ભારતની સાંસ્કૃતિક ઓળખને મજબૂત કરવી

ભારતનો સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો તેની સભ્યતાની ધરોહર અને રાષ્ટ્રીય ઓળખને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેણે ડિજિટાઇઝેશન, પ્રવાસન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સાંસ્કૃતિક જતન દ્વારા વારસાના સંરક્ષણને મજબૂત બનાવ્યું છે. સરકારે ભારતની સાંસ્કૃતિક સંપત્તિનું જતન કરવા, તેને પ્રોત્સાહન આપવા અને તેનું પુનરુત્થાન કરવા માટે અગ્રણી પહેલો હાથ ધરી છે. આ પ્રયાસોએ રાષ્ટ્રની સાંસ્કૃતિક ઓળખનું રક્ષણ કરવાની સાથે પ્રવાસન, કનેક્ટિવિટી, મુલાકાતીઓની સુવિધાઓ અને સ્થાનિક આર્થિક વિકાસને મજબૂત બનાવ્યો છે.

વિરાસત સંરક્ષણમાં વધારો

એડોપ્ટ એ હેરિટેજ 2.0 (Adopt a Heritage 2.0)

• રાષ્ટ્રીય મહત્વના સંરક્ષિત સ્મારકો પર મુલાકાતીઓ માટે સાનુકૂળ સુવિધાઓ વિકસાવવા અને જાળવવા માટે સપ્ટેમ્બર 2023 માં 'એડોપ્ટ એ હેરિટેજ 2.0' યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી.
• માર્ચ 2026 સુધીમાં, એડોપ્ટ એ હેરિટેજ 2.0 પ્રોગ્રામ હેઠળ કુલ 30 સામૂહિક સમજૂતી કરાર (MoUs) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.
• દત્તક લેવાયેલા સ્મારકો પર મુલાકાતીઓની તીવ્ર ભાગીદારી નોંધાઈ છે, જેમાં નાણાકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન કુલ 13.59 મિલિયન (1.35 કરોડથી વધુ) મુલાકાતીઓ નોંધાયા હતા.

પ્રશાદ (PRASHAD) યોજના

• PRASHAD (Pilgrimage Rejuvenation and Spiritual, Heritage Augmentation Drive) યોજના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્વચ્છતા, સુરક્ષા અને મુલાકાતીઓની સુવિધાઓમાં સુધારો કરીને તીર્થધામ અને વારસાના સ્થળોના વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• 28 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કુલ 54 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે (ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં).
• પૂર્ણ થયેલા પ્રોજેક્ટ્સ: 32 (ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં).
• કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચ: રૂ. 1,726.74 કરોડ.

સ્વદેશ દર્શન (Swadesh Darshan)

• સ્વદેશ દર્શન યોજના થીમ આધારિત પ્રવાસન સર્કિટ્સ પર એકીકૃત પ્રવાસન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
• આવરી લેવાયેલા પ્રવાસન સર્કિટ્સ: સ્વદેશ દર્શન યોજના હેઠળ આવરી લેવાયેલા 15 થીમ આધારિત પ્રવાસન સર્કિટ્સ બૌદ્ધ, દરિયાકાંઠાના (Coastal), રણ (Desert), ઇકો, હેરિટેજ, હિમાલયન, કૃષ્ણા, નોર્થ-ઇસ્ટ, રામાયણ, ગ્રામીણ, આધ્યાત્મિક, તીર્થંકર, આદિવાસી, વન્યજીવ અને સૂફી સર્કિટ છે.
• રૂ. 5,290.33 કરોડના કુલ રોકાણ સાથે કુલ 76 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે (માર્ચ 2026 સુધીમાં).
• પૂર્ણ થયેલા પ્રોજેક્ટ્સ: 75 (માર્ચ 2026 સુધીમાં).

