PIB Backgrounder
ചെറുകിട, ഇടത്തരം സംരംഭങ്ങള്ക്കായുള്ള വികസന (ഭേദഗതി) ബില്, 2026
प्रविष्टि तिथि:
11 AUG 2026 6:05PM by PIB Thiruvananthpuram
വളരുന്ന MSME മേഖലയ്ക്കായുള്ള പരിഷ്കാരങ്ങള്
2026 ഓഗസ്റ്റിലാണ് ചെറുകിട, ഇടത്തരം സംരംഭങ്ങള്ക്കായുള്ള വികസന (ഭേദഗതി) ബില്, 2026 പാര്ലമെന്റ് പാസാക്കിയത്. നിലവിലുള്ള MSMED നിയമം, 2006-ലെ വ്യവസ്ഥകളെ MSME മേഖലയുടെ പുതിയ ആവശ്യങ്ങള്ക്കനുസരിച്ച് ക്രമീകരിക്കാനാണ് ഇത് പുതുക്കിയിരിക്കുന്നത്. പണമടയ്ക്കലുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തടസ്സങ്ങള് കുറയ്ക്കുക, തര്ക്കപരിഹാരം സമയബന്ധിതമാക്കുക, നിയമനടപടികള് ലളിതമാക്കുക എന്നിവയാണ് ഈ ഭേദഗതികള് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. തടസ്സങ്ങളില്ലാതെ ബിസിനസ്സ് ചെയ്യാനുള്ള സാഹചര്യം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം, MSME-കളുടെ വളര്ച്ചയും വികസനവും മത്സരക്ഷമതയും വര്ദ്ധിപ്പിക്കുക എന്നതുമാണ് ഇതിന്റെ പ്രധാന ഉദ്ദേശ്യം.
ആമുഖം
2026 ഓഗസ്റ്റിലാണ് MSME വികസന (ഭേദഗതി) ബില്, 2026 പാര്ലമെന്റ് പാസാക്കിയത്. ഇന്ത്യയുടെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയില് ഈ മേഖലയ്ക്കുള്ള വര്ദ്ധിച്ചുവരുന്ന പ്രാധാന്യമാണ് ഈ ഭേദഗതിയുടെ അടിത്തറ. ചെറുകിട, ഇടത്തരം സംരംഭങ്ങള്ക്കായുള്ള വികസന നിയമം (MSMED Act) നിലവില് വന്നത് 2006-ലാണ്. അന്നുമുതല് ഇങ്ങോട്ട്, MSME മേഖല വ്യാപ്തിയിലും വൈവിധ്യത്തിലും ഡിജിറ്റല് സാന്നിധ്യത്തിലും വന് വളര്ച്ച കൈവരിച്ചു.
2025-26 ലെ സാമ്പത്തിക സര്വേ പ്രകാരം, മൊത്ത ആഭ്യന്തര ഉത്പാദനത്തിന്റെ (GDP) 31.1%, ഉല്പ്പാദന മേഖലയുടെ 35.4%, കയറ്റുമതിയുടെ 48.58% എന്നിവ MSME-കളുടെ സംഭാവനയാണ്. 2026 ഓഗസ്റ്റിലെ കണക്കനുസരിച്ച്, 9.16 കോടി MSME-കള് ഉദ്യം (Udyam) പോര്ട്ടലില് രജിസ്റ്റര് ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. 40 കോടിയിലധികം പേര്ക്ക് ഈ മേഖല തൊഴില് നല്കുന്നുണ്ട്. സാങ്കേതിക മുന്നേറ്റങ്ങളും IT അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സംവിധാനങ്ങളും MSME മേഖലയെ കൂടുതല് നവീകരിച്ചു. ഗ്രാമീണ, അര്ദ്ധ-നഗര, നഗര പ്രദേശങ്ങളിലുടനീളം പ്രവര്ത്തിക്കുന്ന ഈ സംരംഭങ്ങള്, ഇന്ന് ഔദ്യോഗിക വിതരണ ശൃംഖലകളില് (formal supply chains) കൂടുതല് സജീവമായി പങ്കാളികളാകുന്നുണ്ട്.
