વન ડિસ્ટ્રિક્ટ વન પ્રોડક્ટ (ODOP) એ તમામ પ્રદેશોમાં સર્વાંગી વિકાસને સક્ષમ કરવાના ઉદ્દેશ્યથી દેશના દરેક જિલ્લામાંથી ઓછામાં ઓછા એક ઉત્પાદનની પસંદગી, બ્રાન્ડિંગ અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડ (DPIIT) દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી એક પહેલ છે. ODOP ઉત્પાદનોની પસંદગી સંબંધિત રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારો દ્વારા કરવામાં આવે છે. આજની તારીખ સુધીમાં, ODOP માળખા હેઠળ દેશના 773 જિલ્લાઓમાં 1,244 ઉત્પાદનોની ઓળખ કરવામાં આવી છે.

ODOP ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપવા અને તેની દ્રશ્યતા (વિઝિબિલિટી) વધારવા માટે ઘણાં પગલાં લેવામાં આવ્યા છે જેમાં સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનોમાં સહભાગિતાની સુવિધા, વિવિધ એજન્સીઓના સહયોગથી ક્ષમતા નિર્માણની પહેલો; ગવર્નમેન્ટ ઈ-માર્કેટપ્લેસ (GeM) - ODOP બજાર માટે ઈ-કોમર્સ ઓનબોર્ડિંગ ડ્રાઈવનો સમાવેશ થાય છે.

મૂડી રોકાણ માટે રાજ્યોને વિશેષ સહાયની યોજના (SASCI) હેઠળ, દિલ્હી, જમ્મુ અને કાશ્મીર અને પુડુચેરી એમ વિધાનસભા ધરાવતા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દીઠ ₹200 કરોડ સુધીની નાણાકીય સહાય ODOP, GI અને સ્થાનિક હસ્તકળા ઉત્પાદનોના વેચાણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પીએમ એકતા મોલ્સ (યુનિટી મોલ્સ) ની સ્થાપના માટે 50-વર્ષની વ્યાજમુક્ત લોન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે.

ખાદ્ય પ્રક્રિયા ઉદ્યોગ મંત્રાલય (MoFPI) દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવેલી પ્રધાનમંત્રી ફોર્મલાઇઝેશન ઓફ માઇક્રો ફૂડ પ્રોસેસિંગ એન્ટરપ્રાઇઝિસ (PMFME) યોજના ખાદ્ય પ્રક્રિયા ક્ષેત્રમાં ODOP અભિગમ અપનાવે છે. તે પાત્ર પ્રોજેક્ટ્સ માટે મહત્તમ ₹10 લાખ માટે 35% ક્રેડિટ-લિંક્ડ કેપિટલ સબસીડી, SHG સભ્યોને સીડ કેપિટલ સપોર્ટ, એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (EDP) અને પ્રોડક્ટ-વિશિષ્ટ તાલીમ દ્વારા ક્ષમતા નિર્માણ, કોમન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કોમન ઈન્ક્યુબેશન સેન્ટર્સ માટે સહાય અને બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ સપોર્ટ પૂરો પાડે છે, જેમાં ODOP સહિતના તમામ ઉત્પાદનો માટે સામાન્ય બ્રાન્ડિંગ, પેકેજિંગ, ગુણવત્તા ધોરણો અને ખાદ્ય સુરક્ષા પાલનનો સમાવેશ થાય છે. PMFME યોજના સામાન્ય બ્રાન્ડિંગ, પેકેજિંગ, ગુણવત્તા ધોરણો અને ખાદ્ય સુરક્ષા પાલન માટે 50% ગ્રાન્ટ પર બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ ઘટક હેઠળ સહાય પૂરી પાડે છે.

ODOP પહેલ હેઠળ કોઈ જિલ્લા-વિશિષ્ટ નાણાંકીય ફાળવણી કરવામાં આવતી નથી. રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ODOP ઉત્પાદનોના વિકાસ માટે વિવિધ કેન્દ્રીય અને રાજ્ય સરકારની યોજનાઓ હેઠળ ઉપલબ્ધ લાભોનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આમાં MSME, ખાદ્ય પ્રક્રિયા, કૌશલ્ય વિકાસ, નિકાસ, હસ્તકળા, હાથશાળ, કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રો સંબંધિત યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ, ક્રેડિટ, કૌશલ્ય સુધારણા, ગુણવત્તા સુધારણા, બ્રાન્ડિંગ, માર્કેટ એક્સેસ અને નિકાસ માટે સહાય પૂરી પાડે છે.

