીઓ.
• શાળામાં કન્યાઓની નોંધણી: 2025-26 માં 11.96 કરોડ કન્યાઓની નોંધણી.
• KGBVs: નોંધણી 6.07 લાખ (2020–21) થી વધીને 7.58 લાખ (2025–26) થઈ.

શિષ્યવૃત્તિ અને નાણાકીય સહાય

• સેન્ટ્રલ સેક્ટર સ્કોલરશિપ: આર્થિક રીતે નબળા પરિવારોની તેજસ્વી કન્યાઓ માટે લગભગ 50% શિષ્યવૃત્તિ અનામત રાખે છે.
• નેશનલ પીજી સ્કોલરશિપ: વાર્ષિક 3,000 મહિલાઓ સહિત પસંદગીના વિદ્યાર્થીઓને વાર્ષિક ₹1.5 લાખ આપે છે.
• AICTE પ્રગતિ શિષ્યવૃત્તિ: 2014-15 થી વાર્ષિક 10,000 શિષ્યવૃત્તિઓ આપવામાં આવે છે; 2024-25 સુધીમાં લગભગ 36,000 કન્યાઓને લાભ થયો.
• પરિણામ: ઉચ્ચ શિક્ષણમાં મહિલાઓની નોંધણી 2021-22 માં 2.07 કરોડથી વધીને 2022-23 માં 2.18 કરોડ થઈ છે. 2014-15 માં 1.57 કરોડ (38.4%) થી મહિલાઓની નોંધણીમાં આશરે 60.32 લાખનો વધારો થયો છે.

STEM અને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં મહિલાઓ

• ડિસેમ્બર 2019 થી, વિજ્ઞાન જ્યોતિ યોજના: 300 જિલ્લાઓમાં (માર્ચ 2026 સુધીમાં) 1.12 લાખથી વધુ કન્યાઓને (ધોરણ IX-XII) લાભ પહોંચાડ્યો છે.
• IITs/NITs માં સુપરન્યુમરરી સીટોએ મહિલાઓની ભાગીદારી 10% થી વધીને 20% થી વધુ કરી છે.
• 2024-25 માં STEM વિષયોમાં UGC NET-JRF સંશોધકોમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 53% થી વધુ હતો.

કૌશલ્ય અને ડિજિટલ સમાવેશ

પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના (PMKVY)

• PMKVY ટૂંકા ગાળાની, ઉદ્યોગ-સંગત તાલીમ આપે છે; લગભગ 45% લાભાર્થીઓ મહિલાઓ છે.
• PMKVY 1.0: 19.85 લાખ ઉમેદવારોને તાલીમ અપાઈ.
• PMKVY 2.0: 1.10 કરોડ ઉમેદવારોને તાલીમ/ઓરિએન્ટેશન અપાયું.
• PMKVY 3.0: 7.37 લાખ તાલીમબદ્ધ.
• PMKVY 4.0: 28 લાખથી વધુ ઉમેદવારો તાલીમબદ્ધ, જેમાંથી 19.36 લાખથી વધુ પ્રમાણિત.

નવ્યા - NAVYA (Nurturing Aspirations through Vocational Training for Young Adolescent Girls)

• NAVYA (2025): 27 આકાંક્ષી અને ઉત્તર-પૂર્વીય જિલ્લાઓ અને 19 રાજ્યોમાં 16-18 વર્ષની વયની કન્યાઓને ડિજિટલ માર્કેટિંગ, સાયબર સુરક્ષા અને AI-સક્ષમ સેવાઓમાં તાલીમ આપે છે.
• જૂન 2026 ની સ્થિતિ મુજબ: શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં 1,060 કન્યાઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે.

ગરિમા સાથે આરોગ્ય, પોષણ અને કલ્યાણ

આયુષ્યમાન ભારત

• આયુષ્યમાન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (AB-PMJAY): કેશલેસ ગૌણ અને તૃતીય સંભાળ પૂરી પાડે છે; 12 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં 45.5 કરોડ આયુષ્યમાન કાર્ડ બનાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં 22.48 કરોડ કાર્ડ મહિલાઓને જારી કરવામાં આવ્યા છે અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાના 5.25 કરોડથી વધુ કેસ મહિલાઓના હતા.
• આયુષ્યમાન આરોગ્ય મંદિર: 12 ઓગસ્ટ 2026 ની સ્થિતિ મુજબ 1.86 લાખથી વધુ આયુષ્યમાન આરોગ્ય મંદિર કાર્યરત છે, જે મહિલાઓ માટે માતૃત્વ અને નિવારક આરોગ્યસંભાળ આપે છે.
• આયુષ્યમાન ભારત ડિજિટલ મિશન (ABDM): 12 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં 110 કરોડથી વધુ આરોગ્ય રેકોર્ડ્સને ડિજિટલી લિંક કર્યા છે; 12 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં ABHA ખાતાઓમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 49.72% છે.