ഈ അടിത്തറയിലാണ് MSME വികസന (ഭേദഗതി) ബില്, 2026 കെട്ടിപ്പടുത്തിരിക്കുന്നത്. പരിവര്ത്തനവിധേയമാകുന്ന മേഖലയുടെ ആവശ്യങ്ങള്ക്കും അതിന്റെ ഉയരുന്ന സാമ്പത്തിക പ്രാധാന്യത്തിനും അനുസൃതമായി നിയമനിര്മ്മാണം ലളിതമാക്കുകയാണ് ഇതിലൂടെ ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.
ബില്ലില് വരുത്തിയ മാറ്റങ്ങള്:
2006-ലെ MSMED നിയമത്തിലെ ചില നിര്ദ്ദിഷ്ട വ്യവസ്ഥകള് 2026-ലെ ബില് ഭേദഗതി ചെയ്യുന്നു. പ്രധാന പരിഷ്കാരങ്ങളുടെ വിശദാംശങ്ങള് താഴെ നല്കുന്നു:
|
പരിഷ്കരണ മേഖല
|
2006 ലെ സൂക്ഷ്മ, ചെറുകിട, ഇടത്തരം സംരംഭങ്ങള്ക്കായുള്ള വികസന നിയമം
|
സൂക്ഷ്മ, ചെറുകിട, ഇടത്തരം സംരംഭ വികസന (ഭേദഗതി) ബില്, 2026
|
|
എംഎസ്എംഇ വര്ഗ്ഗീകരണം
|
എംഎസ്എംഇകളെ ഇനിപ്പറയുന്നവയ്ക്കായി നിര്ദ്ദിഷ്ട നിക്ഷേപ പരിധികളുടെ അടിസ്ഥാനത്തില് തരം തിരിച്ചിരിക്കുന്നു:
എ. നിര്മ്മാണത്തിലെ പ്ലാന്റും യന്ത്രങ്ങളും;
ബി. സേവനങ്ങളിലെ ഉപകരണങ്ങള്. |
എംഎസ്എംഇകളെ ഇവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് തരംതിരിക്കുന്നത്:
പ്ലാന്റുകളിലും യന്ത്രങ്ങളിലും അല്ലെങ്കില് ഉപകരണങ്ങളിലുമുള്ള നിക്ഷേപം; കൂടാതെ
വിറ്റുവരവ്.
|
|
MSME രജിസ്ട്രേഷന്
|
നിര്മ്മാണത്തില് ഏര്പ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഇടത്തരം സംരംഭങ്ങള് നിര്ദ്ദിഷ്ട അധികാരത്തോടെ ഒരു മെമ്മോറാണ്ടം ഫയല് ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. മറ്റ് എംഎസ്എംഇകള്ക്ക് സ്വമേധയാ മെമ്മോറാണ്ടം ഫയല് ചെയ്യാവുന്നതാണ്.
|
എല്ലാ എംഎസ്എംഇകള്ക്കും മെമ്മോറാണ്ടം ഫയല് ചെയ്യുന്നത് സൗജന്യവും സ്വമേധയാ ഉള്ളതുമാക്കി ബില് അനുവദിക്കുന്നു.
ഇതിനായി കേന്ദ്ര ഗവണ്മെന്റ് ഒരു ദേശീയ പ്ലാറ്റ്ഫോം വിജ്ഞാപനം ചെയ്യും. സംസ്ഥാന ഗവണ്മെന്റുകള്ക്കും സംസ്ഥാന ഡിജിറ്റല് പ്ലാറ്റ്ഫോമുകള് വിജ്ഞാപനം ചെയ്യാം..