PMFME યોજના બેકવર્ડ અને ફોરવર્ડ કનેક્ટીવિટી (લિંકેજીસ) બંનેને મજબૂત કરવા માટે અન્ય કેન્દ્રીય પહેલો સાથે સંકલનને પ્રોત્સાહન આપે છે. બેકવર્ડ લિંકેજીસ માટે, મંત્રાલય ખાદ્ય પ્રક્રિયા ક્લસ્ટરો સાથે ખેડૂતોના ક્લસ્ટરિંગને સરળ બનાવવા માટે કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય સાથે કામ કરે છે. ફોરવર્ડ લિંકેજીસ માટે, નિકાસ-લક્ષી મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે APEDA અને મત્સ્યોદ્યોગ વિભાગ સાથે કન્વર્જન્સ સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી છે. આ સંકલન હેઠળ, બ્રાન્ડિંગ, માર્કેટ એક્સેસ અને નિકાસ પ્રોત્સાહનને સરળ બનાવવા માટે APEDA સાથે 24 સામાન્ય ODOP ઉત્પાદન ક્લસ્ટરો અને MPEDA સાથે 7 માછલી અને દરિયાઈ ઉત્પાદન ક્લસ્ટરોની ઓળખ કરવામાં આવી છે.

'ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ એઝ એક્સપોર્ટ હબ્સ' પહેલ હેઠળ, સરકારનો ઉદ્દેશ્ય રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સહિત તમામ હિતધારકોની સલાહ લઈને જિલ્લાઓમાં સંભવિત ઉત્પાદનો અને સેવાઓની ઓળખ કરીને મૂળભૂત સ્તરે નિકાસ વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ માળખા દ્વારા, 734 જિલ્લાઓમાં નિકાસ-સંભવિત ઉત્પાદનો અને સેવાઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે. વધુમાં, અમલીકરણને સરળ બનાવવા અને સપ્લાય ચેઈનની અડચણો દૂર કરવા માટે તમામ 36 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્ટેટ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કમિટીઓ (SEPCs) અને ડિસ્ટ્રિક્ટ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કમિટીઓ (DEPCs) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે અને ઉત્પાદનથી નિકાસ સુધીની મૂલ્ય શ્રૃંખલાને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે 249 ડિસ્ટ્રિક્ટ એક્સપોર્ટ એક્શન પ્લાન્સ (DEAPs) તેમના સંબંધિત DEPCs દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યા છે.

ODOP ઉત્પાદનો માટે માર્કેટ એક્સેસને સરળ બનાવવા માટે, ગવર્નમેન્ટ ઈ-માર્કેટપ્લેસ (GeM) પર એક સમર્પિત ODOP સ્ટોરફ્રન્ટ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. GeM પર ખરીદી માટે 1,300 થી વધુ ઉત્પાદનોને આવરી લેતી 500 થી વધુ ODOP ઉત્પાદન શ્રેણીઓ ઉપલબ્ધ છે. આ ઉપરાંત, 10 થી વધુ રાજ્યોએ ODOP ઉત્પાદનોના માર્કેટિંગ અને વેચાણ માટે સમર્પિત ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ વિકસાવ્યા છે. ODOP ઉત્પાદનો રાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનો, વેપાર મેળાઓ અને અન્ય પ્રોત્સાહનાત્મક કાર્યક્રમોમાં પ્રદર્શિત થાય છે, જે કારીગરોને સામાન પ્રદર્શિત કરવામાં અને ખરીદદારો સાથે જોડવામાં મદદ કરે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ODOP ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, પ્રદર્શનો, ખરીદનાર-વેચનાર બેઠકો સહિત પ્રોત્સાહનાત્મક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવા માટે MEA અને વિદેશમાં ભારતીય મિશનો સાથે સહયોગ કર્યો હતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનોમાં ભાગ લીધો હતો. વિવિધ રાજ્યો/જિલ્લાઓમાંથી ODOP ઉત્પાદનો પ્રદર્શિત કરવા માટે ભારતીય મિશનો પર ODOP વોલ્સની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. ત્રણ આંતરરાષ્ટ્રીય રિટેલ સ્ટોર્સ (બે સિંગાપોરમાં અને એક કુવૈતમાં) ODOP ઉત્પાદનો વેચી રહ્યા છે. વિવિધ દ્વિપક્ષીય/બહુપક્ષીય બેઠકો દરમિયાન સત્તાવાર ભેટ તરીકે પણ ODOP ઉત્પાદનોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં તેમની દ્રશ્યતા વધી રહી છે.

ODOP હેઠળની પહેલોએ સ્થાનિક ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપવા, માર્કેટ એક્સેસ સુધારવામાં, ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહિત કરવામાં અને રોજગાર નિર્માણમાં ટેકો આપવામાં યોગદાન આપ્યું છે. ODOP હેઠળ નિકાસ સંબંધિત વિશિષ્ટ વિગતો કેન્દ્રીય સ્તરે જાળવવામાં આવતી નથી.

આ માહિતી કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી જિતિન પ્રસાદ દ્વારા આજે રાજ્યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/DK/JD