સ્વદેશ દર્શન 2.0 હેઠળ, સર્કિટ-આધારિત વિકાસથી આગળ વધીને ડેસ્ટિનેશન-કેન્દ્રી (destination-centric) અભિગમ અપનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

• આ યોજના હેઠળ, રૂ. 2,208.31 કરોડના કુલ રોકાણ સાથે 53 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા અમલીકરણના વિવિધ તબક્કામાં છે.

ચેલેન્જ બેઝ્ડ ડેસ્ટિનેશન ડેવલપમેન્ટ (CBDD)

• સ્વદેશ દર્શન 2.0 હેઠળ માર્ચ 2024 માં 'ચેલેન્જ બેઝ્ડ ડેસ્ટિનેશન ડેવલપમેન્ટ' (CBDD) ની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.
• આ યોજના સ્પર્ધાત્મક, પડકાર-આધારિત માળખા દ્વારા ટકાઉ પ્રવાસન સ્થળો વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• મુખ્ય ક્ષેત્રો: સમગ્ર આયોજન, નવીનતા, સામુદાયિક ભાગીદારી અને સ્થળનો વિકાસ.
• ₹697.94 કરોડના કુલ રોકાણ સાથે મંજૂર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સની કુલ સંખ્યા 38 છે.

પુરાતત્વ અને સ્મારક સંરક્ષણ

ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI)

• ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ એ ભારતની સાંસ્કૃતિક વિરાસતના પુરાતત્વીય સંશોધન અને સંરક્ષણ માટેની દેશની અગ્રણી સંસ્થા છે.
• ASI સમગ્ર દેશમાં લગભગ 38 સર્કલ્સના નેટવર્ક દ્વારા તેની કામગીરી હાથ ધરે છે.
• મજબૂત સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ અને વૈજ્ઞાનિક પુનઃસ્થાપન પદ્ધતિઓ દ્વારા સપોર્ટેડ 3,686 કેન્દ્રીય સંરક્ષિત સ્મારકોનું રક્ષણ કરે છે (એપ્રિલ 2026 સુધીમાં).
• સંરક્ષિત સ્મારકોના સંરક્ષણ અને જાળવણી માટે રૂ. 374 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા (નાણાકીય વર્ષ 2024-25).
• છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) એ સમગ્ર દેશમાં પુરાતત્વીય પ્રોજેક્ટ્સ માટે 121 પરવાનગીઓ જારી કરી છે.

નેશનલ મિશન ઓન મોન્યુમેન્ટ્સ એન્ડ એન્ટિકવિટીઝ (NMMA)

• સ્મારકો અને પુરાતત્વીય સંપત્તિઓ પરનું નેશનલ મિશન (NMMA) ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે.
• NMMA સંરક્ષણ આયોજન અને સંચાલનને ટેકો આપવા માટે સ્મારકો અને પુરાતત્વીય વસ્તુઓનો વ્યાપક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• માર્ચ 2026 સુધીમાં, આ મિશને સમગ્ર ભારતમાં 1.84 લાખ સ્મારકો અને 17.20 લાખ પુરાતત્વીય અવશેષો/વસ્તુઓનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે.

હૃદય (HRIDAY) યોજના

હેરિટેજ સિટી ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઓગ્મેન્ટેશન યોજના (HRIDAY)