ദേശീയ, സംസ്ഥാന തല പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളില് രജിസ്റ്റര് ചെയ്തിട്ടുള്ള എംഎസ്എംഇകള്ക്ക് സംസ്ഥാന പദ്ധതി ആനുകൂല്യങ്ങള് വ്യാപിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്.
|
|
ട്രേഡ് റിസീവബിള്സ് ഡിസ്കൗണ്ടിംഗ് സിസ്റ്റം (TReDS) വഴിയുള്ള പേയ്മെന്റുകള്
|
ബില്ലില് ഒരു പുതിയ വ്യവസ്ഥ അവതരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അഭിസംബോധന ചെയ്തു
|
എല്ലാ കേന്ദ്ര പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളും (CPSE-കള്) TReDS പ്ലാറ്റ്ഫോം വഴി MSME-കളില് നിന്ന് വാങ്ങുന്ന സാധനങ്ങളുടെയും സേവനങ്ങളുടെയും ഇന്വോയ്സുകള് തീര്പ്പാക്കേണ്ടതുണ്ട്. പേയ്മെന്റുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് MSME-കള് നേരിടുന്ന പ്രശ്നങ്ങള് പരിഹരിക്കുക എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം.
സംസ്ഥാനങ്ങള്ക്ക് അവരുടെ പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങള് (PSE-കള്), അതോറിറ്റികള് അല്ലെങ്കില് സ്ഥാപനങ്ങള് എന്നിവയെ TReDS ഇന്വോയ്സ് സെറ്റില്മെന്റിനായി ഉപയോഗിക്കാന് നിര്ബന്ധിക്കാം..
|
|
സൂക്ഷ്മ, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങളുടെ ഫെസിലിറ്റേഷന് കൗണ്സിലുകളുടെ (എം.എസ്.ഇ.എഫ്.സി) ചട്ടക്കൂട്
|
സംസ്ഥാന ഗവണ്മെന്റിന് ഒന്നോ അതിലധികമോ എംഎസ്ഇ ഫെസിലിറ്റേഷന് കൗണ്സിലുകള് സ്ഥാപിക്കാവുന്നതാണ്.
|
പേയ്മെന്റുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തര്ക്കങ്ങള് വേഗത്തില് പരിഹരിക്കുന്നതിന് സംസ്ഥാന ഗവണ്മെന്റുകള്ക്ക് ഒന്നിലധികം എംഎസ്ഇഎഫ്സികള് സ്ഥാപിക്കാന് കഴിയും. ആവശ്യാനുസരണം ഭൗതിക അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങള്, ഡിജിറ്റല് സംവിധാനങ്ങള്, പരിശീലനം ലഭിച്ച മനുഷ്യ വിഭവ ശേഷി എന്നിവയുള്പ്പെടെ മതിയായ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളും വിഭവങ്ങളും നല്കാനും അവര്ക്ക് അധികാരമുണ്ട്.
|
|
മധ്യസ്ഥത
|
മധ്യസ്ഥതയിലൂടെ പേയ്മെന്റ് തര്ക്കങ്ങള് പരിഹരിക്കാന് MSEFC-കള്ക്കോ റഫര് ചെയ്ത മധ്യസ്ഥ സേവന ദാതാക്കള്ക്കോ അധികാരമുണ്ട്.
ആദ്യ മധ്യസ്ഥത വിജയകരമല്ലെങ്കില്, തര്ക്കം ശക്തമായ മറ്റൊരു മധ്യസ്ഥതയ്ക്കായി റഫര് ചെയ്യാവുന്നതാണ്.
|
ഓണ്ലൈന് മധ്യസ്ഥതയോ തര്ക്കപരിഹാരമോ നടത്തുന്നതിന് കേന്ദ്ര ഗവണ്മെന്റിന് ഒരു ഓണ്ലൈന് സംവിധാനം സ്ഥാപിക്കാവുന്നതാണ്.
മധ്യസ്ഥതയ്ക്കും തര്ക്കപരിഹാരത്തിനും പ്രത്യേക സമയപരിധികള് ഏര്പ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്:
എ. ആദ്യം ഹാജരാകാന് നിശ്ചയിച്ച തീയതി മുതല് 90 ദിവസത്തിനുള്ളില് MSEFC അല്ലെങ്കില് മധ്യസ്ഥ സേവന ദാതാവ് മധ്യസ്ഥത പൂര്ത്തിയാക്കണം.
