પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય કેબિનેટે ગઈકાલે "સમુદ્ર મંથન" રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમને મંજૂરી આપી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2030-31 સુધી અમલીકરણ માટે ₹84,084 કરોડનો મંજૂર ખર્ચ ધરાવતી પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયની કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના છે. આ આજ સુધીનું ભારતનું સૌથી મહત્વાકાંક્ષી ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન મિશન છે.

આ મંજૂરી ભારતના હાઇડ્રોકાર્બન એક્સપ્લોરેશન અને પ્રોડક્શન સેક્ટરને મજબૂત કરવા માટે આદરણીય પ્રધાનમંત્રીના નેતૃત્વ હેઠળ હાથ ધરવામાં આવેલા પરિવર્તનકારી સુધારાઓની શ્રેણીના પરિપાકરૂપ છે.

રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ, સમુદ્ર મંથન, નીતિને ક્રિયાન્વિત કરીને અને ઊર્જા સુરક્ષા તથા આત્મનિર્ભર ભારત તરફની ભારતની યાત્રામાં એક નવો અધ્યાય શરૂ કરીને આ સુધારાઓ પર આગળ વધે છે.

ભારત કચરા તેલ (ક્રૂડ ઓઇલ)નું વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું ઉપભોક્તા છે, જેનું વાર્ષિક આયાત બિલ આશરે USD 144 બિલિયન (લગભગ ₹13 લાખ કરોડ) છે. તાજેતરના ભૌગોલિક રાજકીય વિકાસ દર્શાવે છે તેમ, ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્ર માટે ઊર્જા સંસાધનો સુધી સુરક્ષિત અને અવિરત પહોંચ વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે.

આવનારા દાયકાઓમાં ભારતની ઊર્જા માંગ સતત વધવાની ધારણા હોવાથી, આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા, ઊર્જા સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા અને દેશના લાંબાગાળાના આર્થિક વિકાસને સુરક્ષિત કરવા માટે સ્થાનિક તેલ અને ગેસ ઉત્પાદનમાં વધારો કરવો આવશ્યક છે.

ચિત્ર 1: એડવાન્સ્ડ સિસ્મિક સર્વેક્ષણો ભારતના ઓફશોર સામર્થ્યને મુક્ત કરે છે

2014થી, સરકારે હાઇડ્રોકાર્બન એક્સપ્લોરેશન અને પ્રોડક્શન માટે અનુકૂળ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં માળખાકીય સુધારાઓની શ્રેણી હાથ ધરી છે:

1. ઓફશોર એકરેજ ખોલવું: અગાઉના "નો-ગો" વિસ્તારોમાંથી 99% થી વધુ વિસ્તારો હટાવી દેવામાં આવ્યા છે, જેનાથી પ્રથમ વખત ભારતના એક્સક્લુસિવ ઇકોનોમિક ઝોનનો દસ લાખ ચોરસ કિલોમીટરથી વધુ વિસ્તાર એક્સપ્લોરેશન માટે ઉપલબ્ધ થયો છે.
2. કરાર આધારિત વ્યવસ્થાનું આધુનિકીકરણ: ભારતે પ્રોડક્શન શેરીંગ કોન્ટ્રાક્ટ્સમાંથી રેવેન્યુ શેરીંગ કોન્ટ્રાક્ટ્સ તરફ સંક્રમણ કર્યું છે, જેનાથી વહીવટી હસ્તક્ષેપ ઘટાડીને રાજકોષીય માળખું સરળ બન્યું છે અને પારદર્શિતામાં સુધારો થયો છે.
3. કાયદાકીય સુધારા: ઓઇલફીલ્ડ્સ (રેગ્યુલેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ) એમેન્ડમેન્ટ એક્ટ, 2025 એ કરાર આધારિત સ્થિરતા પ્રદાન કરીને, સંકલિત પેટ્રોલિયમ કામગીરીને માન્યતા આપીને, વિવાદ નિવારણ પદ્ધતિઓને મજબૂત કરીને અને સમકાલીન નિયામક આર્કિટેક્ચરની સ્થાપના કરીને આ ક્ષેત્રનું સંચાલન કરતા કાનૂની માળખાનું આધુનિકીકરણ કર્યું છે.
4. નવા નિયમો દ્વારા અમલીકરણ: પેટ્રોલિયમ એન્ડ નેચરલ ગેસ રૂલ્સ, 2025 એ ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસને પ્રોત્સાહન આપીને, નિયામક ક્ષમતામાં સુધારો કરીને અને પેટ્રોલિયમ લીઝના વહીવટને સુવ્યવસ્થિત કરીને આ સુધારાઓને કાર્યરત કર્યા છે.
5. સમાન નિર્ણય લેવાનું માળખું: સરકારે કરારના તમામ શાસનોમાં સચિવોની સક્ષમ સમિતિની રચના અને જનાદેશને પણ માનકીકૃત કર્યો છે, જેનાથી તમામ ઓપરેટરો માટે તેમના કરાર ક્યારે સહી કરવામાં આવ્યા હતા તે ધ્યાનમાં લીધા વિના સુસંગતતા અને સમાન તકો સુનિશ્ચિત થાય છે.
6. એક્સપ્લોરેશન પર વધુ તીવ્ર ધ્યાન: ONGC અને ઓઇલ ઇન્ડિયાના પ્રદર્શન માપદંડોને એક્સપ્લોરેશન પ્રવૃત્તિઓ પર વધુ ભાર મૂકવા માટે ફરીથી ઓરિએન્ટ કરવામાં આવ્યા છે, જે ભારતના સ્થાનિક હાઇડ્રોકાર્બન સંસાધન આધારને વિસ્તારવા માટે સરકારની મિશન પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને પુનર્જીવિત કરે છે.