• HRIDAY હેરિટેજ શહેરો પાત્રના વિશિષ્ટ ગુણોને જાળવી રાખીને વારસાના સંરક્ષણ સાથે શહેરી વિકાસને સાંકળવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• આ યોજના જળાશયો અને હરિયાળા વિસ્તારોના પુનરુત્થાન, સ્માર્ટ ટેકનોલોજી અને સુરક્ષામાં વધારો, અને પ્રવાસન દ્વારા સ્થાનિક આજીવિકા વધારવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• કવરેજ: સમગ્ર ભારતમાં 12 હેરિટેજ શહેરો.
• મુખ્ય પરિણામો:
  • અજમેર, અમરાવતી અને બાદામીમાં સ્વચ્છતા, પ્રવાસન અને સામુદાયિક વિકાસમાં સુધારો થયો.
  • અમૃતસર, ગયા અને વારાણસીમાં વારસાના પુનરુત્થાન, સમાવેશીતા અને આર્થિક વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન મળ્યું.
  • વારંગલ અને પુરીમાં પ્રવાસન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને જાહેર સુવિધાઓમાં વધારો થયો.
  • કાંચીપુરમ અને મથુરામાં સુરક્ષા અને શહેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત થયું.
  • વેલંકન્નીમાં પર્યાવરણીય સ્થિરતા અને વારસાનું સંરક્ષણ આગળ વધારાયું.
  • દ્વારકામાં વ્યાપક હેરિટેજ ઝોન, શોભાયાત્રા માર્ગો, CCTV નેટવર્ક અને બેટ દ્વારકા દર્શન સર્કિટ વિકસાવવામાં આવ્યા.
• સમગ્ર અસર: રહેવાસીઓ માટે જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો અને પ્રવાસન ક્ષમતા મજબૂત થઈ.
• મિશન અવધિ: 31 માર્ચ 2019 ના રોજ પૂર્ણ થયું.

ભારતના સાંસ્કૃતિક ખજાનાને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવો

સરકારે સંસ્થાનવાદી શોષણ, વિદેશી કબજા અને ગેરકાયદેસર દાણચોરી દ્વારા વિદેશ લઈ જવામાં આવેલા પવિત્ર અવશેષો અને પુરાતત્વીય વસ્તુઓને સ્વદેશ પરત લાવવાના પ્રયાસો ઝડપી બનાવ્યા છે.

પવિત્ર અવશેષોનું પુનઃપ્રાપ્તીકરણ

મુખ્ય પુનઃપ્રાપ્તીકરણ સિદ્ધિઓમાં સામેલ છે:

• ભગવાન બુદ્ધના પિપ્રહવા અવશેષો (Piprahwa Relics) 127 વર્ષ પછી 2025 માં પરત કરવામાં આવ્યા
• માતા અન્નપૂર્ણાની મૂર્તિ 108 વર્ષ પછી 2021 માં કેનેડાથી પરત લવાઈ
• રામ, સીતા અને લક્ષ્મણની કાંસ્ય મૂર્તિઓ 2020 માં યુકેથી પરત કરવામાં આવી
• ઓસ્ટ્રેલિયા, યુએસએ, યુકે, જર્મની, સિંગાપોર અને કેનેડાથી પણ પવિત્ર અને સાંસ્કૃતિક વસ્તુઓ પરત મેળવવામાં આવી છે.

પવિત્ર અવશેષોનું વૈશ્વિક પ્રદર્શન:

સાંસ્કૃતિક અને સભ્યતાના સંબંધોને મજબૂત કરવા માટે ભારતે પવિત્ર બુદ્ધ અવશેષોના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનનો વિસ્તાર કર્યો.

• વિયેતનામ (2025): 1.5 કરોડથી વધુ શ્રદ્ધાળુઓને આકર્ષિત કર્યા
• કલ્મિકિયા, રશિયા (2025): 90,000 થી વધુ મુલાકાતીઓનું સ્વાગત કર્યું
• ભૂતાન (2025): ગ્લોબલ પીસ પ્રેયર ફેસ્ટિવલ દરમિયાન પ્રદર્શન યોજાયું
• શ્રીલંકા (2026): ગંગારામાયા મંદિર, કોલંબો ખાતે પ્રદર્શન યોજાયું

નવી દિલ્હી અને લદ્દાખમાં 2026 માં સ્થાનિક પ્રદર્શનો પણ આયોજિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં પુનઃએકત્રિત પિપ્રહવા અવશેષો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.