ബി. മധ്യസ്ഥത അവസാനിപ്പിച്ചാല്, 30 ദിവസത്തിനുള്ളില് MSEFC വിഷയം ബദല് തര്ക്ക പരിഹാര(arbitration) മധ്യസ്ഥതയ്ക്കായി റഫര് ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.
സി. MSEFC അല്ലെങ്കില് ബദല് തര്ക്ക പരിഹാര സേവനങ്ങള് നല്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനം അല്ലെങ്കില് കേന്ദ്രം ഹര്ജികള് പൂര്ത്തിയായി 90 ദിവസത്തിനുള്ളില് മധ്യസ്ഥത വിധി നല്കണം. |
|
തര്ക്ക പരിഹാരം
|
കൗണ്സിലിന്റെ ഉത്തരവ്/വിഹിതം റദ്ദാക്കാനുള്ള അപേക്ഷ, അനുവദിച്ച തുകയുടെ 75% കെട്ടിവച്ച ശേഷം കോടതിയില് സമര്പ്പിക്കാവുന്നതാണ്.
|
ബില് അത്തരം അപേക്ഷകളും സമര്പ്പിക്കാന് അനുവദിക്കുന്നു. അപേക്ഷ തീര്പ്പാക്കാതെ ഇരിക്കുമ്പോള്, നിക്ഷേപിച്ച തുകയുടെ ന്യായമായ ഒരു ഭാഗം എം.എസ്.എം.ഇ വിതരണക്കാരന് നല്കാന് കോടതിക്ക് നിര്ദ്ദേശിക്കാവുന്നതാണ്.
ഒരു വിധി (Decree), അവാര്ഡ് (Award) അല്ലെങ്കില് ഉത്തരവ് (Order) റദ്ദാക്കുന്നതിനായുള്ള അപേക്ഷ ആറു മാസത്തില് കൂടുതല് തീര്പ്പാകാതെ നിലനില്ക്കുകയാണെങ്കില്, MSE വിതരണക്കാര്ക്ക് (Suppliers) തുക നല്കാന് കോടതികള് നിര്ദ്ദേശം നല്കേണ്ടതാണ്. നല്കുന്ന തുക അനുവദിക്കപ്പെട്ട തുകയുടെ കുറഞ്ഞത് 50% എങ്കിലും ആയിരിക്കണം.
|
|
കുടിശ്ശികകളുടെ തിരിച്ചുപിടിക്കല്
|
ബില്ലില് ഒരു പുതിയ വ്യവസ്ഥ അവതരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അഭിസംബോധന ചെയ്തു
|
മധ്യസ്ഥ ഒത്തുതീര്പ്പ് കരാറോ മധ്യസ്ഥ അവാര്ഡോ 'ഭൂമി വരുമാന കുടിശ്ശിക' ആയി തിരിച്ചുപിടിക്കാം. ഫെസിലിറ്റേഷന് കൗണ്സില്, ഒരു മധ്യസ്ഥ സേവന ദാതാവ് അല്ലെങ്കില് ഒരു ബദല് തര്ക്ക പരിഹാര സ്ഥാപനം എന്നിവ വകുപ്പ് 18 പ്രകാരം നടത്തുന്ന കരാറുകള്ക്കോ അവാര്ഡുകള്ക്കോ ഇത് ബാധകമാണ്.
