દેશમાં દર વર્ષે લાખો યુવાનો સારા ભવિષ્યની આશામાં સરકારી પરીક્ષાઓ આપે છે. જ્યારે કોઈ પ્રશ્નપત્ર લીક થાય છે અથવા કોઈ કૌભાંડ પરિણામમાં ફેરફાર કરે છે, ત્યારે ફક્ત નિયમ જ તૂટતો નથી. પરંતુ એક પ્રામાણિક વિદ્યાર્થીની મહેનત અને વિશ્વાસ પણ તૂટે છે.

આ વિશ્વાસને સુરક્ષિત રાખવા માટે, સંસદે જાહેર પરીક્ષાઓ (અન્યાયી માધ્યમો નિવારણ) અધિનિયમ, 2024 પસાર કર્યો, જે પરીક્ષામાં છેતરપિંડી, પેપર લીક અને સંગઠિત પરીક્ષા કૌભાંડ સામે ભારતનો પ્રથમ સમર્પિત કાયદો છે. હવે, સરકારે આ કાયદાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે લોકસભામાં જાહેર પરીક્ષાઓ (અન્યાયી માધ્યમો નિવારણ) સુધારો બિલ, 2026 રજૂ કર્યું છે. આ બિલ સજાઓમાં વધારો કરે છે, તપાસ અને ટ્રાયલને ઝડપી બનાવે છે અને પીડિતોને ન્યાય મેળવવાનો સ્પષ્ટ માર્ગ આપે છે.

આ સુધારાની જરૂર કેમ પડી

2024ના કાયદાએ ભારતને મજબૂત પાયો આપ્યો. પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં હજુ પણ પ્રશ્નપત્ર લીક અને પરીક્ષામાં ગેરરીતિના કિસ્સાઓ જોવા મળ્યા છે, જે જાહેર પરીક્ષા પ્રણાલીની ન્યાયીતા અને વિશ્વસનીયતાને નુકસાન પહોંચાડે છે. 2026નું બિલ આનો સીધો જવાબ આપે છે. તે સજાઓને વધુ તીવ્ર બનાવે છે જેથી તે વાસ્તવિક અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે, અને તે તપાસ અને ટ્રાયલની ઝડપી, સમય-મર્યાદાવાળી સિસ્ટમ બનાવે છે, જેથી દોષિતોને ઝડપથી સજા મળે અને વિદ્યાર્થીઓને વહેલી તકે ન્યાય મળે.

ગુનેગારો માટે વધુ કડક સજા

બિલમાં સૌથી સ્પષ્ટ ફેરફાર સજાનો છે. પરીક્ષામાં છેતરપિંડી માટે સજા અને દંડમાં તીવ્ર વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં વ્યક્તિઓ, સેવા પ્રદાતાઓ અને સંગઠિત રેકેટ ચલાવનારાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ઝડપી, વધુ કેન્દ્રિત તપાસ

2024ના કાયદા હેઠળ, કેસોની તપાસ ઓછામાં ઓછા ડેપ્યુટી સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ રેન્કના પોલીસ અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતી હતી, અને કેન્દ્ર સરકાર કેસને કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીને પણ સોંપી શકતી હતી. 2026ના બિલમાં એક વધુ વિકલ્પ ઉમેરવામાં આવ્યો છે: કેન્દ્ર સરકાર હવે પરીક્ષાના છેતરપિંડીના કેસોની તપાસ કરવા માટે એક સમર્પિત સ્પેશિયલ ટાસ્ક ફોર્સની સ્થાપના કરી શકે છે. એકવાર કેસ માટે સ્પેશિયલ ટાસ્ક ફોર્સની સ્થાપના થઈ જાય, પછી તે એકલા તે કેસની તપાસ કરશે, જેથી જવાબદારી સ્પષ્ટ અને કેન્દ્રિત રહે.

આ બિલમાં પહેલી વાર તપાસ પર એક ઘડિયાળ મૂકાઈ છે એટલે કે સમયમર્યાદા નક્કી કરાઈ છે. જે કોઈ પણ તપાસ કરી રહ્યું હોય, પછી ભલે તે પોલીસ અધિકારી હોય, કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સી હોય કે વિશેષ કાર્ય દળ હોય, તેમણે બે મહિનાની અંદર તપાસ પૂર્ણ કરવી પડશે. બે મહિનાની ઘડિયાળ પોલીસ દ્વારા સત્તાવાર રીતે કેસ નોંધવાના દિવસથી, અથવા કેસ કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીને મોકલવાના દિવસથી, અથવા વિશેષ કાર્ય દળને સૂચિત કરવાના દિવસથી, જે પણ લાગુ પડે તે દિવસથી શરૂ થાય છે.

નવી ખાસ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ

વિધેયકમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉમેરાઓમાંનો એક સત્ર ન્યાયાલયને વિશેષ ઝડપી ન્યાયાલય  તરીકે નિયુક્ત કરવાની જોગવાઈ છે. દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશે હવે પરીક્ષામાં છેતરપિંડીના કેસોનો સામનો કરવા માટે સંબંધિત હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સાથે પરામર્શ કરીને, સત્ર અદાલતને સ્પેશિયલ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ તરીકે નિયુક્ત કરવી પડશે.