પુરાતત્વીય વસ્તુઓનું પુનઃપ્રાપ્તીકરણ

• છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં મેળવેલી પુરાતત્વીય વસ્તુઓની સંખ્યા: 615 (30 જૂન 2026 સુધી)
• સંબંધિત સંસ્થાઓને સોંપાયેલી ચકાસાયેલ વસ્તુઓ: 11
• 09 વસ્તુઓ નવા સંસદ ભવનમાં પ્રદર્શન માટે ઇન્દિરા ગાંધી નેશનલ સેન્ટર ફોર ધ આર્ટસ (IGNCA) ને, 01 વસ્તુ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયને અને 14 વસ્તુઓ ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેરિટેજને લોન પર આપવામાં આવી છે.

સંગ્રહાલયો અને સાંસ્કૃતિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

મ્યુઝિયમ ગ્રાન્ટ સ્કીમ (Museum Grant Scheme)

• મ્યુઝિયમ ગ્રાન્ટ સ્કીમ પ્રાદેશિક, રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે નવા સંગ્રહાલયોની સ્થાપના અને હાલના સંગ્રહાલયોને મજબૂત કરવા નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.
• સહાયક ક્ષેત્રો: આધુનિકીકરણ, મ્યુઝિયમ કલેક્શનનું ડિજિટાઇઝેશન અને મ્યુઝિયમ પ્રોફેશનલ્સનું ક્ષમતા નિર્માણ.
• આ યોજના હેઠળ વર્ચ્યુઅલ મ્યુઝિયમ, થીમ આધારિત મ્યુઝિયમ અને વર્ચ્યુઅલ એક્સપિરિયન્શિયલ મ્યુઝિયમ (VEMs) વિકસાવવા માટે વિવિધ પહેલો હાથ ધરવામાં આવી છે.
• છેલ્લા પાંચ નાણાકીય વર્ષો દરમિયાન મંજૂર થયેલી કુલ રકમ: રૂ. 184.39 કરોડ
• છેલ્લા પાંચ નાણાકીય વર્ષો દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવાયેલી કુલ ગ્રાન્ટ: રૂ. 101.19 કરોડ

ભારતનું પ્રથમ આર્કિયોલોજિકલ એક્સપિરિયન્શિયલ મ્યુઝિયમ-વડનગર, ગુજરાત

• 'આર્કિયોલોજિકલ એક્સપિરિયન્શિયલ મ્યુઝિયમ' એ વિશ્વનું એકમાત્ર એવું સંગ્રહાલય છે જ્યાં ઇતિહાસ અને ઉત્ખનન (ખોદકામ) એકસાથે આવે છે.
• 12,500 ચોરસ મીટરના વિસ્તારમાં પથરાયેલું અને ₹298 કરોડના કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચે નિર્મિત.
• સંગ્રહાલયમાં અનાજ, DNA સેમ્પલ અને અસ્થિશેષો સહિત 5,000 થી વધુ અવશેષો પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે.
• તેમાં 16-18 મીટરની ઊંડાઈએ પુરાતત્વીય અવશેષો દર્શાવતી 4,000 ચોરસ મીટરની ખુલ્લી ખોદકામ સાઇટ પણ છે.
• એક અનુભવાત્મક વોકવે મુલાકાતીઓને ઉત્ખનન દરમિયાન મળી આવેલા પુરાતત્વીય શોધોને નજીકથી જોવામાં સક્ષમ બનાવે છે.

યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા વૈશ્વિક માન્યતા

• ભારતે છેલ્લા એક દાયકામાં તેની વૈશ્વિક વારસાની માન્યતાનો નોંધપાત્ર વિસ્તાર કર્યો છે.
• ભારત પાસે હવે 45 યુનેસ્કો વિશ્વ વિરાસત સ્થળો (UNESCO World Heritage Sites) છે.
• ભારતે નવી દિલ્હી (2024) ખાતે 46મા યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટી સત્રની યજમાની કરી હતી.