ജില്ലാ കളക്ടര്, ഡെപ്യൂട്ടി കമ്മീഷണര് അല്ലെങ്കില് മറ്റൊരു അംഗീകൃത അതോറിറ്റി വഴി തിരിച്ചുപിടിക്കല് നടത്താവുന്നതാണ്. വാങ്ങുന്നയാളുടെ ആസ്തികളുടെ സ്ഥാനത്തിന്മേല് അംഗീകൃത അതോറിറ്റിക്ക് അധികാരപരിധി ഉണ്ടായിരിക്കണം.
|
|
കുറ്റകൃത്യങ്ങള് ക്രിമിനല് കുറ്റവിമുക്തമാക്കല്
|
മനഃപൂര്വ്വം തെറ്റായ രജിസ്ട്രേഷന് വിവരങ്ങള് നല്കുന്നത് ആദ്യ കുറ്റത്തിന് 1,000 രൂപ വരെയും തുടര്ന്നുള്ള കുറ്റത്തിന് 1,000 രൂപ -10,000 രൂപ വരെയും പിഴ ചുമത്തും.
വാര്ഷിക അക്കൗണ്ടുകളില് കുടിശ്ശിക അടയ്ക്കാത്തത് MSME വിതരണക്കാരോട് റിപ്പോര്ട്ട് ചെയ്യുന്നതില് പരാജയപ്പെടുന്നത് കുറഞ്ഞത് 10,000 രൂപ പിഴ ചുമത്തുന്നതിന് കാരണമാകും .
|
രജിസ്ട്രേഷന് ഫയല് ചെയ്യാതിരിക്കുകയോ വിവരങ്ങള് നല്കാതിരിക്കുകയോ ചെയ്യുക: മുമ്പ്, ഈ ലംഘനങ്ങള്ക്ക് ശിക്ഷയും പിഴയും ലഭിച്ചിരുന്നു. ഇപ്പോള് ശിക്ഷാ വ്യവസ്ഥകള് കുറ്റവിമുക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു.
തെറ്റായ വിവരങ്ങള് നല്കുന്നത്: ആദ്യ തവണ മുന്നറിയിപ്പ് നല്കും, തുടര്ന്ന് രണ്ടാമത്തെയും തുടര്ന്നുള്ള സന്ദര്ഭങ്ങളിലും പിഴ ഈടാക്കും.
വാങ്ങുന്നവര് അടയ്ക്കാത്ത കുടിശ്ശിക വെളിപ്പെടുത്താത്തത്: ഇപ്പോള് ആദ്യ തവണ മുന്നറിയിപ്പ് നല്കും, രണ്ടാമത്തെ തവണ പിഴ ഈടാക്കും, മൂന്നാമത്തെയും തുടര്ന്നുള്ള സന്ദര്ഭങ്ങളിലും പിഴ ഈടാക്കും.
|
ഡിജിറ്റല്, സ്ഥാപനപരമായ പിന്തുണ
എം.എസ്.എം.ഇ (MSME) ആവാസവ്യവസ്ഥയിലുടനീളം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുള്ള ഡിജിറ്റല് പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളും സ്ഥാപനപരമായ സംവിധാനങ്ങളും ബില് കൊണ്ടുവന്ന പരിഷ്കാരങ്ങള്ക്ക് പിന്തുണ നല്കുന്നു.
* ഔദ്യോഗിക അംഗീകാരം വ്യാപിപ്പിക്കല്: സൗജന്യവും കടലാസ് രഹിതവും സ്വയം സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിയതുമായ (self-declaration) ഓണ്ലൈന് പ്രക്രിയയിലൂടെ ഉദ്യം രജിസ്ട്രേഷന് പോര്ട്ടല് എം.എസ്.എം.ഇകള്ക്ക് ഔദ്യോഗിക അംഗീകാരം നല്കുന്നു. ഉദ്യം അസിസ്റ്റ് പ്ലാറ്റ്ഫോം, അനൗദ്യോഗിക ചെറുകിട സംരംഭങ്ങള്ക്ക് (informal micro enterprises) ഔദ്യോഗിക അംഗീകാരം നല്കിക്കൊണ്ട് ഈ സംരംഭത്തിന് കരുത്തുപകരുന്നു. അംഗീകൃത പങ്കാളികള് പരിശോധിച്ചുറപ്പിച്ച വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തില്, ജി.എസ്.ടി (GST) രജിസ്ട്രേഷനോ ആദായനികുതി സംവിധാനത്തിന് കീഴിലോ വരാത്ത സംരംഭങ്ങളും ഇതില് ഉള്പ്പെടുന്നു.