                                                                              અગાઉ                                    હવે

  

                                                  ચિત્ર 2 :               ચિત્ર 3:

અગાઉ એક્સપ્લોરેશન માટે પ્રતિબંધિત ઓફશોર વિસ્તારો ભારતના EEZનો લગભગ 99% ભાગ હવે એક્સપ્લોરેશન માટે ખુલ્લો છે.

હાઇડ્રોકાર્બન એક્સપ્લોરેશન એ મૂડી-ગહન અને લાંબા સમયગાળાની પ્રવૃત્તિ છે, જેમાં એક્સપ્લોરેશન બ્લોકની ફાળવણીથી વ્યાપારી ઉત્પાદનની શરૂઆત સુધીનો સામાન્ય સમયગાળો 5–10 વર્ષનો હોય છે. આ ભારતની વધતી જતી ઊર્જા માંગને પહોંચી વળવા માટે સતત એક્સપ્લોરેશનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.

વધુમાં, વર્તમાન તેલ અને ગેસ ક્ષેત્રો દર વર્ષે લગભગ 6–7%નો કુદરતી ઉત્પાદન ઘટાડો જુએ છે, જેનાથી સ્થાનિક હાઇડ્રોકાર્બન ઉત્પાદનને જાળવી રાખવા માટે સતત એક્સપ્લોરેશન અને નવી શોધો આવશ્યક બને છે.

આ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે, સરકારે એક્સપ્લોરેશન-આધારિત વૃદ્ધિ તરફ નીતિને પુનઃસ્થાપિત કરી છે. રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ "સમુદ્ર મંથન" હેઠળ સરકાર ડીપવોટર એક્સપ્લોરેશન કૂવાઓના શિલાંયાસ/ડ્રિલિંગના ખર્ચના 50% સુધીની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડશે, જેથી એક્સપ્લોરેશનનું જોખમ ઘટશે, રોકાણને પ્રોત્સાહન મળશે અને ભારતના ઓફશોર હાઇડ્રોકાર્બન સામર્થ્યના વિકાસમાં ઝડપ આવશે.

ભારતનું ભવિષ્યનું હાઇડ્રોકાર્બન સામર્થ્ય મુખ્યત્વે કૃષ્ણા-ગોદાવરી, કાવેરી, મહાનદી અને આંદામાન પ્રદેશ જેવા ડીપવોટર અને અલ્ટ્રા-ડીપવોટર બેસિનમાં રહેલું છે. આ સીમાંત વિસ્તારોમાં એક્સપ્લોરેશન માટે અદ્યતન ટેકનોલોજી અને નોંધપાત્ર રોકાણની જરૂર છે, જેમાં એક જ ડીપવોટર એક્સપ્લોરેટરી કૂવાનો ખર્ચ આશરે USD 125–150 મિલિયન થાય છે. આવા એક્સપ્લોરેશનના ઉચ્ચ-જોખમ, ઉચ્ચ-ખર્ચના સ્વરૂપને ઓળખીને, સરકાર સતત રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવા, એક્સપ્લોરેશનને ઝડપી બનાવવા અને ભારતના ઓફશોર હાઇડ્રોકાર્બન સંસાધનોને મુક્ત કરવા માટે જોખમ-ભાગીદારીનો અભિગમ અપનાવી રહી છે.

ચિત્ર 4: ડીપવોટર અને અલ્ટ્રા-ડીપવોટર એક્સપ્લોરેશનને ઝડપી બનાવવું

તેથી સમુદ્ર મંથન એ ઓફશોર એક્સપ્લોરેશનના જોખમને ઘટાડવા, ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવા, સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા અને ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન અને પ્રોડક્શન વેલ્યુ ચેઇનમાં કાયમી રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાનું નિર્માણ કરવા માટે એક વ્યૂહાત્મક રાષ્ટ્રીય હસ્તક્ષેપ તરીકે પ્રસ્તાવિત છે.

રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ "સમુદ્ર મંથન" નીતિ વિષયક સુધારાઓથી મિશન-મોડ અમલીકરણ તરફના સંક્રમણને દર્શાવે છે. 31 માર્ચ 2031 સુધી ₹84,084 કરોડના ફેઝ-I ખર્ચ સાથે કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના તરીકે મંજૂર કરાયેલી આ યોજના ઓફશોર હાઇડ્રોકાર્બન એક્સપ્લોરેશન અને પ્રોડક્શનને ઝડપી બનાવવા માટે સંકલિત અભિગમ અપનાવે છે.

ચિત્ર 5 : ઝડપી ઉત્પાદન માટે સહિયારું ઓફશોર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

આ યોજના ચાર મુખ્ય ઘટકો ધરાવે છે: (i) ₹28,534 કરોડના ખર્ચ સાથે અદ્યતન ઓફશોર સિસ્મિક ડેટાનું અધિગ્રહણ અને પ્રોસેસિંગ; (ii) યોગ્ય ડ્રિલિંગ ખર્ચના 50% સુધી અથવા કૂવા દીઠ ₹675 કરોડ, જે ઓછું હોય તે સરકારી સહાય સહિત ₹43,200 કરોડની ફાળવણી સાથે 60 ડીપવોટર એક્સપ્લોરેશન કૂવાઓનું ડ્રિલિંગ; (iii) શોધોના વ્યાપારીકરણને સુગમ બનાવવા માટે ₹10,000 કરોડના ખર્ચ સાથે સામાન્ય ઓફશોર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હબનો વિકાસ; અને (iv) મહત્વપૂર્ણ સાધનો અને સેવાઓના સ્થાનિક ઉત્પાદન અને સ્થાનિકીકરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ₹2,000 કરોડના ખર્ચ સાથે ઓઇલ અને ગેસ મેન્યુફેક્ચરિંગ એન્ડ સર્વિસીસ ઝોનની સ્થાપના.

ઘટક દ્વારા ખર્ચ (રૂપિયા કરોડમાં)

ક્રમાક	ઘટક	રકમ
1	ઓફશોર ડેટા અધિગ્રહણ	28,534
1A	બેસિન-વ્યાપી કવરેજ માટે 2D સિસ્મિક ડેટા અધિગ્રહણ	12,000
1B	3D સિસ્મિક ડેટા અધિગ્રહણ (અને અન્ય તકનીકો)	12,534
1C	NDR ડેટા પુનઃ-પ્રોસેસિંગ અને AI ટૂલ્સનું અમલીકરણ	4,000
2	ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર-આધારિત ઉત્પાદન	55,200
2A	ઓફશોર એક્સપ્લોરેશનમાં ઝડપ	43,200
2B	ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર-આધારિત ડીપવોટર ઉત્પાદન અને એક્સપ્લોરેશન	10,000
2C	ઓઇલ અને ગેસ મેન્યુફેક્ચરિંગ એન્ડ સર્વિસીસ ઝોનનો વિકાસ	2,000
3	મોનિટરિંગ અને સપોર્ટ પ્રવૃત્તિઓ (ડિજિટલ હસ્તક્ષેપ, મોનિટરિંગ અને મૂલ્યાંકન, માનવ સંસાધન, જાગૃતિ અને આઉટરીચ, ઇવેન્ટ્સ, મીડિયા)	350
	કુલ	84,084

એક્સપ્લોરેશન સફળતાને આધીન, રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ – સમુદ્ર મંથનનો ઉદ્દેશ્ય ભારતના સ્થાનિક તેલ અને ગેસ ઉત્પાદનને વાર્ષિક આશરે 62 MMTOEથી વધારીને 80 MMTOE કરવાનો અને દેશના હાઇડ્રોકાર્બન સંસાધન આધારને 1.6 બિલિયન TOE થી વધારીને 2.2 બિલિયન TOE કરવાનો છે. વધારાનું ઉત્પાદન વાર્ષિક આશરે ₹1 લાખ કરોડ જેટલી કચરા તેલની આયાત ઘટાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેનાથી ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત થશે અને આયાત નિર્ભરતા ઘટશે.

સારા ડેટા, જોખમ-ભાગીદારી, સમાન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ દ્વારા એક મજબૂત ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન ઇકોસિસ્ટમ બનાવીને, સમુદ્ર મંથન ભારતને ડીપવોટર એક્સપ્લોરેશન અને પ્રોડક્શનમાં રાષ્ટ્રીય ક્ષમતા નિર્માણ કરવા, આપણી ઊર્જા-સુરક્ષા સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા અને આયાત પરની આપણી લાંબા ગાળાની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સક્ષમ બનાવશે.

 

IJ/JY/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2292873) आगंतुक पटल : 14