ડિજિટાઇઝેશન દ્વારા જ્ઞાનનું જતન

સાંસ્કૃતિક વારસાનું ડિજિટાઇઝેશન (જ્ઞાન ભારતમ)

જ્ઞાન ભારતમ મિશન

• ભારતના પાંડુલિપિ (હસ્તપ્રત) વારસાને સાચવવા, ડિજિટાઇઝ કરવા અને તેની સુધી પહોંચ પ્રોત્સાહિત કરવાના વિઝન સાથે 2025 માં મિશન લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.
• ટેકનોલોજી સંકલન: લાંબા ગાળાના જતન અને વૈશ્વિક સુલભતા માટે આધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવવામાં આવી છે.

નેશનલ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ સર્વે

• પાંડુલિપિઓની ઓળખ, દસ્તાવેજીકરણ અને વ્યાપક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે માર્ચ 2026 માં 'નેશનલ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ સર્વે' લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.
• આ સર્વે દરમિયાન 1.19 કરોડથી વધુ પાંડુલિપિઓની માહિતી મળી છે.
• સમગ્ર દેશમાં ઉપલબ્ધ ડિજિટાઇઝ્ડ પાંડુલિપિઓની કુલ સંખ્યા 8 લાખથી વધુ છે, જેમાંથી 4.40 લાખથી વધુ પાંડુલિપિઓ હાલમાં જાહેર ઉપયોગ માટે 'જ્ઞાન ભારતમ' પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ છે.
• ડિજિટાઇઝેશન અને પહોંચ વિસ્તારવા માટે ₹482.85 કરોડના ખર્ચ સાથે મિશનને મંજૂરી આપવામાં આવી છે (2024–31).

મ્યુઝિયમ કલેક્શનનું ડિજિટાઇઝેશન

• સંસ્કૃતિ મંત્રાલય સી-ડેક (C-DAC), પુણે, મહારાષ્ટ્રના તકનીકી સહયોગથી વિકસાવવામાં આવેલા 'JATAN' સોફ્ટવેર દ્વારા મ્યુઝિયમ કલેક્શન અને આર્કાઇવલ સંસાધનોનું ડિજિટાઇઝેશન કરી રહ્યું છે.
• મ્યુઝિયમ કલેક્શન સુધી ડિજિટલ પહોંચ પૂરી પાડવા માટે 'મ્યુઝિયમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા' પોર્ટલ દ્વારા એક રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ સંગ્રહસ્થાન બનાવવામાં આવ્યું છે.
• આ પોર્ટલ 8 રાષ્ટ્રીય સ્તરના સંગ્રહાલયો, 2 ASI સાઇટ મ્યુઝિયમ અને ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર મ્યુઝિયમ, પુણે, મહારાષ્ટ્રમાંથી ડિજિટાઇઝ્ડ કલેક્શન હોસ્ટ કરે છે.
• 4,88,983 કળાકૃતિઓમાંથી 3,75,707 કળાકૃતિઓનું ડિજિટાઇઝેશન કરીને ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે (15 જુલાઈ, 2026 ની સ્થિતિ મુજબ).

ટેકનોલોજી-સક્ષમ વારસો સંરક્ષણ

હેરિટેજ દસ્તાવેજીકરણ અને સંરક્ષણને મજબૂત કરવા માટે LiDAR (લાઇટ ડિટેક્શન એન્ડ રેન્જિંગ) સ્કેનિંગ, GIS (જીઓગ્રાફિક ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ)-આધારિત મેપિંગ અને ડ્રોન સર્વે જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. સરકાર સાંસ્કૃતિક સંપત્તિઓ અને વારસાના ડેટાના ડિજિટાઇઝેશન, દસ્તાવેજીકરણ અને સુલભતાને ટેકો આપવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો પણ ઉપયોગ કરી રહી છે.

સાંસ્કૃતિક અને જ્ઞાન જતન માટે AI નો ઉપયોગ

શિક્ષણ અને જાહેર સેવાઓ સુધીની પહોંચમાં સુધારો કરતી વખતે ભારત ભાષાઓ, પાંડુલિપિઓ અને સાંસ્કૃતિક વારસાને સાચવવા માટે AI નો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.