* സാമ്പത്തിക സഹായ ലഭ്യത മെച്ചപ്പെടുത്തല്: എം.എസ്.എം.ഇകള്ക്ക് അവരുടെ ട്രേഡ് റിസീവബിളുകള്ക്ക് (trade receivables) പണം കണ്ടെത്താനോ ഡിസ്കൗണ്ട് ചെയ്യാനോ സഹായിക്കുന്ന ഒരു ഇലക്ട്രോണിക് പ്ലാറ്റ്ഫോമാണ് TReDS. റിസര്വ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ പുറപ്പെടുവിച്ച മാര്ഗ്ഗനിര്ദ്ദേശങ്ങള്ക്ക് അനുസൃതമായാണ് ഇത് പ്രവര്ത്തിക്കുന്നത്. ഈ പ്ലാറ്റ്ഫോം വഴി ഡിസ്കൗണ്ട് ചെയ്ത ഇന്വോയ്സുകളുടെ മൂല്യം 2022-23 ലെ 40,000 കോടി രൂപയില് നിന്ന് 2025-26 ല് 3.47 ലക്ഷം കോടി രൂപയായി ഉയര്ന്നു.
* ഓണ്ലൈന് തര്ക്ക പരിഹാരം (ODR) സാധ്യമാക്കല്: 2025 ജൂണിലാണ് ഒ.ഡി.ആര് (ODR) പോര്ട്ടല് ആരംഭിച്ചത്. കുറഞ്ഞ തുകയുടെ ക്ലെയിമുകള് ഉള്പ്പെടെ, വൈകുന്ന പേയ്മെന്റുകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തര്ക്കങ്ങള് പരിഹരിക്കുന്നതിന് സൂക്ഷ്മ, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങള്ക്ക് (MSEs) ചെലവുകുറഞ്ഞതും പൂര്ണ്ണമായും ഡിജിറ്റലുമായ ഒരു സംവിധാനം ഇത് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
* MSEFC ശൃംഖല ശക്തിപ്പെടുത്തല്: വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിലായി 161 എം.എസ്.ഇ.എഫ്.സികള് സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. സൂക്ഷ്മ, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങള് നേരിടുന്ന പേയ്മെന്റ് വൈകലുകളില് നിന്നുള്ള തര്ക്കങ്ങള് പരിഹരിക്കുന്നതിനാണ് എം.എസ്.ഇ.എഫ്.സികള് രൂപീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്.
ഉപസംഹാരം :
എം.എസ്.എം.ഇ വികസന (ഭേദഗതി) ബില്, 2026 ഒരു ചെറിയ സംരംഭത്തില് നിന്ന് വളരുന്ന ഒരു ബിസിനസ്സിലേക്കുള്ള എം.എസ്.എം.ഇയുടെ യാത്രയുടെ അടിത്തറ ശക്തിപ്പെടുത്താന് ലക്ഷ്യമിടുന്നു. മാറിമറിയുന്ന ബിസിനസ്സ് അന്തരീക്ഷത്തില് എം.എസ്.എം.ഇകള്ക്ക് പ്രവര്ത്തിക്കാനും വിപുലീകരിക്കാനും സഹായകരമാകുന്ന കൂടുതല് ശക്തമായ നിയന്ത്രണ ചട്ടക്കൂട് ഇത് നല്കുന്നു.
അവലംബം:
Rajya Sabha:
https://sansad.in/rs/legislation/bills
Ministry of Micro, Small & Medium Enterprises:
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2296358®=48&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209712&lang=1®=3
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2284414®=3&lang=1
Ministry of Finance:
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219984®=48&lang=2
PIB Archives:
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2278107®=48&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2260904&lang=1®=3
Others:
https://prsindia.org/billtrack/the-micro-small-and-medium-enterprises-development-amendment-bill-2026
Click here to see pdf
****
(रिलीज़ आईडी: 2298195)
आगंतुक पटल : 5