સક્ષમ આંગણવાડી અને પોષણ 2.0

• મિશન સક્ષમ આંગણવાડી અને POSHAN 2.0 નો ફોકસ કુપોષણ નાબૂદી અને પ્રારંભિક બાળપણના વિકાસ પર છે. તે એક જ એકીકૃત માળખા હેઠળ અનેક પોષણ અને આંગણવાડી હસ્તક્ષેપો લાવે છે.
• 31 જુલાઈ 2026 સુધીમાં 64.46 લાખથી વધુ સગર્ભા મહિલાઓ, 45.44 લાખથી વધુ ધાત્રી માતાઓ અને 15.68 લાખ કિશોરીઓ સહિત 8.94 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓને સેવા આપવામાં આવી રહી છે.
• છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 1.29 લાખ આંગણવાડી કેન્દ્રોને સક્ષમ આંગણવાડીઓમાં અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યા છે.
• 31 જુલાઈ 2026 સુધીમાં આશરે 13.31 લાખ આંગણવાડી કાર્યકરો કાર્યરત હતા.

મિશન ઇન્દ્રધનુષ

• 18 માર્ચ 2026 સુધીમાં, U-WIN પોર્ટલ પર 11.87 કરોડ બાળકો અને 3.96 કરોડ સગર્ભા મહિલાઓ નોંધાયેલી હતી, જે આ લાભાર્થીઓ માટે રસીકરણ સેવાઓને ડિજિટલી રેકોર્ડ અને ટ્રેક કરે છે.
• અટકાવી શકાય તેવા રોગો સામે 5.46 કરોડ બાળકો અને 1.32 કરોડ સગર્ભા મહિલાઓનું રસીકરણ કરવામાં આવ્યું.
• 17 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 8.73 કરોડ મહિલાઓની ગર્ભાશયના કેન્સર (cervical cancer) માટે તપાસ કરવામાં આવી.
• તમામ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 14 વર્ષની વયની અંદાજે 1.2 કરોડ પાત્ર બાલિકા લાભાર્થીઓ માટે 28 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ રાષ્ટ્રવ્યાપી HPV રસીકરણ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
• 15 જુલાઈ 2026 સુધીમાં, દેશભરમાં કુલ 52,10,302 કન્યાઓએ HPV રસી મેળવી છે.

નાણાકીય સમાવેશ અને આર્થિક સશક્તિકરણ

સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના

• થાપણો ₹250 થી શરૂ થાય છે અને કલમ 80C હેઠળ વાર્ષિક 8.2% કરમુક્ત વ્યાજ મેળવે છે.
• ઉચ્ચ શિક્ષણ અને લગ્ન માટે આંશિક ઉપાડની મંજૂરી આપે છે, જે સુસંગત કૌટુંબિક બચતને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• તેની શરૂઆતથી, કુલ થાપણો ₹3.33 લાખ કરોડને વટાવી ગઈ છે (ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં).

DAY-NRLM - સ્વસહાય જૂથ (SHG) ઇકોસિસ્ટમ

• SHGs ને 7,627 બ્લોક્સ અને 1.51 કરોડ સમુદાય કેડર સભ્યોને આવરી લેતા રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્લેટફોર્મમાં વિસ્તૃત કર્યા.
• શરૂઆતથી, SHGs એ 6 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 50,548 થી વધુ તાલીમબદ્ધ બેંક સખીઓ દ્વારા ₹12.18 લાખ કરોડથી વધુની બેંક ક્રેડિટ મેળવી છે.
• 30 જૂન, 2026 સુધીમાં, સ્ટાર્ટ-અપ વિલેજ એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ પ્રોગ્રામ (SVEP) હેઠળ 4.32 લાખ સાહસોને સપોર્ટ મળ્યો છે.

લખપતિ દીદી યોજના

• SHG મહિલાઓને વાર્ષિક ઓછામાં ઓછી ₹1 લાખની ટકાઉ આવક મેળવવામાં મદદ કરે છે.
• વ્યાપ: 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં 34 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, 757 જિલ્લાઓ, 94.31 લાખ SHGs અને 10.14 કરોડ SHG સભ્યો.
• તે 6,611 માસ્ટર ટ્રેનર્સ, 4.09 લાખ કમ્યુનિટી રિસોર્સ પર્સન્સ (CRPs) અને 3.87 કરોડ સંભવિત લખપતિ દીદીઓ (PLDs) ના મજબૂત નેટવર્ક દ્વારા અમલીકરણ સક્ષમ બનાવે છે.

પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના

• 12 ઓગસ્ટ, 2026 સુધીમાં કુલ 58.90 કરોડ જન-ધન ખાતા ખોલવામાં આવ્યા છે.
• 1 જુલાઈ, 2026 સુધીમાં, 32.68 કરોડ જન-ધન ખાતાઓ મહિલાઓના છે.

પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY)

• સંચિત રીતે, 8 એપ્રિલ 2026 સુધીમાં ₹40.07 લાખ કરોડના વિતરણ સાથે 57.79 કરોડથી વધુ લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે.
• બે-તૃતીયાંશ લોન મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને મંજૂર કરવામાં આવી છે.

પીએમ સ્વાનિધિ (PM SVANidhi)

• પહોંચ: આ યોજના 13 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં 78,24,611 ફેરિયાઓને લાભ પહોંચાડી રહી છે; જેમાં 46% લાભાર્થીઓ મહિલાઓ છે.

નમો ડ્રોન દીદી યોજના

• ખેતરોમાં ખાતર અને જંતુનાશકોના છંટકાવ માટે ડ્રોન ઓપરેટ કરવા માટે SHG મહિલાઓને તાલીમ આપે છે.
• ₹1,261 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂર (2023-24 થી 2025-26); મહિલા SHGs ને 15,000 ડ્રોન આપવાનું લક્ષ્ય છે.
• શરૂઆતથી, નમો ડ્રોન દીદી પહેલ હેઠળ 500+ સહિત મહિલા SHGs ને 1,094 ડ્રોન વિતરિત કરવામાં આવ્યા છે, જે ખેતરની ઉત્પાદકતા અને આજીવિકામાં વધારો કરે છે.

વુમેનિયા - Womaniya (GeM)

• 2.1 લાખથી વધુ મહિલા સંચાલિત સાહસો નોંધાયેલા છે; નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 13.7 લાખ ઓર્ડર મેળવ્યા.
• મહિલા MSME ને ₹28,000 કરોડથી વધુનું કોન્ટ્રાક્ટ મૂલ્ય એનાયત કરવામાં આવ્યું, જે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 કરતાં 27.60% વધુ છે; GeM ના ઓર્ડર મૂલ્યનો 5.6% હિસ્સો મેળવે છે.

સેલ્ફ હેલ્પ એન્ટરપ્રિન્યોર માર્ટ (SHE-Mart)

• કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય 1 કરોડ મહિલાઓને લાભ પહોંચાડવાનો છે.
• તેમને ટકાઉ સાહસોની માલિકી અને સંચાલન કરવામાં મદદ કરવી.

સુરક્ષા, સુવિધાઓ, ગરિમા અને જીવનધોરણ

મિશન શક્તિ

• મહિલાઓના રક્ષણ અને સમર્થન માટે સંબલ (સુરક્ષા) અને સામર્થ્ય (સશક્તિકરણ) વર્ટિકલ્સને સાંકળે છે.
• દેશભરમાં 15.2 લાખ વન સ્ટોપ સેન્ટર અને 642 નારી અદાલતો કાર્યરત છે.
• વિમેન હેલ્પલાઇન (181) એ 31 જુલાઈ, 2026 સુધી ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ (112) સાથે લિંક થઈને 1.05 કરોડથી વધુ મહિલાઓને 24x7 સહાય પૂરી પાડી છે.
• SHe-Box પોર્ટલ ઝડપી ફરિયાદ નિવારણ માટે કાર્યસ્થળે થતી સતામણીની ઓનલાઈન રિપોર્ટિંગ સક્ષમ બનાવે છે.

પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના (PMAY)

• PMAY-અર્બન (2015) અને PMAY-ગ્રામીણ (2016) મૂળભૂત સુવિધાઓ સાથે પક્કા મકાનો પૂરા પાડે છે.
• PMAY-ગ્રામીણ: 13 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં 96.06 લાખથી વધુ અર્થાત 24.73% મકાનો માત્ર મહિલાઓને ફાળવવામાં આવ્યા હતા.
• PMAY-U 2.0: 9 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં 1.25 કરોડ મકાનો મંજૂર કરાયા અને 1 કરોડ મકાનો મહિલાઓને ફાળવવામાં આવ્યા.