• ભાષિણી (BHASHINI - 2022 માં શરૂ થયેલ): 22 ભાષાઓ (અવાજ) અને 36 ભાષાઓ (ટેક્સ્ટ) ને સપોર્ટ કરે છે, જેમાં 350+ AI મોડલ્સ અને 4 અબજથી વધુ લેંગ્વેજ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ છે. તેણે કાશી તમિલ સંગમમ અને મહાકુંભ 2025 જેવી ઇવેન્ટ્સમાં રીયલ-ટાઇમ ભાષાંતર સક્ષમ કર્યું હતું.
• ભારતજેન (BharatGen): 22 અનુસૂચિત ભાષાઓ માટે AI મોડેલો વિકસાવી રહ્યું છે, જ્યારે આદિ-વાણી (Adi-Vaani) ડિજિટલ જતન અને અનુવાદ દ્વારા સંથાલી, ભીલી, મુંડારી અને ગોંડી જેવી આદિવાસી ભાષાઓને ટેકો આપે છે. આદિ-વાણી એ ભારતની આદિવાસી ભાષાઓને સાચવવા અને તેનું પુનરુત્થાન કરવા માટેનું એક AI-આધારિત પ્લેટફોર્મ છે. તે હિન્દી, અંગ્રેજી અને આદિવાસી ભાષાઓ વચ્ચે રીયલ-ટાઇમ અનુવાદ, સ્પીચ-ટુ-ટેક્સ્ટ ટ્રાન્સક્રિપ્શન, નવી પેઢીઓ માટે ભાષા શીખવાની અને લોકગીતો તથા મૌખિક પરંપરાઓના ડિજિટાઇઝેશનને સક્ષમ બનાવે છે.
• અનુવાદિની, e-KUMBH, SPPEL, સંચિકા અને જ્ઞાન-સેતુ જેવા પ્લેટફોર્મ બહુભાષી શિક્ષણનો વિસ્તાર કરી રહ્યા છે અને લુપ્તપ્રાય ભાષાઓ તથા પરંપરાગત જ્ઞાનનું જતન કરી રહ્યા છે.
• SWAYAM જેવા ડિજિટલ એજ્યુકેશન પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા 5 કરોડથી વધુ શીખનારાઓ જોડાયેલા છે.

વૈદિક હેરિટેજ પોર્ટલ (Vedic Heritage Portal)

• માર્ચ 2023 માં ઇન્દિરા ગાંધી નેશનલ સેન્ટર ફોર ધ આર્ટસ (IGNCA) હેઠળ શરૂ કરાયેલ, તેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતની વૈદિક જ્ઞાન પરંપરાઓને સાચવવાનો, દસ્તાવેજીકરણ કરવાનો અને ડિજિટલ પહોંચ પૂરી પાડવાનો છે.
• કવરેજ: ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદની પરંપરાઓ.
• તેમાં વ્યાપક ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ સામગ્રી, પાંડુલિપિઓ અને ધાર્મિક વિધિઓનું દસ્તાવેજીકરણ સામેલ છે, પ્લેટફોર્મમાં 500 કલાકથી વધુના રેકોર્ડિંગ્સ સંકલિત છે.
• તે જીવંત જ્ઞાન પ્રણાલીઓને સાચવવા માટે વૈદિક શાખાઓ અને મૌખિક પરંપરાઓને રેકોર્ડ કરે છે.

યુનેસ્કો (UNESCO) માન્યતા:

• વૈદિક મંત્રોચ્ચારની પરંપરાને યુનેસ્કો અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસા (Intangible Cultural Heritage) તરીકે માન્યતા મળી છે.
• ઋગ્વેદની પાંડુલિપિઓ યુનેસ્કોની 'મેમરી ઓફ ધ વર્લ્ડ રજિસ્ટર' માં સામેલ છે.

