ભારત સરકારે તાજેતરમાં 29 જૂન 2026 ના રોજ યોજાયેલી સેન્ટ્રલ કાઉન્સિલ ઓફ હેલ્થ એન્ડ ફેમિલી વેલ્ફેર (CCHFW) ની 16મી બેઠક દરમિયાન એનિમિયા મુક્ત ભારત પ્રોગ્રામની જૂની 6X6X6 વ્યૂહરચનાથી આગળ વધીને 7X7X7 વ્યૂહરચના દ્વારા એનિમિયાને સંબોધવા માટે એનિમિયા મુક્ત ભારત અભિયાન ઓપરેશનલ માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. એનિમિયા મુક્ત ભારત અભિયાનના ઘટકો નીચે મુજબ છે:

1. લાભાર્થી જૂથના આધારે વિવિધ પ્લેટફોર્મ્સ પર ડિજિટલ ઇન્વેસિવ હિમોગ્લોબિનોમીટર્સનો ઉપયોગ કરીને એચબી (Hb) ટેસ્ટિંગનું સેચ્યુરેશન.
2. નિદાન કરાયેલા એનિમિયાની કેટેગરી અનુસાર પ્રોફિલેક્સિસ અને લક્ષિત રોગનિવારક સંચાલન (therapeutic management).
3. યોગ્ય કેસ-આધારિત સંચાલન માટે પોષણયુક્ત એનિમિયા (nutritional anemia) અને બિન-પોષણયુક્ત એનિમિયા (non-nutritional anemia) નું પૃથક્કરણ.
4. એનિમિયા સેવાઓના ટ્રેકિંગ માટે મજબૂત ડિજિટલ સિસ્ટમ: T3 અભિગમ (ટેસ્ટ, ટ્રીટ, ટોક) થી T4 અભિગમ (ટેસ્ટ, ટ્રીટ, ટોક અને ટ્રેક) તરફ પ્રયાણ.
5. ઈટ રાઈટ (Eat Right) અભિગમ સાથે આહાર વિવિધતા અને દરરોજ સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ આયર્ન સમૃદ્ધ ખોરાકને પ્રોત્સાહન.
6. પૂરક હસ્તક્ષેપો, આંતર-મંત્રાલયી સંકલન માટે સંકલિત અભિગમ - 'હોલ ઓફ ગવર્નમેન્ટ એપ્રોચ' (સંપૂર્ણ સરકાર અભિગમ) નો અમલ.
7. 'જન ભાગીદારી' - એનિમિયાની નિષ્ક્રિય સ્વીકૃતિમાંથી સક્રિય માલિકી (ટેસ્ટ, ટ્રીટ, ટોક અને ટ્રેક માટે) તરફ માનસિકતાના પરિવર્તન માટે સંચાર વ્યૂહરચના.

એનિમિયા મુક્ત ભારત અભિયાન હેઠળ 7X7X7 ફ્રેમવર્કની વિગતો નીચે મુજબ છે:

સાત લાભાર્થીઓ છે:

1. 6-59 મહિનાના બાળકો
2. 5-9 વર્ષના બાળકો
3. 10-19 વર્ષના કિશોરો
4. સગર્ભા સ્ત્રીઓ
5. ધાત્રી માતાઓ (Lactating mothers)
6. પ્રજનન વયની સ્ત્રીઓ (20-49 વર્ષ)
7. 0-6 મહિનાના ઓછા વજનવાળા (LBW) શિશુઓ

સાત હસ્તક્ષેપો (interventions) છે:

1. પ્રોફિલેક્ટિક આઈએફએ (IFA) સપ્લીમેન્ટેશન
2. એનિમિયાનું ટેસ્ટિંગ
3. એનિમિયાનું થેરાપ્યુટિક મેનેજમેન્ટ
4. કૃમિનાશક (Deworming) અને વિલંબિત ગર્ભનાળ ક્લેમ્પિંગ (Delayed Cord Clamping)
5. જન ભાગીદારી - એનિમિયાની સામાન્ય ગણાતી ધારણાનો સામનો કરવા અને IFA સપ્લીમેન્ટેશનના પાલનમાં સુધારો કરવા માટે સંચાર વ્યૂહરચના
6. એનિમિયાના બિન-પોષણયુક્ત કારણોને સંબોધવા
7. ઈટિંગ રાઈટ - સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ આયર્ન સમૃદ્ધ ખોરાક અને આહાર વિવિધતાને પ્રોત્સાહન

સાત સંસ્થાકીય પ્રણાલીઓ (Institutional mechanisms) છે:

1. આંતર-મંત્રાલય સંકલન (Intra-ministerial coordination)
2. નેશનલ સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ એન્ડ એડવાન્સ્ડ રિસર્ચ ઓન એનિમિયા
3. નેશનલ AMB અભિયાન યુનિટ
4. સપ્લાય ચેઈન અને લોજિસ્ટિક્સને મજબૂત બનાવવું
5. અન્ય મંત્રાલયો સાથે સંકલન (Convergence)
6. એનિમિયા મુક્ત ભારત અભિયાન પોર્ટલ
7. T4 અભિગમ દ્વારા મોનિટરિંગ માટે ડિજિટલ ફ્રેમવર્ક

T4 અભિગમમાં એનિમિયા માટે ટેસ્ટિંગ (Testing), એનિમિયા માટે સારવાર (Treatment), જન ભાગીદારી દ્વારા જાગૃતિ અને પાલન માટે ચર્ચા (Talk), અને સારવાર, રિફરલ તથા ફોલો-અપ માટે લાભાર્થીઓને ટ્રેક કરવા (Tracking) નો સમાવેશ થાય છે. એનિમિયા સેવાઓના ડિજિટલ ટ્રેકિંગ અને મોનિટરિંગને રેકોર્ડ કરવા તથા મજબૂત કરવા માટે એનિમિયા મુક્ત ભારત અભિયાન હેઠળ ડિજિટલ ફ્રેમવર્ક લાગુ કરવામાં આવ્યું છે. લાભાર્થીઓનું વિવિધ પ્લેટફોર્મ્સ પર એનિમિયા માટે પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે, જનની (JANANI) પોર્ટલમાં સગર્ભા અને ધાત્રી માતાઓની નોંધણી કરવામાં આવે છે, આરબીએસકે (RBSK) પોર્ટલમાં શાળાએ જતા બાળકોની નોંધણી કરવામાં આવે છે અને યુ-વિન (U-WIN) પોર્ટલમાં રસીકરણ માટે બાળકોની નોંધણી કરવામાં આવે છે. એનિમિયા મુક્ત ભારત અભિયાન હેઠળ એનિમિયાનું હળવા, મધ્યમ અને તીવ્ર એનિમિયામાં વર્ગીકરણ અને પ્રોટોકોલ મુજબ એનિમિયાના યોગ્ય સંચાલનની કલ્પના કરવામાં આવી છે.

કેન્દ્રીય નાણાં અને આરોગ્ય તથા પરિવાર કલ્યાણ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી અનુપ્રિયા પટેલે આજે રાજ્યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આ માહિતી આપી હતી.

SM/DK/JD