માલવાહક લોજિસ્ટિક્સ, પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટીને મજબૂત કરવા અને રેલવેના માલવાહક પરિવહન હિસ્સાને વધારવા માટે, ભારતીય રેલવેએ માલવાહક કાર્યક્ષમતા વધારવા, નિરંતર પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી સુનિશ્ચિત કરવા અને મજબૂત ફર્સ્ટ-એન્ડ-લાસ્ટ-માઇલ ઉકેલો પ્રદાન કરવા માટે બહુવિધ વ્યૂહરચના અમલમાં મૂકી છે. મુખ્ય પહેલો નીચે મુજબ વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે –

(i) ટર્મિનલ ડેવલપમેન્ટ: ટર્મિનલ્સ પર રેલ માલવાહકની કામગીરીની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા માટે, ભારતીય રેલવેએ બે બાજુનો અભિગમ અપનાવ્યો છે: ગતિ શક્તિ મલ્ટી-મોડલ કાર્ગો ટર્મિનલ (GCT) નીતિ હેઠળ આધુનિક રેલ કાર્ગો ટર્મિનલ્સના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું અને રેલવેની માલિકીના ગૂડ્ઝ શેડ્સ ખાતે માળખાકીય સુવિધાઓમાં વધારો/સુધારો કરવો.

ખાનગી રોકાણ દ્વારા કાર્ગો ટર્મિનલ્સ સ્થાપવાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 'ગતિ શક્તિ મલ્ટી-મોડલ કાર્ગો ટર્મિનલ (GCT)' નીતિ શરૂ કરવામાં આવી છે. GCTs નું સ્થાન ઉદ્યોગની માંગ, કાર્ગો ટ્રાફિકની ક્ષમતા, રેલવે માળખાકીય સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતા અને વિસ્તારની એકંદર લોજિસ્ટિક્સ ક્ષમતાના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.

અત્યાર સુધીમાં, પ્રતિ વર્ષ 224 મિલિયન ટન (MTPA) ની અંદાજિત માલવાહક ક્ષમતા ધરાવતા 142 ગતિ શક્તિ કાર્ગો ટર્મિનલ્સ (GCTs) કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે. આ નીતિએ આ GCTs દ્વારા આશરે ₹10,000 કરોડનું ખાનગી રોકાણ એકત્ર કર્યું છે. 2025-26 દરમિયાન આ GCTs પર 146 MT માલનું પરિવહન કરવામાં આવ્યું હતું.

(ii) વેગન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ સ્કીમ્સ: ભારતીય રેલવેએ ખાનગી ક્ષેત્ર માટે વેગનમાં રોકાણ કરવા માટે વિવિધ યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે જેમાં સિમેન્ટ, તેલ, સ્ટીલ, ફ્લાય-એશ વગેરે જેવી ચીજવસ્તુઓ આધારિત વિશિષ્ટ વેગનનો સમાવેશ થાય છે. અત્યાર સુધીમાં, ખાસ હેતુના વેગનના આશરે 275 રેક અને સામાન્ય હેતુના વેગનના 397 રેક કાર્યરત છે, જે બલ્ક સિમેન્ટ, ફ્લાય-એશ, સ્ટીલ ઉત્પાદનો, આયર્ન ઓર (લોખંડની કાચી ધાતુ) અને કોલસા વગેરે જેવી ચીજવસ્તુઓમાં મોડલ હિસ્સો સુધારવાની અપેક્ષા રાખે છે. આ ઉપરાંત, ઓટોમોબાઇલ્સના પરિવહન માટે એક અલગ યોજના છે જેના હેઠળ ઉદ્યોગની માલિકીના આશરે 54 રેક કાર્યરત છે.

(iii) જોઈન્ટ પાર્સલ પ્રોડક્ટ-રેપિડ કાર્ગો સર્વિસ (JPP-RCS) સ્કીમ: આ યોજના ગ્રાહકની ચોક્કસ જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે જરૂરિયાત મુજબ લોજિસ્ટિક્સ આપે છે અને ડોર-ટુ-ડોર પાર્સલ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આ યોજના હેઠળ, 'વર્ચ્યુઅલ એગ્રીગેશન પ્લેટફોર્મ (VAP)' પર એગ્રીગેટર્સ (ઇન્ડિયા પોસ્ટ ઉપરાંત) દ્વારા આ સેવાઓમાં પાર્સલ સ્પેસના ઓનલાઇન બુકિંગ માટેની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

(iv) CONCOR, રેલવે મંત્રાલય હેઠળની એક PSU, દિલ્હી-કોલકાતા અને મુંબઈ-કોલકાતા સેક્ટરમાં JPP-RCS નો ઉપયોગ કરીને ડોર-ટુ-ડોર પાર્સલ સેવાઓ પણ પૂરી પાડી રહી છે. CONCOR સોનિક ગૂડ્ઝ શેડ ખાતે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ડોર-ટુ-ડોર લોજિસ્ટિક્સ પણ પ્રદાન કરી રહ્યું છે.

