ભારત સરકારે 5 ઓગસ્ટ, 2026 ના રોજ અધિસૂચના ક્રમાંક 27/2026-27 અને તે મુજબની જાહેર નોટિસ ક્રમાંક 25/2026-27 દ્વારા વિદેશી વ્યાપાર નીતિ (FTP), 2023 હેઠળ ઇન્વેન્ટરી-આધારિત ક્રોસ-બોર્ડર ઇ-કોમર્સ નિકાસ માળખાને કાર્યાન્વિત કર્યું છે. આ માળખું ભારતમાં ઉત્પાદિત અથવા નિર્મિત વસ્તુઓની ઇન્વેન્ટરી-આધારિત ક્રોસ-બોર્ડર ઇ-કોમર્સ નિકાસને સરળ બનાવવા માટે એક વ્યાપક નીતિ અને પ્રક્રિયાગત માળખું પ્રદાન કરે છે.

ક્રોસ-બોર્ડર ઇ-કોમર્સનો ઝડપી વિકાસ ભારતીય ઉત્પાદકો, કારીગરો અને MSME માટે વૈશ્વિક બજારો સુધી પહોંચવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ તક પૂરી પાડે છે. પ્રેસ નોટ નં. 3 (2026 શ્રેણી) દ્વારા FDI નીતિમાં સુધારા પછી, જે માત્ર નિકાસ માટે ઇન્વેન્ટરી-આધારિત ઇ-કોમર્સ કામગીરીની મંજૂરી આપે છે, સરકારે હવે વિદેશી વ્યાપાર નીતિ હેઠળ સંબંધિત નિયામકીય માળખું કાર્યરત કર્યું છે. આ માળખું ભારતીય વિક્રેતાઓના હિતોનું રક્ષણ કરવાની સાથે આવી નિકાસને સક્ષમ બનાવે છે.

આ માળખા હેઠળ, પાત્ર ઇ-કોમર્સ એકમો રજિસ્ટર્ડ એક્સપોર્ટર-ઓન-રેકોર્ડ (EOR) દ્વારા માત્ર નિકાસ-લક્ષી ઇન્વેન્ટરી કામગીરી હાથ ધરી શકે છે. EOR કન્ફર્મ થયેલા વિદેશી ઓર્ડર સામે ભારતીય સેલર્સ-ઓન-રેકોર્ડ (SORs) પાસેથી માલ મેળવે છે, પોતાના નામે નિકાસ કરે છે, અને નિકાસ કામગીરી તેમજ ગંતવ્ય દેશની જરૂરિયાતોના પાલનની જવાબદારી લે છે.

રજિસ્ટર્ડ એક્સપોર્ટર-ઓન-રેકોર્ડનો લાભ લઈને, ભારતીય વિક્રેતાઓ નિકાસ દસ્તાવેજીકરણ, કસ્ટમ્સ વિધિઓ, ગંતવ્ય દેશના નિયામકીય પાલન, ઉત્પાદન પરીક્ષણ અને પ્રમાણપત્ર, પેકેજિંગ, લેબલિંગ, પરિપૂર્ણતા, લોજિસ્ટિક્સ અને રિવર્સ લોજિસ્ટિક્સ EOR ને સોંપીને વિદેશી બજારો સુધી પહોંચી શકે છે. આ માળખું વિક્રેતાઓને સમયસર ચુકવણી, વિદેશી વેચાણમાં પારદર્શિતા અને નિકાસ પાલન માટે સ્પષ્ટ જવાબદારી પણ સુનિશ્ચિત કરે છે, જેથી પાલન ખર્ચ ઘટશે અને ભારતીય સાહસો તેમની વૈશ્વિક બજાર પહોંચ વિસ્તારતી વખતે ઉત્પાદન અને નવીનતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકશે.

આ માળખામાં એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કે ઇ-કોમર્સ નિકાસના લાભો ભારતીય ઉત્પાદકો અને MSME ને મળે અને સાથે જ નિયામકીય દેખરેખ જળવાઈ રહે તે માટે કેટલાક સલામતીના પગલાં શામેલ કરાયા છે. નિકાસ ઇન્વેન્ટરી માત્ર કન્ફર્મ થયેલા નિકાસ ઓર્ડર સામે જ મેળવી શકાશે, અને નિકાસ હેતુઓ માટે અટકળ-આધારિત ઇન્વેન્ટરી બનાવવાની મંજૂરી નથી. નિકાસ ઇન્વેન્ટરીને સ્પષ્ટપણે ઓળખવી, અલગ કરવી અને સંપૂર્ણ ટ્રેસેબિલિટી સુનિશ્ચિત કરવા માટે ડિજિટલ રિપોઝિટરી દ્વારા જાળવવી આવશ્યક છે. વધુમાં, નિકાસ ઇન્વેન્ટરીને સ્થાનિક બજારમાં વેચાણ માટે ડાયવર્ટ કરી શકાશે નહીં.

આ માળખું વિદેશી ખરીદદારો પાસેથી ચુકવણી મળવાને ધ્યાને લીધા વિના, નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં ભારતીય વિક્રેતાઓને સમયસર ચૂકવણીની જોગવાઈ પણ કરે છે. નિકાસ રિબેટ્સ અને રિફંડ તેમના સામાનના FOB મૂલ્યના પ્રમાણમાં સેલર્સ-ઓન-રેકોર્ડને વિભાજિત કરીને પહોંચાડવા જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, વિક્રેતાઓને તેમના ઉત્પાદનોની અંતિમ વેચાણ કિંમત, ઓર્ડર સ્થિતિ અને શિપમેન્ટ ટ્રેકિંગ અંગે પારદર્શિતા પૂરી પાડવામાં આવે છે.

પરત આવેલા અથવા ના મંજૂર થયેલા કન્સાઇનમેન્ટ્સને ફરીથી નિકાસ કરવા પડશે, વિક્રેતાને પરત કરવા પડશે અથવા નિર્ધારિત પ્રક્રિયાઓ અનુસાર તેનો નિકાલ કરવાનો રહેશે. પારદર્શિતા અને અમલીકરણને વધુ મજબૂત કરવા માટે, આ માળખું વાર્ષિક પાલન પ્રમાણપત્ર અને ડિજિટલ રેકોર્ડની જાળવણી ફરજિયાત કરે છે.

આ માળખું પારદર્શિતા, સમયસર ચૂકવણી, નિકાસ લાભોનું અસરકારક વિતરણ અને મજબૂત નિયામકીય દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરીને સંગઠિત ફુલફિલમેન્ટ નેટવર્ક્સ સુધી પહોંચ પ્રદાન કરીને વૈશ્વિક ઇ-કોમર્સ સપ્લાય ચેઇનમાં ભારતીય ઉત્પાદકો, વેપારીઓ અને MSME ની વધુ ભાગીદારીને સુવિધાજનક બનાવશે તેવી અપેક્ષા છે.

SM/DK/JD