ભાગીદારી, પ્રતિનિધિત્વ અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા

• 8 ફેબ્રુઆરી, 2026 ની અંતિમ મતદાર યાદીમાં 96.88 કરોડ લોકોમાંથી મહિલાઓનો હિસ્સો 47.15 કરોડથી વધુ હતો.
• 19 માર્ચ 2025 ની સ્થિતિ મુજબ, 14.5 લાખ મહિલાઓ ચૂંટાયેલા પંચાયતી રાજ પ્રતિનિધિઓ તરીકે સેવા આપે છે, જે કુલ સંખ્યાના લગભગ 46% છે.
• નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ, 2023 (106મો બંધારણીય સુધારા કાયદો) લોકસભા, રાજ્ય વિધાનસભાઓ અને દિલ્હી વિધાનસભામાં મહિલાઓ માટે 33% અનામત પૂરી પાડે છે, જે વસ્તી ગણતરી પછીની સીમાંકન (delimitation) કવાયત બાદ અમલમાં આવશે.
• 2025 માં, 17 મહિલા કેડેટ્સની પ્રથમ બેચ નેશનલ ડિફેન્સ એકેડેમી (NDA) માંથી ગ્રેજ્યુએટ થઈ.
• 2026 ની શરૂઆત સુધીમાં, 2022 થી અત્યાર સુધીમાં કુલ 158 મહિલા કેડેટ્સ NDA માં જોડાયા હતા.

વિકસિત ભારતના પાયા તરીકે નારી શક્તિ

સરકારના ફોકસે કલ્યાણકારી યોજનાઓને મહિલાઓના નેતૃત્વ, ગરિમા અને તકો માટેના મંચ તરીકે પુનઃઆકાર આપ્યો છે. કામદારો, ઉદ્યોગસાહસિકો, ખેડૂતો અને નેતાઓ તરીકે 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારત માટે મહિલાઓ વધુને વધુ કેન્દ્રીય બની રહી છે. શિક્ષણ, આવક અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા સુધીની પહોંચ હવે પરિવારો અને સમુદાયો સુધી અસર વિસ્તારે છે. ઉદ્યોગસાહસિકતાથી લઈને ગ્રાસરૂટ શાસન સુધી, નારી શક્તિ સામર્થ્ય અને હેતુ સાથે આગળ વધી રહી છે.

References

Ministry of Women and Child Development

MissionShaktiGuidelines.pdf

https://pmmvy.wcd.gov.in/

https://www.poshantracker.in/statistics

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2294872&reg=48&lang=1

Ministry of Education

https://udiseplus.gov.in/#/en/home

file:///C:/Users/dell/Downloads/UDISE+2025_26_Booklet_nep.pdf (Page 81)

https://newsonair.gov.in/govt-says-over-7-lakh-girls-are-currently-enrolled-in-kasturba-gandhi-balika-vidyalaya/

Ministry of Skill Development and Entrepreneurship

https://www.skillindiadigital.gov.in/pmkvy-dashboard

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297193&reg=48&lang=1

Prime Minister's Office

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227542&reg=6&lang=1

Ministry of Health and Family Welfare

file:///C:/Users/dell/Downloads/NFHS-5_NRReport_val1__NFHS-5_INDIA_REPORT.pdf

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU1218_UuTmW5.pdf?source=pqars

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2118786&reg=48&lang=2

AU1136_kCnH0M.pdf

https://www.nfhsiips.in/nfhsuser/assets/National%20Family%20Health%20Survey%20(NFHS-6)%202023-2024%20Fact%20Sheets.pdf (Page 4)

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244518&reg=3&lang=1

Press Release Page | Press Information Bureau

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/jan/doc202513480101.pdf

PMJAY - Dashboard

ABDM-Insights

Press Release Page | Press Information Bureau

Ministry of Finance

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287200&lang=1&reg=3&utm

https://newsonair.gov.in/over-4-crore-53-lakh-bank-accounts-opened-under-sukanya-samriddhi-yojana-says-govt/

https://www.nsiindia.gov.in/(S(bivxnengkkhfls3i1nysmlzq))/internalpage.aspx?Id_Pk=290

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249915&reg=3&lang=1

Ministry of Defence

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2132691&reg=48&lang=2

Ministry of Home Affairs

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=3&relid=95372&utm

Ministry of Science & Technology

Press Release: Press Information Bureau

Ministry of Rural Development

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2224571&reg=3&lang=1

https://lakhpatididi.gov.in/insight-hub/

https://she-mart.in/

https://pmayg.gov.in/netiay/PBIDashboard/PMAYGDashboard.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297771&reg=48&lang=2

Ministry of Housing and Urban Affairs

PM SVANidhi

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2296797&reg=48&lang=1

Cabinet

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237548&reg=48&lang=2

Election Commission

Press Release Page | Press Information Bureau

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088064&reg=48&lang=2

PIB Backgrounder

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/jun/doc202663882201.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2267960&lang=1&reg=3&utm

Press Release Page | Press Information Bureau

Press Note Details: Press Information Bureau

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154880&ModuleId=3&reg=48&lang=2

Press Release Page | Press Information Bureau

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250664&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2267102&lang=2&reg=48&utm

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/aug/doc2026813953401.pdf

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?id=150688&NoteId=150688&ModuleId=16&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2289268&reg=3&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/aug/doc2026812952101.pdf

Click here for pdf file

SM/DK/JD

(रिलीज़ आईडी: 2299456) आगंतुक पटल : 12