બજેટ ફાળવણી અને નેટવર્ક વિસ્તરણ: છેલ્લા 12 વર્ષ દરમિયાન ભારતીય રેલવે દ્વારા રેલવે નેટવર્કની ક્ષમતા વધારવાનું કામ મોટા પાયે હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. ભારતીય રેલવેમાં નવા ટ્રેક કમિશનિંગ / પાથરવાની વિગતો નીચે મુજબ છે: -

01.04.2026 ની સ્થિતિ મુજબ, સમગ્ર ભારતીય રેલવેમાં, કુલ 40,000 કિમી લંબાઈના 514 રેલવે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ (169 નવી લાઇન, 29 ગેજ રૂપાંતરણ અને 316 ડબલિંગ), જેનો કુલ ખર્ચ આશરે રૂ. 8.31 લાખ કરોડ છે, તે મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. તેનો સારાંશ નીચે મુજબ છે: -

ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર: રેલવે મંત્રાલયે લુધિયાણાથી સોનનગર સુધીના ઈસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર (EDFC) (1337 કિમી) અને દાદરીથી જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ટર્મિનલ (JNPT) સુધીના વેસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર (WDFC) (1506 કિમી) એમ બે ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર (DFC) નું નિર્માણ હાથ ધર્યું હતું. બંને ડીએફસી એટલે કે ઈસ્ટર્ન ડીએફસી (1337 કિમી) અને વેસ્ટર્ન ડીએફસી (1506 કિમી) કમિશન થઈ ગયા છે.

DFCs પર દરરોજ સરેરાશ 443 ટ્રેનો ચલાવવામાં આવે છે. ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોરે મજબૂત ઓપરેશનલ કામગીરી દર્શાવી છે. ઊંચી સરેરાશ ઝડપ, ઝડપી ટર્નઅરાઉન્ડ અને સુધારેલી વિશ્વસનીયતા સાથે માલવાહક પરિવહનનું પ્રમાણ સતત વધ્યું છે. EDFC અને WDFC પર ફ્રેટ ટ્રાફિકને ડાયવર્ટ કરીને ડીએફસીએ પરંપરાગત નેટવર્ક પર વધારાના માર્ગો બનાવવામાં યોગદાન આપ્યું છે. પરિણામે, રેલવે તેના નેટવર્ક પર વધારાની ગૂડ્ઝ અને કોચિંગ સેવાઓ ચલાવવા માટે સક્ષમ બની છે.

ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર (DFC) પ્રોજેક્ટ પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્ર પર સકારાત્મક અસરો કરશે કારણ કે તે ડબલ સ્ટેક કન્ટેનર (DSC) ટ્રેનોની સુધારેલી અવરજવર, ઊંચા એક્સલ લોડ વાળી ટ્રેનો, પશ્ચિમી બંદરો દ્વારા ઉત્તરીય આંતરિક વિસ્તારો સુધી ઝડપી પહોંચ અને DFC સાથેના ઉદ્યોગો સાથે નવા ટર્મિનલ્સ/જોડાણોના વિકાસને સક્ષમ બનાવશે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026 માં પૂર્વમાં દાનકુનીને પશ્ચિમમાં સુરત સાથે જોડતા નવા ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોરની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ કોરિડોર માટે વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR) તૈયાર કરવા/અપડેટ કરવાનું કામ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે.

ઉપરોક્ત પહેલો છેલ્લા કેટલાક વર્ષો દરમિયાન માલનું લોડિંગ અને આવક વધારવામાં મદદરૂપ થઈ છે. 2014 થી માલનું લોડિંગ નીચે મુજબ છે:

ભારતીય રેલવેનું માલનું લોડિંગ 2025-26 માં વધીને 1,670 એમટી થઈ ગયું છે, આથી ભારતીય રેલવે વિશ્વમાં માલસામાનનું પરિવહન કરતી બીજા ક્રમની સૌથી મોટી રેલવે બની ગઈ છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ તથા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ દ્વારા આજે રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/DK/JD