ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (NEP) 2020 ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (NCERT) ਨੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੱਧਰ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਰਿਕਯਲਮ ਫਰੇਮਵਰਕ ਆਫ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨਲ ਸਟੇਜ (NCF-FS) 2022 ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਫਰੇਮਵਰਕ (NCF-SE) 2023 ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਫਰੇਮਵਰਕਸ ਨਾਲ ਪੜਾਅਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਾਰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਟੀਚਿਆਂ, ਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ, ਸਿਲੇਬਸ, ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਅਧਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਢਾਂਚਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਚਾਲਨ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨਵ-ਸਾਖਰ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਾਖਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਾ ਮਾਹਰ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਵਰਕਰਾਂ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿਤਧਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਫਰੇਮਵਰਕਾਂ ਲਈ ਸੁਝਾਅ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੈਟਫਾਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪ ਸਰਵੇਖਣ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਸਮੇਤ 13 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਛੁਕ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਰਾਹੀਂ 1.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਹੋਇਆ।

32 ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 1,550 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪੱਧਰੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। 35 ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਮੂਹਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਵਿਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਆਯੋਜਿਤ 12 ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ 8,000 ਹਿਤਧਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਠਿਤ ਫੋਕਸ ਸਮੂਹਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਹਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ) ਦੁਆਰਾ 25 ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਥਿਤੀ ਪੱਤਰ ਅਤੇ NCERT ਦੁਆਰਾ ਗਠਿਤ 175 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਹਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ 25 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੋਕਸ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰਾਂ (ਐੱਮਸੀਐੱਫ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਐੱਨਸੀਐੱਫ-ਐੱਫਐੱਸ 20 ਅਕਤੂਬਰ, 2022 ਨੂੰ ਅਤੇ ਐੱਨਸੀਐੱਫ-ਐੱਸਈ 23 ਅਗਸਤ, 2023 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

NCF ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ, NCERT ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਲੇਬਸ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਸਮੱਗਰੀ ਕਮੇਟੀ (NSTC) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਸਾਂ ਲਈ 13 ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਖੇਤਰ ਸਮੂਹ (CAGs) ਅਤੇ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਵਿਕਾਸ ਟੀਮਾਂ (TDTs) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। NSTS ਨੂੰ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਮੇਤ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। NCERT ਨੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਮੇਤ ਨਵੀਂ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ NCF ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਵੀ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। NSTC, NOC, ਅਤੇ CAG ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ, ਵਿਸ਼ਾ ਮਾਹਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀ, ਕਲਾਕਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਅਕ, NCERT ਦੇ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ, SCERT ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੈਂਬਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। TDT ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ, ਵਿਸ਼ਾ ਮਾਹਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਅਧਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਅਕ, NCERT ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ, SCERT ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਐੱਨਐੱਸਟੀਸੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ ਨੇ ਕਲਾਸ 1-9 ਲਈ ਨਵਾਂ ਸਿਲੇਬਸ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਲਵਾਟਿਕਾ 1,2 ਅਤੇ 3 ਲਈ ਜਾਦੂਈ ਪਿਟਾਰਾ ਅਤੇ ਈ-ਜਾਦੂਈ ਪਿਟਾਰਾ ਨਾਮਕ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ, ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਰਾਫਟ ਦੀਆਂ ਕਈ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੀਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟੀਕਤਾ, ਉਮਰ-ਉਚਿਤਤਾ, ਸਮਾਵੇਸ਼, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁੱਲਾਂ, ਲੈਂਗਿਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ, ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ NEP 2020, NCF-FS 2022 ਅਤੇ NCF-SE 2023 ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। NCF-SE ਦੇ ਫਾਲੋ-ਅੱਪ ਪਹਿਲੂ, ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ NCF-FS ਅਤੇ NCF-SE ਦੇ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 

NCERT ਹਰ ਸਾਲ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਿ-ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿਤਧਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ, ਢਾਂਚਾਗਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ, ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ ‘ਤੇ, NCERT ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 

ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜਯੰਤ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਅੱਜ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ।

************

ਆਰਆਰਟੀਐੱਨ/ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