ભારતની સિનેમેટિક વિરાસતનું સંરક્ષણ

નેશનલ ફિલ્મ હેરિટેજ મિશન (NFHM)

• શરૂઆત: 2015, ભારતની સિનેમેટિક વિરાસતને સાચવવા, ડિજિટાઇઝ કરવા અને તેને પુનઃસ્થાપિત કરવાના વિઝન સાથે.
• તે ભારતીય ભાષાઓમાં ફીચર ફિલ્મો, શોર્ટ ફિલ્મો અને ડોક્યુમેન્ટ્રીઝને આવરી લે છે.
• ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, 1,469 ટાઇટલ અર્થાત 4.3 લાખ મિનિટની ફિલ્મોનું ડિજિટાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું છે.
• પુનઃસ્થાપિત ફિલ્મો નેશનલ ફિલ્મ આર્કાઇવ ઓફ ઇન્ડિયા (NFAI) દ્વારા રાખવામાં આવે છે અને તેની અધિકૃત વેબસાઇટ દ્વારા વિનંતી પર ઉપલબ્ધ છે.

નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ ઇન્ડિયન સિનેમા (NMIC)

• નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ ઇન્ડિયન સિનેમાનું ઉદ્ઘાટન 2019 માં રૂ. 140.61 કરોડના પ્રોજેક્ટ ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું.
• કળાકૃતિઓ, વિન્ટેજ ફિલ્મ સાધનો, ફોટોગ્રાફ્સ, યાદગાર વસ્તુઓ, ઇન્ટરેક્ટિવ પ્રદર્શનો અને મલ્ટિમીડિયા ડિસ્પ્લે દ્વારા ભારતીય સિનેમાના 100 થી વધુ વર્ષો પ્રદર્શિત કરે છે.
• મુલાકાતીઓની સંખ્યા: મે 2026 માં 17,000 થી વધુ મુલાકાતીઓ નોંધાયા હતા, જે એક અગ્રણી સાંસ્કૃતિક અને પ્રવાસન સ્થળ તરીકે તેની સ્થિતિને મજબૂત કરે છે.

ભારતની સાંસ્કૃતિક વિરાસતને આગળ ધપાવવી

ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો તેના ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય વચ્ચેની જીવંત કડી છે. સતત સંરક્ષણ, ડિજિટાઇઝેશન, પુનઃસ્થાપન અને પ્રોત્સાહન દ્વારા સરકારે જાહેર પહોંચ વિસ્તારીને આ વારસાનું રક્ષણ કરવાના પ્રયાસોને મજબૂત બનાવ્યા છે. આ પ્રયાસો એવા ભવિષ્યનું નિર્માણ કરવામાં મદદ કરશે જ્યાં વારસો આવનારી પેઢીઓ માટે જ્ઞાન, ઓળખ અને પ્રેરણાનો ગતિશીલ સ્ત્રોત બની રહેશે.

સંદર્ભ:

Ministry of Culture

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2289399&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2099146&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2242375&reg=3&lang=1

https://www.indianheritage.gov.in/assets/docs/Visitors%20footfall%20at%20the%20Centrally%20Protected%20Ticketed%20Monuments%20under%20ASI%20for%20FY%202023-24.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286588&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2243793&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223734&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286586&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2240543&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2289928&reg=48&lang=2

https://www.myscheme.gov.in/schemes/mgsch

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236932&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2034457&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2165457&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288288&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293807&reg=48&lang=1

Ministry of Tourism

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2041555&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227369&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2196921&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150720&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238959&reg=3&lang=1

https://x.com/tourismgoi/status/1765670310605725718

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200321&reg=3&lang=1

Ministry of Housing and Urban Affairs:

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AS397_T4BASb.pdf?source=pqals

Ministry of Home Affairs:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2093139&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2093525&reg=3&lang=2

Ministry of Information and Broadcasting:

AS453_KIMPcM.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201518&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1560338&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2268814&reg=48&lang=2

PIB Backgrounders:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2253199&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158940&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225474&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2182427&reg=48&lang=2

Click to see PDF

(रिलीज़ आईडी: 2299426) आगंतुक पटल : 20