• આ ન્યાયાલયો બિનજરૂરી વિલંબ વિના દરરોજ કેસની સુનાવણી કરશે.
• ચાર્જશીટ દાખલ થયાની તારીખથી 3 મહિનાની અંદર ટ્રાયલ પૂર્ણ કરવો પડશે. 
• આ સુધારો અમલમાં આવે તે તારીખે અન્ય અદાલતોમાં પહેલાથી જ પડતર કેસોને આ નવી સ્પેશિયલ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે, અને ટ્રાન્સફરના 3 મહિનાની અંદર પૂર્ણ કરવા આવશ્યક છે.
• દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ આ કેસોની દલીલ કરવા માટે સમર્પિત ખાસ સરકારી વકીલોની પણ નિમણૂક કરશે.
• જો કોઈ આરોપી સામે ભારતીય ન્યાય સંહિતા અથવા અન્ય કોઈ કાયદા હેઠળ સંબંધિત અન્ય આરોપો પણ લાગુ થતા હોય, તો સ્પેશિયલ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ તે તમામ આરોપોની સુનાવણી એક જ ટ્રાયલમાં સાથે કરશે, જેથી કેસને અલગ-અલગ ન્યાયાલયોમાં મોકલવાની જરૂર ન પડે.

એકસાથે, આનો અર્થ એ થાય કે પરીક્ષામાં છેતરપિંડીનો કેસ હવે વર્ષો સુધી લટકતો રહેશે નહીં. તે તપાસથી ટ્રાયલ સુધી સમર્પિત, સમયમર્યાદા-બંધ સિસ્ટમ દ્વારા આગળ વધે છે.

અપીલ કરવાનો સ્પષ્ટ અધિકાર

આ બિલમાં પહેલી વાર એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે સ્પેશિયલ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટના નિર્ણય સામે અપીલ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે.

· કોઈપણ ચુકાદા, સજા અથવા હુકમ (નિયમિત વચગાળાના આદેશો સિવાય) સામે અપીલ હાઇકોર્ટમાં જશે.

· તેની સુનાવણી બે ન્યાયાધીશોની બેન્ચ દ્વારા કરવામાં આવશે, અને હાઇકોર્ટે અપીલ દાખલ થયાના 3 મહિનાની અંદર તેનો નિકાલ કરવાનો પ્રયાસ કરવો પડશે.

· જામીન આપવા કે નકારવાના આદેશ સામે પણ સીધી હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકાય છે.

· અપીલ સામાન્ય રીતે 30 દિવસની અંદર દાખલ કરવી આવશ્યક છે. હાઈકોર્ટ યોગ્ય કારણોસર વિલંબની મંજૂરી આપી શકે છે, પરંતુ 90 દિવસ પછી કોઈ અપીલ દાખલ કરી શકાતી નથી.

183. હાઈકોર્ટના આ રૂટ સિવાય, સ્પેશિયલ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટના આદેશ સામે અન્ય કોઈ અપીલ કે રિવિઝન અરજી અન્ય કોઈ કોર્ટમાં દાખલ કરી શકાતી નથી, જેનાથી પ્રક્રિયા ઝડપી અને અંતિમ રહે છે.

આનાથી આરોપી અને ફરિયાદ પક્ષ બંનેને ઉચ્ચ અદાલતમાં જવાનો ન્યાયી, પરંતુ સમય-બંધ માર્ગ મળે છે, જેથી ન્યાય કોઈપણ તબક્કે અનિશ્ચિત સમય માટે વિલંબિત ન થાય.

વિદ્યાર્થીઓ માટે આનો શું અર્થ થાય છે

આ તમામ ફેરફારોને એકસાથે જોવામાં આવે તો એક સંદેશ સ્પષ્ટ થાય છે: હવે પરીક્ષા કૌભાંડ કરનારાઓને વધુ મોટું નુકસાન ભોગવવું પડશે અને આવા કૌભાંડો ઝડપથી પકડવામાં આવશે, તેમની સામે કાર્યવાહી થશે અને સજા આપવામાં આવશે. સરકારી પરીક્ષા માટે પ્રામાણિકતાથી તૈયારી કરતો વિદ્યાર્થી હવે વધુ વિશ્વાસ રાખી શકે છે કે પેપર લીક અને નકલના કૌભાંડો સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે અને જરૂર પડે ત્યારે ન્યાય મેળવવામાં વર્ષો લાગશે નહીં.

જાહેર પરીક્ષાઓ (અન્યાયી માધ્યમોનું નિવારણ) સુધારો બિલ, 2026, 2024 ના કાયદાના પાયા પર નિર્માણ કરે છે જેથી ભારતની જાહેર પરીક્ષા પ્રણાલીને વધુ પારદર્શક, વધુ સુરક્ષિત અને યુવાનો માટે વધુ વિશ્વસનીય બનાવી શકાય, જેઓ તેમના ભવિષ્ય માટે તેના પર આધાર રાખે છે.

સંદર્ભ:

183. જાહેર પરીક્ષાઓ (અન્યાયી માધ્યમોનું નિવારણ) અધિનિયમ, 2024 - https://upload.indiacode.nic.in/view-casepdf?type=act&id=AC_CEN_26_36_00009_A2024-01_1719556801892
183. જાહેર પરીક્ષાઓ (અન્યાયી માધ્યમોનું નિવારણ) સુધારો બિલ, 2026- https://sansad.in/getFile/BillsTexts/LSBillTexts/Asintroduced/AS%20INTRO7272026121928PM.pdf?source=legislation

PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

 

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2292308) आगंतुक पटल : 11